2020/05/17

The sign of infinity




It happened when I was in elementary school. One day we were taught about the universe and our solar system. I felt dizzy because I just couldn’t comprehend the sheer scale of it all – everything around us seemed to be insanely out of proportion. So I did what I used to do when something was beyond my grasp – right after getting home I fired a question after question at my poor older sister. She explained to me about the planets, the stars and the constellations, but my head didn’t clear up. To the contrary, instead of getting a clear picture I felt like as though my head would explode. My dizziness escalated and there was a humming “diuuun” sound in my head – the one you get when you knock on an iron pot (which is kind of ironic as I used to think that sound meant the emptiness of stupidity, as in the saying “a head as empty as an overturned pot”). So, on that day I learned that having an empty, stupid head and having a stupid head full of information is kind of the same.

Me: So, what’s at the very, very, very end?
Sister: There is no “very, very, very end!”
Me: Something should be! You said there were stars!
Sister: Yes, there are stars – many stars. One star after another and another and another, and there is no end to it. Got it?
Me: No.
Sister: Let’s start from the beginning.
Me: Ok.
Sister: Our planet, the Earth, is in the Solar system.
Me: No, let’s start from the very beginning.
Sister: And that is?
Me: The Earth.
Sister: I started from the Earth.
Me: No you didn’t.
Sister: Well, then you start.
Me: If we go north we’ll reach Russia. And if we keep going straight, we’ll reach the North Pole. Then there would be Canada, South America and Antarctica. Then some Asian countries, then China and finally, we’ll come back to Mongolia.
Sister: Yes, because the Earth is round.
Me: So, if we reach the Sun and keep going and going and going, shall we return to Earth someday, one day?
Sister: No. Who told you that the universe was round?
Me: Then what's it like?
Sister: Endless.
Me: And what's that like?
Sister: There is a star behind a star, one constellation after another, and even if you go for millions and millions of years, you will never reach the end. Got it?
Me: No.

And then I grew up and stopped wondering about the universe in general and its endlessness in particular. Life presented much more important questions to think about – books, clothes, friends and boys. And work. One day I found myself in Tokyo presenting an electron microscope at some odd industry exhibition. I was showing people magnified images of what they wanted to see – mostly their own hair. Women were terrified – men in their forties and fifties had better hair than thirty-something women and twenty-something girls, simply because they don’t color or dye their hair. Girls just couldn’t believe how awful the condition of their hair surface was. But I digress. There was a little boy, an elementary school pupil:

Boy: This magnifies how much?
Me: Ten thousand times.
Boy: Is this the most powerful one?
Me: No, not at all. In the hierarchy of electron microscopes, this one is kind of a low rank. There are microscopes that magnify one million times, for example. Have you heard the word ‘nano’?
Boy: Where is it?
Me: Sorry, we didn’t bring it here. It’s very huge and heavy, you know.
Boy: If you magnify something one million times, you’ll get to its smallest part?
Me: Hmmm… you see, there is no “smallest part”. You can magnify something one million times, and sure, you’ll get to a very small part of it, but it won’t be the smallest.
Boy: Then I magnify more and more and more and reach a part that cannot be magnified any more. What is it like?
Me: There is no point beyond which you cannot magnify.
Boy: How come?
Me: You see, it’s endless. There is no end to how far you can magnify something. The only question is whether we can make such equipment, and even if we could, whether there is a use for it or not. Got it?
Boy: No.

I remembered my childhood and the conversation with my sister. I remembered trying to imagine the end of things and the endlessness of everything, and how the latter seemed much worse. The absence of an edge or ending seemed strange and scary and fascinating. On that day, however, I didn’t know yet that there is no end not only to the big but to the small as well.

And so, I wondered once again. I also wondered what the boy was wondering about. Was he trying to imagine the very end of things or their endlessness, and finding the latter to be much worse? Will he forget all about it when life presents books, music, friends and girls?

I suppose, it’s good that I blissfully forgot all about the universe and its endlessness. Because poets and Zemfira figured out the sign of infinity ages and ages ago.

  V. Khlebnikov

  ...in Nature’s shifting glimmer-glass
  Stars are nets, we their haul,
  and gods are shadows on a wall…


2020/05/06

Үнсний сав шүүмжлэгч




Манайхны зарим шүүмжлэл уншиж байхад Мүкоодагийн энэ эссэй өөрийн эрхгүй санаанд орно. Гэхдээ би ийм, тийм шүүмжлэл хэрэггүй гэж хэрхэвч хэлэхгүй. Хэний ч хэлэх эрхийг хаахгүй гэх үү дээ, хэдий санал эс нийлсэн ч гэлээ.

Хүртэх, шүүмжлэх биш хийж, урлаж, бүтээх талын зарим хариу реакци, хариу үйлдлийг харж байхад ч Мүкоодагийн энэ эссэй санаанд орно. "Тийм мундаг юм бол чи өөрөө хийгээд аль", "юун сүртэй юм, юун жижиг юм чичилж шүүмжилдэг юм", "чи өөрөө хэн юм", "чамаар заалгахгүй", "намайг боох гэлээ", "биднийг дарах гэлээ", "муу сайн атаархагчид", "яасан ийсэн арцалдагчид" г.м. сонин сонин, цочмог цочмог бас тэс хөндлөн далий далий реакци олон. Ер нь манайхан ихээхэн цөстэй, цөсөндөө бас чулуутай юу гэмээр.  

Мүкоодагийн хошин шогийн мэдрэмж үнэхээр гоё. Хорон үг хэлэхгүйгээр хорон юм хэлчихдэг нь cool. Эцсийн дүнд гэхдээ "их хотын дуу нь үл дуулдах үй түмэн шүүмжлэгч нарын сэтгэлд ч нийцсэн зохиол бичихийг хүснэ" хэмээх чинхүү сэтгэл байсан учир өдий хүртэл уншигдсаар, хайрлагдсаар буй билээ.

Мүкоода Күнико "Бүсгүйн долоовор хуруу" эссэйн түүврээс
向田邦子『女の人差し指』より
Орчуулга: Сүрэн (япон хэлнээс)

Үнсний сав шүүмжлэгч

 Таксинд суугаад түгжрэлд гацахад үнэхээр нерв хөдөлдөг ч жолоочийн яриа сонирхолтой бол нэлээд тайвширна.
 Яагаад тийм яриа болсныг мартсан ч зурагтын тухай ярьж байлаа. Жолооч ах миний ажил мэргэжлийн тухай мэдээж мэдэхгүй.
 - Та зурагтаар ямар олон ангит кино үздэг вэ?
 Жолооч хоёр, гурван нэр хэлэв. Би тэр үед хоёр олон ангит кино бичиж байсан боловч алийг нь ч үл дурдсан учир атаархал төрөн дахин лавлав:
 - Юу нь таалагддаг вэ? Агуулга л байх, тийм үү?
 - Агуулгыг эхнэр л мэдэх байх, - гэснээ нэг амьсгал зай аван “Ямар ч байсан үнсний сав нь сайхан" гэв.
 Хижээл насны жолооч эр аажуухан тамхи зуун гал асаав:
 - Бусад олон ангит кино ёстой учир начиргүй. Жирийн айл атлаа албан байгууллагын хүлээлтийн өрөөнд байдаг шиг үнсний сав тавьчихна. Тийм юм байж болохгүй шдээ.
 Очих газар хүртэл жолооч ах зурагтын олон ангит киноны тухай ихэд итгэлтэй, эрэмбэ дараатай дүгнэн шинжилж байсан боловч үнэлгээний хэмжүүр нь олон ангит кинонд гарах үнсний савын сайн, муу байлаа.
 Хүү, бэр хоёроосоо тусдаа амьдардаг нэг эгчийг таньдаг юм. Миний бичсэн кино дуусахаар заавал над руу залгана:
 - Тэр Катоо Харүко даршилсан цагаан лууван яаж ч хэрчээд байгаа юм, бас цай ч зөв аягалчихгүй юм, чи яаж дуугүй байж чадна аа.
 Түүний хувьд олон ангит кино үзнэ гэдэг бэрээ гоочлох арга гэлтэй. Ер нь олон ангит киног уран зохиолын урт роман уншихын оронд үздэг хүмүүс ч бий, өөрт тохиолдсон зовлон жаргалын асуудлаас гарц хайн үзэх хүмүүс ч бий. Жүжигчин бүсгүйн өмссөн хувцас, үсний засалтыг харж дуурайх хүмүүс ч байна, киноны ганц цэг – гагцхүү үнсний савыг харж суух хүмүүс ч байна.
 Мэргэжлийн шүүмжлэгч нарын магтаал ч сонсмоор байдаг, их хотын дуу нь үл дуулдах үй түмэн шүүмжлэгч нарын сэтгэлд нийцсэн зохиол ч бичмээр байдаг... Кино зохиолч гэдэг ер нь, хэцүүхэн ажил шүү.

2020/01/26

Фүшигүро-сэнноо


  

  

Япон уран зохиолоос миний унших хамгийн дуртай төрөл бол 随筆 буюу "зүйхицү". 随筆-г үгчилбээс "бийрээ дагаад" гэж орчуулна. Зохиогч санаанд орсон зүйлээ тэр чигээр нь, чөлөөтэй цаасанд буулгахыг зүйхицү гэнэ. Санаанд орсон, бичмээр санагдсан бүхнээ тухайн үеийн сэтгэл хөдлөлөө даган буулгах учир гар биш бийр нь түрүүлж хөдлөх мэт байдгаас "бийрээ дагаад" гэж нэрлэсэн болов уу. Миний бодлоор япон хүмүүс зүйхицү төрөлд хамгийн хүчтэй, өвөрмөц давтагдашгүй чанар нь ч зүйхицүгээр хамгаас тод илэрдэг. Ер нь урт том роман гэхээс (Мүрасаки Шикибү авхайг эс тооцвол) богино төрөл жанрт хүчтэй хүмүүс л дээ... далийх нь. Нэгэн зүйхицү орчуулснаа толилуулъя. Мянгаад жилийн тэртээ зүйхицү төрлийг үүсгэсэн бүсгүйн тухай арваад жилийн тэртээ бичсэн пост уншихыг хүсвэл энд дарна уу.

Окано Хирохико "Фүшигүро-сэнноо"
岡野弘彦「ふしぐろせんのう」
Орчуулга: Сүрэн (япон хэлнээс)

Ээж тэр үед дөнгөж долоо, наймтай л байсан гэсэн. Нэг өдөр өвөө гэрийнхээ эзэмшил уулыг эргэхдээ охиноо дагуулж яваад, уулын бүр гүн рүү орсон гэнэ.

Шигүү ургасан шилмүүст модон ой гэгээн өдөр ч бүдэг харанхуй агаад уулсын дундах жижигхэн гэрийг нь битүүмжлэх аятай хүрээлнэ. Өглөө, оройд гэрийнхээ цонхоор шилмүүст моддыг үргэлж харж байвч хүүхэд ганцаараа тэр бөглүү ойн харанхуй руу явж орно гэдэг арай дэндүү аймаар учир зүрх үл хүрнэ. Тиймээс нөмөр нөөлөгтэй аавыгаа даган нүдний өмнөх үл мэдэх ертөнц рүү алхаж орно гэдэг ээжид сэтгэл догдлом баяртай байсан биз ээ.

Аливаа дуу чимээг шингээн замхруулах шилмүүст ойн аниргүйд аавтайгаа холоо хол, баримжаа алдам хол явсаны эцэст гэнэт аглаг ой тасарч хадан цохионд хүрч ирэв. Ээж санаандгүй доош хартал залуухан үзэсгэлэнт бүсгүй тэртээ доор, хавцлын голын эрэг дээр тонгойн хувцас угааж байлаа. Нүд салгалгүй ширтэн хартал орон зай сорогдох аятай хумигдаж, тэртээ хол эгнэн ургасан шилмүүст моддын орой дээрээс бүсгүйн угааж буй кимоногийн час улаан цэцгэн хээ, хүйтэн тунгалаг усанд хөдлөх зөөлөн цагаан хуруу нь энүүхэнд байгаа мэт маш тод харагдав. Тийн атал бүсгүй цагаан шилэн хүзүүгээ нааш харуулан хором ч атугай эргэж үл харна. "Царайг нь харах юмсан" гэж бодон бүсгүйг ширтсээр, шигдсэн аятай тэнд хэчнээн удаан зогсоо вэ. Уулын оройгоос аавынх нь дуудах дуу хүнгэнэн бууж ирэхэд гэнэт сэрэх шиг болж, хавцлын голыг өндрөөс дахин хартал дөнгөж сая тодоос тод харагдаж байсан бүсгүй арчигдсан мэт алга болсон байлаа.

Ээж энэ тухай ярих үед зүүдлэж буй мэт царайд нь гунигийн сүүдэр татдаг байв. Ээжийг зургаан настай байхад төрүүлсэн ээж нь өөд болсон гэдэг.

Ээжээс энэ яриаг дуулснаас хойш би "Өвгөн түлээ мод зэхэхээр уул өөд явж, эмгэн хувцас хунараа угахаар гол өөд явжээ..." гэж эхэлдэг өнөө үлгэрийг зүгээр сонсон өнгөрөөж чадахгүй болов. "Эмгэн гол өөд..." гэхэд л балчир ээжийн минь харсан сэрүүн зүүд нүдний өмнө зурагдах билээ.

Тэр цэцгийн нэрийг "фүшигүро-сэнноо" гэдгийг би нэлээд хожуу мэдсэн юм. Зуны өдөр шилмүүст моддын өлмийн өвсөн дунд хааяахан таарах таван дэлбээт улаан цэцэг. Бусад цэцгэнд байхгүй тэр тод улаан өнгөний үзэсгэлэн хүүхэд миний сэтгэлд хүртэл гуниг татам шингэсэн байж.

Ээжийн минь хамгийн хайртай цэцэг билээ. Өвс ногоон дунд жижиг улаан гялбааг нь хаа холоос шууд олж харах бөгөөд тийнхүү олж харах бүр сэтгэл догдлоно. Ээжийн харсан тэр уулын бүсгүйн угааж байсан кимоногийн цэцгэн хээ нь энэ цэцэг байснаас гарцаагүй мэт санагдана. Ооэяма уулын Шүтэн-доожи мангасын (*1) эрхшээлд орсон бүсгүй хавцлын голд уйлан уйлан угааж байсан цусан будагт кимоногийн улаан өнгө нь ч энэ цэцгийн өнгөнөөс зайлшгүй гэж бодогдоно.

Ооэяма уулын Шүтэн-доожи мангасын тухай эвгүй аймаар яриаг өвөөгийн үеэс манайд амьдран ажиллаж байсан Бан-санаас дуулсан юм. Бан-сан үг дуу цөөтэй, үнэнч хүн боловч үе үе хүнд хэлбэрийн сэтгэлийн гутралд орж, газар доорх түлээний өрөөнд хэдэн өдрөөр ч бүгээд гарч ирдэггүй байв. Хүүхэд шиг гэнэн цайлган, сайхан сэтгэлтэй хүн боловч лагс хар аниргүйд автаж, зөвхөн нүд нь урдахаа таг гөлрөн гялалзаж суух үе гарна. Тийнхүү хувирах нь маш огцом тул том хүмүүс Бан-саны тухай ам муутай байв. Ер нь түүнийг бие даасан эрүүл хүнд тооцдоггүй байв.

Бан-сан кайдан (аймшгийн яриа, орч.) ярих дуртай. Гэхдээ ердийн үед дуу цөөтэй Бан-сан ширүүн царайтай өмнөө нэг цэгийг тас ширтэн суугаад, таг итгэлтэйгээр ярьж эхлэхэд ямар ч яриа аймшигтай санагдана л даа. Өөрөө өөрийнхөө ярианд автаж, аймшгийн ертөнц рүү урван орох мэт буюу. Тиймээс ч Бан-саны яриа бусад том хүмүүсийн ярианы адил эцэс сүүлд нь инээлгэсэн тайлал үгүй. Яриа нь цаанаа л нэг хүчтэй, сонссоны дараа сэтгэлд хөндүүр үлдээдэг байв. Жишээ нь, нэг ийм явдал тохиолдсон удаатай.

Зуны эхэн үеийн нэгэн үдэш хоёр ри (*2) хэртээ хажуугийн тосгон руу Бан-саныг хэл хүргүүлэхээр явуулав. Гэтэл яаралтай хариу хүлээж байсан атал хэдэн цаг өнгөрсөн ч Бан-сан байдаггүй. Тэрээр бүр шөнө дунд өнгөрсөн хойно ад чөтгөрт бариулсан мэт цонхийсон царайтай буцаж ирээд, үүдний өндөрлөгийн шалан дээр лагхийн сууснаа "Эзэгтэй, би сүнстэй учрав" гээд ярьж эхлэв.

Тосгоны захад иртэл нэгэн гэрийн саравч дор юката (*3) өмссөн залуухан бүсгүй зогсож байсан гэнэ. Бүсгүй Бан-санд хандан гэрийн үүдэнд наасан Вакамия сүмийн сахиусыг авч өгөхийг хүссэн учир хэлсэн ёсоор болгоотол тэр даруй бүсгүй гүймэл модон хаалгыг нээлгүй, уусах мэт гэрийн дотогш орсон гэгэ. Бан-сан юкатагийн ханцуй салхинд намиран урсаж, гулсан алга болохыг л харан үлдэж. Хэсэгтээ тэр гэрийн үүдэнд зогсож байтал гэнэт "Аа-ааа!" гээд аймшгийн чарлах дуу гарсан учир тэсэхийн аргагүй болж тэндээс зугтан ирлээ гэснээ Бан-сан "Тэр айлын хадам эхийн дарамтыг даалгүй өөд болсон бэр өшөөгөө авахаар буцаж очсоноос гарцаагүй дээ" гэв.

Эмэгтэй хүний гуйсан даруй айлын үүдний сахиусыг амархан авчихдаг нь хачирхалтай ч Бан-сан тэрийгээ огт тайлбарлахгүй, гагцхүү сүнсний дүр байдлыг нүдэнд харагдтал бодьтой ярьж дүрсэлнэ. "Дахиад л Бан-сан ганц хүний жүжгээ тоглон үзүүлж байна уу" гээд аав инээх боловч шөнө дунд чийдэнгийн гэрлийн дор цонхийсон хөх царайтай, хагас буурал толгойтой Бан-сан нэгийг шийдсэн байдалтай ярихыг сонсоход арын үс сөрвийх шиг болж, хамаг бие чичирсхийнэ. Ээж бид хоёрт Бан-сан жүжиглэж буй мэт санагддаггүй байв. Бан-сан бол жирийн хүнд үл үзэгдэх юмсыг тодоос тод харж, мэдэрч чаддаг нэгэн байсан болов уу.

Бан-саныг том хүмүүс "хачин амьтан", "толгой нь жаахан эргэчихсэн юм, зайлуул" гэлцэнэ. Тиймээс сэтгэлээ нээж хөгжилтэйгээр зөвхөн хүүхэд буюу надтай л ярьна. Намайг Бан-саны яриаг сонсоход аав дургүйцэх боловч номд бичсэн үлгэр домогтой харьцуулахад хар цагааны тод зааггүй, бараан голдуу яриа нь сонирхолтой учир би зав л гарвал Бан-саны яриаг сонсохоор очдог байлаа.

Бан-сан сүмийн дэргэдэх мөргөлчдийн хонох байрын манаач бас хийж байсан учир орой болохоор ажлаа дуусгаад ой руу буцна. Мөргөлч огт ирээгүй намуухан ойн шөнөөр Бан-сан нэг удаа "Хүү минь, чи эмагийн асарт эма (*4) харах дуртай, гэхдээ асар дотор байхдаа болгоомжтой байгаарай. Тэр чинь хүний хүсэл шуналаар дүүрсэн газар. Чам шиг залуу хүн сэрэмж алдвал санаандгүй саар юм шүгэлж мэднэ шүү" гэв.

Эмагийн асар гэдэг нь гол сүмээс хорин чулуун шат уруу газар, бөөндөө ургасан тав зургаан шилмүүст моддын доорх барилгыг хэлнэ. Дотор нь төрөл бүрийн эма багширтал дүүжилсэн байв. Кабүки жүжгийн янз бүрийн хэсгийг зурсан эма байна. Жижиг амсартай бөөрөнхий шилэнд таван өнгийн том бөмбөлөг хийж зүүсэн эма ч байна. Тийм жижиг амсраар тийм том бөмбөлөгүүдийн хэрхэн яаж оруулсныг би бодоод бодоод учрыг нь олоогүй билээ. Шахмал зураг наасан модон хавтан унах нь уу гэмээр хазайсан харагдана. Хажуугийн хавтан дээр Япон-Хятадын дайн уу, Япон-Оросын дайн уу, япон сэлмээр мөрийг нь тас цавчсан, цус нь олгойдсон цэнхэр дүрэмт хувцастай дайсны цэрэг зурсан байна. Байлдааны хөлөг онгоцын зураг ч байна. Хөгз, чийгний эхүүн үнэр шингэсэн тэр байшинд би хэдэн цаг ч болов зогсоод, уйдамгүй төсөөллийн ертөнцөд умбадаг байлаа.

Гэвч Бан-саны хэлснээр "хүний хүсэл шунал" шингэсэн нь тийнхүү өндөрт ил тод өлгөсөн эма биш, харин олон эмагийн дунд чихэж дүжилсэн, асрын модон хананы завсар зайд хүслээ бичиж өлгөсөн эгэл жирийн, жижигхэн эма болов уу. "Миний нөхрийг архинаас гаргаж хайрла. Хоёр хүүхдийн хамтаар амь наана, там цаана гуйж байна. Могой жилтэй эмэгтэй", "Эр минь тэр хүүхнээ хаяасай. Миний насыг богиносгоод ч болов энэ хүслийг биелүүлнэ үү. Гучин гуравтай бүсгүй" гэж бичээд дор нь боодол үс уясан эма ч байх. Эматай холбож уяагүй дан боодол үс ч олон бөгөөд эмагийн асар төдийгүй мөргөлийн сүмийн багана, хашааны завсар зайд хүртэл өлгөж дүүжилсэн байна.

Бороо салхинд гандаж цайсан эмэгтэй хүний үс хальт харсан ч гэлээ дотор эвгүйрэм. Хаяа эмагийн зурганд ховсдуулан гөлөрч зогсохдоо санаандгүй хана руу дөхөж ойртвол аалзны шүлс шиг нарийхан үс салхинд хийсэн хүзүү шүргэнэ. Тэр үед бие чичрэм айдас, огиудас зэрэг хүрнэ. Нэгэн удаа, хэд нугалж боосон баглаа үсний цаасан уяа тасарч газарт унасан байхыг хараад санаандгүй өргөж үзтэл ямар ч тайлбаргүй, гагцхүү аймшигт хараалын үгс эгнүүлж бичсэн байсанд сэртэс хийн цочиж билээ.

Бан-сан "Сэрэмжтэй байхгүй бол саар юм шүгэлж мэднэ шүү" гэж ийм юмыг хэлж байсан болов уу. Гэхдээ л эмагийн асарын хөгзний үнэр, төрөл бүрийн эмагийн зургууд миний сэтгэлийг эзэмдэх увдистай буюу. Тийм учир том хүмүүсийг нууцыг хальт шагайлган харуулдаг эмагийн асар луу сав л хийвэл очиж, элдвийг бүрэг бараг бодож зогсохоо больж чадахгүй байв.

Нэгэн жил, зуны амралт дуусах алдад эмагийн асрын саравчин доор тонгойн суугаад, жижигхэн нүх малтан амьдрах "шоргоолжны там" шавжны (*5) үүрийг харж байлаа. Шоргоолж барьж нүх рүү унагахад юүлүүрийн хэлбэртэй хонхорхой даруй хариу хөдлөнө. Дотроос нь зугтаан гарахыг хичээх шоргоолжийг зориуд буцааж унагах нь, саяхныг хүртэл хачин жигтэй эма харж цус хөөрсний дараа бол яг таарсан тоглоом байлаа.

Ойд нар эрт жаргаж харанхуйлна. Зуны дөнгөж зургаан цаг болж байхад хүмүүс бүдэг бадаг харагдаж, харанхуй бүхнийг бүрхэж эхэлнэ. Гэнэт үл мэдэг чимээ гарсан учир дээш хартал гол сүмээс жаахан дор, чулуун шатнаа бөгтийсөн хүний дүр харагдав. Тэрээр бараг мөлхөх шахам, арай хийн чулуун шатаар өгсөн гол сүмийн өмнө очоод, том хүний нуруу хэр өндөр хандивын модон авдрын өмнө зогсон хамаг сэтгэлээсээ залбирч байснаа өврөө уудлан мөргөлийн мөнгөө гаргаж, өөрийн толгойноос өндөр хандивын хайрцаг руу шидэж оруулахыг оролдов. "Ча-рин" гэж хангинах дуу гарч, хүрэл зоос ойчин өнхөрч чулуун шатны голд очоод тогтсон бололтой.

Толгой нь газар шүргэх шахам бөгтийсөн эмгэн нэг шат, нэг шат уруудан бууж, тэр хавиар тэмтрэн хайж эргэлдсэний эцэст арай гэж олсон хүрэл зоосоо гартаа атган дахин дээш гарч шидэж оруулахыг хичээв. Дахин өрөвдөм дуу гарч, зоос хандивын хайрцгийн хажууд унав. Ашгүй энэ удаа эмгэн зоосоо хайхаар дахин шат уруудах хэрэггүйг хараад миний сэтгэл амрав. Эмгэн хэд хэдэн удаа хандивын авдарт толгой хүргэн залбирсныхаа дараа зоосоо авдрын өмнө, газар хичээнгүйлэн тавиад чулуун шатаар уруудаж эхлэв. Намайг анзааралгүй эмагийн асрын өмнүүр өнгөрөн одох түүний царайг хараад би "Аан, ээжийг минь энэ хүн төрүүлсэн юм байна" гэж бодов. Өөрөө ч хүртэл гайхмаар санаандгүй, тас итгэлтэй нээлт байлаа. Энэ тухай ямар нэгэн зүйл урьдаас мэдэж байсан юмгүй, ямар нэгэн сэжүүр шалтгаан ч байгаагүй билээ.

Гэхдээ хүүхэд гэдэг, том хүмүүс өөрийнх нь ээж аав, эргэн тойрны хүмүүсийн тухай сэрэмж алдан ярихыг гайхам зөн совингоороо гадарлан ойлгож, сэтгэлийн гүндээ тогтоож байдаг юм.

Удалгүй, улам харанхуй болсон ойгоос гаръя гэтэл миний нүдэнд ээжийн хайртай "фүшигүро-сэнноо" цэцгийн часхийм улаан өнгө дүрэлзэн тусав. Яагаад эмэгтэй хүн тийм өрөвч зөөлөн, тийм үзэсгэлэн гоо боловч сэтгэлийн гүндээ улаан цэцэг нандигнан нууж, өрдөн галлаж байдаг юм бол. Ээж минь ч мөн ялгаагүй болов уу.

Эмэгтэй хүн гэдэг ихэд хачин. Би нээрэн, өрнийн үлгэрт хэт автсан явахдаа нэгэн дуугүй дөлгөөн охиныг олны нүдэн дээр үнссэн юм. Тэгээд тосгон даяар амьтны ярианы бай болоход тэр охин надаас хамаагүй хэцүү байх ёстой атал бүхнийг дуугүй тэвчиж, царайнаас нь юу бодож байгааг таах аргагүй байлаа. Тэр охины сэтгэлд ч улаан цэцэг дүрэлзэн асаж буй эсэхийг, бодоод бодоод ерөөс ойлгоогүй билээ.

"Фүшигүро-сэнно" бол эмзэг туяахан, часхийм тод, зуны цэцэг байсан билээ.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------
  1. Шүтэн-доожи – Ооэяма нь Киото хотын барун хойд зүгт байдаг уул. "Шүтэн-доожи" нь Ооэяма ууланд амьдардаг, ероолгүй мэт архи уудаг (нэрнийх нь эхний хоёр ханз "архи уух" гэсэн утгатай), уулнаас бууж хүмүүсийн эд хөрөнгө, охид хүүхнүүдийг хулгайлдаг гэх үлгэр домгийн мангас. 
  2. ри – зай заах нэгж, 3.9 км. 
  3. юката – дан даавуун зуны хөнгөн кимоно. 
  4. эма – хүслээ бичиж сүмд өргөдөг нэг талдаа зурагтай модон хавтан; сүм бүрийн эма хавтаны хэлбэр, зураг өөр өөр. 
  5. 蟻地獄 – үгчлэн орчуулбал "шоргоолжны там". Тэмээлзгэний төрлийн шоргоолж идэштэй шавж, англиар "ant lion", оросоор "муравьиный лев" гэдэг.

2020/01/20

Я – Белая Тара




Ц. Хулан "Я – Белая Тара"
Перевод/орчуулга: Сүрэн

Нямсүрэн стал Ситатапатрой,
Наранцацралт стал Гухьясамаджа Тантрой,
А позже, незаметно я –
Стану Белой Тарой!

Казалось мне – мир прозрачен, будто выстоян на росе,
И не поладила я с теми, кто со стихами не в ладу.
Раньше всех, меня жалея, плачет мама,
И женщин всех покровительницей
Я стану Белой Тарой.

Из перламутровой амфоры неиссякаемой
Мать орошает свои цветы – своих детей.
Но цветы, что вырастила мать любовью равною,
Качаются все в стороны разные и я, недоумевая,
Стану Белой Тарой.

В восемнадцать лет, как песочную мандалу, смела мать свою юность,
И рассеяла по камням, по дорогам ближним и дальним.
За заблуждения чад своих непутевых
Долг отдала богам, засеребрив косу черную,
И сие заметив, я,
Стану Белой Тарой.

Надеялась я – каждое сущее поклонится матери своей,
Но оказалось, утонули они в океане желаний и не до матери им совсем.
И каплей ничтожною я, скитаюсь в тех волнах тоже,
Но упорствуя, все же,
Стану Белой Тарой...

Слившись, как дождь многодневный с миром этим,
С жребием человеческим я простилась,
Против воли, того не желая.
Но вернусь я, прощения попросив у птиц небесных,
Что хотя и безгруды, детей растят.
И благословения попрошу у змей земных,
Что хотя и безноги, к малышам спешат!
Возвращаться я буду вновь и вновь,
Пока мир не разрушится, пока горы синие не обрушатся,
Пока степи шелковые не сотрутся в прах!

Матерей мириады поколений добрых
В объятиях хранят детей своих милых,
Чтобы не пугал их вид неведомых духов,
И не страшил их грохот невидимых драконов.
Вернусь лишь тогда, когда матери единственной хотя бы,
Станут люди воздавать – любовью за любовь.
А я и ныне и после буду всегда
Белой Тарой!

Ц.Хулан
"Би Цагаан Дарь Эх болно"

Нямсүрэн Цагаан Шүхэрт болсон
Наранцацралт Сандуйн жүд болсон
Намуухнаар хожмоо би
Цагаан Дарь Эх болно оо!

Шүүдрээр нэрсийм шиг тунгалагхан гэж хорвоог би санасийм
Шүлгээр бус өөрөөр ярьдагтай нь хэл амаа олсонгүй
Бүгдийн түрүүнд ээж минь л өрөвдөж сэм уйлаад болохгүй нь
Бүсгүй амьтныг ачилдаг
Цагаан Дарь Эх болно оо

Хоосрошгүй танан бумбанаасаа цутгаж
Хонгор ижий үрс үрсээ цэцэг шиг ургуулдаг байтал
Хонгор ижийн тэнцүүхэн ургуулсан тэр цэцгүүд
Хотлоороо яагаад нэгэн зүгт найгадаггүй юм гэж гайхахдаа би
Цагаан Дарь Эх болно оо

Арван наймтын идэр цогцоо жинсрэгийн элс шиг нурааж
Алс ойртоо одох харгуй, чулуу бүхэн дээр цацаж зулсныг,
Алмай үр биднийхээ эндүүрэл эндүүрлийн шанд
Алдаршингуй хар гэзгээ мөнгөөр цувиж бурханд өр төлснийг
Анзаарсандаа би
Цагаан Дарь Эх болно оо

Шагжтивийн хамаг амьтан эхдээ мөргөнө гэж би горьдсийм
Шандуурлын далайд живсэн хүмүүс ижийтэй манатай явдгийм байна
Шалдрайхан дусал би ч тэдэн дунд хөвж л яваа
Шаралхсандаа би
Цагаан Дарь Эх болно оо…

Дунд нь бороо шиг орж холилдсон
Дунгуй орчлонд хүнийхээ төрлөөс
Дуртайдаа би салаагүй юм шүү
Дэлэнгүй ч үрээ тэжээх шувуунаас
Уучлал гуйгаад би эргэж ирнэ
Дэгдэх хөлгүй ч үрдээ яарах могойноос
Адис аваад би эргэж ирнэ!
Үйзэн цэнхэр уулнаас туурь үлдэж
Үйтэн хуар талаас буурь хоцорч
Дэлхий нурахаас өмнө би олон олон ирнэ!

Тэмтэрч үзээгүй лусын бараа,
Тэнгэрт үзэгдээгүй луун дунаас ч цочоохгүй гэхдээ
Тэврээсээ үрээ салгах дургүй
Ялгуун ялгуун тэрбум байтугай
Ядаж ганцхан өөрийн ээжийн ачийг хариулсан
Энэ л цагт би эргэж ирнэ
Энэнээс наана, түүнээс цаана
Би цагаан Дарь Эх байна аа!

2020/01/05

Гал байна уу?


Дагийраазайн Нямдорж

Зөрөх нэгэн хааяа зорьж ирээд “Гал байна уу?” гэж асуух нь
зөндөө улсаас сонгож ирээд “Сэтгэл байна уу?” гэж сурах шиг.
Байхгүй ч гэсэн халаасаа тэмтэрч алгаа дэлгэн мөрөө хавчих,
“Байлгамаар юм байна шүү, золиг” гэж өөртөө битүү сануулах.

Хэд мартаж, хэд санасны хойно хэдэн төгрөгөөр асаагуур авах,
хэрэг болгож авсан өнөө эдээ хэрэгтэй өдөр нь мартаж орхих.
Зөндөө улсаас сонгож ирээд “Сэтгэл байна уу?” гэж сурах шиг
зөрөх нэгэн хааяа зорьж ирээд л “Гал байна уу?” гэж асуух л.

Тэмдэглэл | 2016

Перевод: Сүрэн

Встречный спросит иногда: "Огонька не найдется?" 
будто выделил меня из толпы, чтобы спросить: "Сердце не найдется?".
Знаю, что нет, но шарю по карманам, развожу руками и пожимаю плечами.
Напоминаю себе – "Hадо, чтобы было".

Раз за разом забывая и вспоминая, за несколько тугриков покупаю зажигалку.
И забываю ее дома в день, когда прохожий просит огня.
Будто выделил меня из толпы, чтобы спросить: "Сердце не найдется?",
встречный спросит иногда: "Огонька не найдется?"

Записки | 2016


Amir Hossein Zanjani "Do you have a lighter?" 2014.

2019/12/12

Осенний диссонанс


На работе развал, завал и аврал – все вместе. До окончания года меньше месяца остается, и мне по-хорошему надо бы уже на стенку лезть и по потолку начать бегать. Случись все раньше на месяц или два, я наверное, так бы и сделала – полезла бы на стенку, побегала бы по потолку часик с половиной, и засучив рукава, бросилась бы всю эту кучу малу разгребать, разбирать и разрулять. Улаживать, налаживать, отлаживать.

А теперь не могу. Не хочется. Осенний упадок сил – привычное состояние в начале декабря, когда впервые становится по настоящему холодно и листва, желтва, краснота и бронза с деревьев слетает. У меня сейчас не то чтобы сил нет – желания нет эти силы хоть к чему-то прикладывать, найдись они где-нибудь на донышке тела после третьей чашки офисного кофе.

Ничегонехотение ведет к ничегонеделанию, а к чему ведет ничегонеделание знают все большие мальчики и девочки. Понимаю, что будет большущее атата, но мне все равно, потому как – дождь, осень, холод и вечный вопрос – как мне несколько часов прожить до окончания рабочего дня.

Хочется грустить, слушая "Так же падает листва в садах..." Кристалинской и одновременно хочется танцевать под Никулина "А нам все равно ♪ а нам все равно...". В общем, традиционный осенний диссонанс. Но чай не впервой, поживем какое-то время и с диссонансом.



2019/12/11

Чиний тухай бодохыг хүснэ


Лев Озеров "О тебе я хочу думать"

 О тебе я хочу думать.
 Думаю о тебе.
 О тебе не хочу думать.
 Думаю о тебе.

 О других я хочу думать.
 Думаю о тебе.
 Ни о ком не хочу думать.
 Думаю о тебе.

1964

Орчуулга: Сүрэн (орос хэлнээс)

 Чиний тухай бодохыг хүснэ.
 Чиний тухай бодно.
 Чиний тухай бодохыг үл хүснэ.
 Чиний тухай бодно.

 Бусдын тухай бодохыг хүснэ.
 Чиний тухай бодно.
 Хэний ч тухай бодохыг үл хүснэ.
 Чиний тухай бодно.

2019/11/26

Осенний дракон

Осень, ноябрь, утро, холод. 
Я в электричке по пути на работу. Ничего хорошего день на работе не сулил – в офисе меня ждали всяко-разные проблемы от которых хотелось убежать-ускакать-унестить куда подальше, да хоть бы и на край света. Я стояла, прислонившись к двери поезда, сонная и с утра уже уставшая. И вдруг мне было видение – дракон приземлился на рисовое поле. Я поморгала глазами, но поздно – за секунду поле осталось позади, а я осталась в недоумении.

Осень, ноябрь, утро, холод. 
Я в электричке по пути на работу. Ничего хорошего день на работе по-прежнему не сулит – также хочется убежать-уехать-умчаться куда угодно, но желательно подальше. Cтою, прислонившись к двери поезда, но сегодня я бодрая и бдительная – скоро будет станция Накаяма и неужели мне вчера привиделся дракон на рисовом поле? Но оказывается, с ума мы пока не сошли – дракон сидел на краю убранного поля и задумчиво разглядывал что-то перед собой.

А на следующий день его уже не было. Но было мне двухдневное осеннее счастье.


Autumn, November, a cold morning.
I was on the train on my way to work. I expected nothing good from a day at the office as all sorts of tasks and problems were waiting for me, and the only thing I wanted to do was to run away – as far away as possible. I stood there leaning against the train door – sleepy and tired already. Suddenly, I had a vision of a dragon landing in a rice field. I blinked, but it was too late – in a second the field was behind me.

Autumn, November, another cold morning.
I'm on the train on my way to work. I still expect nothing good from a day at the office, and I still want to run away – I don’t care where to, but preferably to Italy. Just like yesterday, I am leaning against the train door, but today I am alert and awake. As the train approaches Nakayama station, my mind asks in a bit of confusion – did I really see a dragon yesterday? But as it turns out, I am not crazy, at least not yet – the dragon was sitting at the edge of the harvested field and was looking thoughtfully at something in front of him.

Sadly, the dragon was gone the next day. Still, I had two days of autumn happiness.

2019/10/30

Хиганбана


 

А несколько недель назад я была в парке Кинчякуда. Парк находится в префектуре Сайтама, от Токио близко, но мне все равно полтора часа на электричке ехать – поэтому далековато. А собралась я туда, чтобы увидеть пламенные лилии – хиганбана. Дословно иероглифы “хиган” означают “другой берег”, то есть “потусторонний берег”.

В Японии на время осеннего равноденствия приходится "хиган" – дни поминовения усопших и посещения могил предков. И каждый год в дни осеннего хиган вдоль дорог, по берегам рек, вдоль рисовых полей, да в общем везде и особенно на кладбищах, вы увидите эти цветы. Вот шла ты вчера на работу, ни о чем особенно не думала, а сегодня на тебе – алеет в лучах солнца "хиганбана" – цветок хиган. И хочется сразу позвонить на работу, попросить отгул и подумать о вечном. Ну или хотя бы, какого черта ты здесь делаешь и к каким таким чертям катится жизнь твоя. Но ничего этого ты, конечно, не сделаешь, потому что работаешь в Японии, и знаешь сколько работы прибавится на день следующий если возьмешь внезапный отгул – столько, что в прямом смысле о вечном задумаешься.

У этого цветка, ну прямо-таки роскошные, один другого краше названия: потусторонний цветок, небесный цветок, райский цветок, цветок мертвецов, цветок привидений, цветок призраков, адов цвет, цветок преисподней... список длинный, можно и продолжить, но думаю, идейная, так сказать, линия названий понятна. Понятны и названия – цветет ведь хиганбана раз в году в дни поминовения усопших, и растет ведь на кладбищах – поближе к покойникам и призракам. А вот английское название "spider lilies" или дословно "паучья лилия" мне не понятно – это же до какой степени надо быть лишенным воображения, чтобы такую красоту и так назвать.

Хиганбана никто никогда не срывает. Даже не знаю, сажает ли их сейчас кто-нибудь. Вы не увидите их в цветочных магазинах, хотя в японских цветочных магазинах чуть ли не все цветы мира можно купить. Вплоть до XX века хигабана игнорировали, замалчивали или вернее сказать, избегали – их не найти на гравюрах укиё, и ни в каких стихах-поэмах-романах они не упоминаются, хотя казалось бы, у японцев про любой цветок что-нибудь да есть. Оно и понятно – с хиганбана связаны разные суеверия и многим он внушал страх. Но все меняется под луной и отношение японцев к хиганбана тоже – его уже не избегают и на данный момент исторического отрезка – это печальный и мистический цветок осени, грусти и смерти.

Но вот есть парк и каждый год в дни осеннего равноденствия там цветут миллионы, миллионы алых хиганбана. Зрелище это впечатляющее, думаю, актрисе, видевшей площадь алых роз трудно было бы выбрать, что впечатляет больше. Впрочем, песня не о ней, а обо мне – я раз в несколько лет в этот парк наведываюсь – в пору цветения хиганбана дабы приобщиться... не знаю, к чему именно, но знаю, что к чему-то. Гуляю среди червонных цветов, смотрю на них, на белые облака, на синее небо – и становлюсь я от всей этой красоты земной довольной и доброй.

В общем, несколько недель назад солнечным осенним утром поехала я в Кинчякуда. По пути смутило, что в такую раннюю рань субботы народу в электричке было многовато. Смутило также, что слишком много людей вышло на нужной мне станции. Смутило и то, что уж слишком много людей шагало в нужную мне сторону. Короче, пришла я в парк совершенно смущенная. А потом я увидела, что в парке творится и кажется, тело моё временно сморщилось и испарилось, и только дух мой ошалело блуждал среди цветов – ну, очень в теме хиган. А что творилось в парке – так это люди. Толпы людей везде и всюду. Реки людей по всем дорожкам. Ручейки людей по всем тропинкам. Не, я людей люблю. Но не в таком количестве и не в парке. Вот в центре Токио – пожалуйста, приветствую народные толпы в каком угодно количестве.

При выходе спросила – а, что собственно, происходит? Оказалось, два года назад во время цветения хиганбана парк посетила императорская чета. Не знаю, как в Англии, но в Японии самая-рассамая реклама любого места это, конечно, визит императорской семьи – хоть вместе, хоть порознь, хоть кто-нибудь. Императрица Мичико мне всегда очень нравилась, поэтому зла на нее с супругом я не держу, но надеюсь, другие мои любимые места они благосклонно обойдут вниманием.

А вокруг все было алым-преалым, красным-прекрасным... Горели пунцовые, багряные, червонные, бесконечно прекрасные, осенние цветы.

 

2019/10/22

Малина да калина


Вам люди жалуются? Мне жалуются. Да всем, наверное, приходится выслушивать жалобы родных, друзей и коллег на всяко-разный беспредел в их жизни. Я стараюсь подбодрить, приободрить и если получится, развеселить – с разным успехом, честно говоря. Да и вы наверное, тоже.

Но иногда слушаешь и думаешь: “Ох, мне бы твои проблемы!”, “Да разве это проблемы?" Как всегда, у кого-то суп жидок, у кого-то жемчуг мелок. Иногда даже хочется вопросить голосом царя Грозного из всеми любимого фильма – “Чего же тебе еще надо, собака”? – заменив, конечно, “собаку” на что-нибудь более политкорректное.

К счастью, дебет с кредитом во вселенской бухгалтерии сходится, баланс всего и вся кое-как, но все же держится... в общем, я тоже, бывает, жалуюсь. И некоторым невезучим приходится выслушивать претензии на беспредел и передел жития моя. И многие, наверняка, думают – “Мне бы твои проблемы, Сүрен. У тебя же не жизнь – а малина вкусная и калина красная!”.

Поэтому, стараюсь больше не жаловаться, и вообще, фокус стараюсь держать на малине с калиной. Напоминаю себе Евтушенко и стараюсь быть благодарной за все хорошее. Ну и за нехорошее, на всякий случай, тоже – могло быть и хуже, и что ни случается – все ведь к лучшему.

  Е. Евтушенко "Спасибо"

  ... Кто родился – тот уже везучий.
  Жизнь – очко с беззубою каргой.
  Вытянутым быть – нахальный случай,
  будто бы к семнадцати король.

  В качке от черёмушного чада,
  пьяный от всего и ничего,
  не моги очухаться от чуда,
  чуда появленья своего.

  В небесах не ожидая рая,
  землю ты попрёком не обидь,
  ибо не наступит жизнь вторая,
  а могла и первая не быть.

  

P.S. "Вытянутым быть – нахальный случай, будто бы к семнадцати король" – я раньше думала, что это означает то, что означает – стать королём в семнадцать лет. А оказалось, все не так просто. Цель карточной игры "двадцать одно" или "очко" (жаргонные названия) – набрать 21 очко. Игрок, набравший 21, сразу заявляет об этом и забирает свой выигрыш. 17 – почти самая проигрышная ситуация, потому что до 21 мало, но если взять ещё одну карту, то наверняка будет проигрыш. Но король – 4 очка, поэтому вытянуть к 17 короля – очень и очень редкая удача.

2019/04/30

Баран


Приезжала погостить сестра из Монголии. Три месяца ласково звала меня овном, овцой или бараном – по настроению. Я так понимаю, баран – это как бы хуже чем овен. Впрочем, я не уточняла. И я не в обиде. Признаю, мне свойственны некоторые качества этих животных. Нет, на новые ворота я не пялюсь. Хотя бывают в стольном граде Токио такие ворота, на которые сам Бог велел пялиться – всем живым, а не только баранам. Но речь не о воротах. В общем, я бываю исключительно упорной в достижении целей исключительно глупых. Поэтому сестре надо, наверное, спасибо сказать, что зовет меня одним единственным бараном, а не целым стадом.

На монгольском меня еще называли бы быком, не в том смысле, что могучий и сильный, а в том, что прет куда не надо (дөргүй бух шиг). На русском, кроме барана, меня называли бы, наверное, ослом. Ослом меня называли бы и на итальянском (testardo come un mulo) и на английском (as stubborn as a mule). Вот сижу сейчас, гуглю, в каких странах с какими животными меня бы сравнивали – превалируют парнокопытные. То есть, я несколько часов кряду сижу и читаю, как меня положено обзывать на разных языках мира. Сестра бы сказала, что это еще одно доказательство того, что ее младшая сестра баран, хотя ей других доказательств не надо, она это давно знает и как бы уже смирилась, но все равно грустно.

А впрочем, чего это я о баранах. Я ведь писать собиралась совсем о другом... но видимо, бараны отшибли память, поэтому ставлю точку.

2019/04/21

Стэфано Бэнни “Зам гарах өвгөд”




Итали зохиолч Стефано Беннигийн 1987 онд хэвлэгдсэн “Далайн ёроол дахь бар” нэртэй өгүүллэгийн түүврээс нэг өгүүллэг танилцуулъя. Беннигийн зохиолууд бол тэр чигтээ элэглэл, ёжлол. Хэтрүүлэг хэрэглэх аргаар тухайн үеийн Италийн олон асуудлын тухай бичиж байсан боловч заримыг нь уншихад өнөөгийн Монголын тухай бичсэн мэт.

Стэфано Бэнни “Зам гарах өвгөд”
Орчуулга: Сүрэн (итали хэлнээс)

Өвгөд бол аялагч, хайгуулчид байх учиртай...
Томас С. Элиот

 Хоёр өвгөн зам гарахаар завдаж байв. Учир нь замын нөгөө талд жижигхэн цөөрөмтэй улсын цэцэрлэг байсан юм. Алдо, Албэрто хэмээх энэ хоёр өвгөн тэр цэцэрлэгт очихыг маш их хүсэж байлаа.
 Өвгөд зам гарахыг зорьж байсан боловч ид түгжрэлийн цаг таарсан учир машины урсгал тасрах шинжгүй байв.
 - Гэрлэн дохио хайя гэж Алдог хэлэхэд найз нь,
 - Зөв санаа байна гээд дэмжив.
 Хоёр өвгөн алхсаар замын гэрлэн дохионд очив. Гэвч их түгжрэлээс болж машинууд явган хүний гарц дээр хүртэл зогсож байлаа. Алдо хэдэн метр урагшлахыг оролдсон боловч дуут дохио, муухай үгсийн дуунаар даруй байрандаа буцав. Тиймээс “Хоёулаа бүх машин зогссон хормыг ашиглан зам гаръя” гэв. Даанч зам дэндүү түгжирсэн учир хоёр өвгөн хатаасан хар хайган загас шиг туранхай байсан ч багтаж гарах сиймхий олдсонгүй. Тэр бүү хэл, Алдог нэг машины шаврын хаалтад тээглэхэд эзэн нь байдгаараа уурлан бууж ирээд түүнийг сугадан татаж гаргасан боловч өргөсөн өвгөнөө хаана буулгахаа мэдэхгүй хажууд байсан машины хамар дээр суулгачхав.
 - Болохгүй, энд сууж болохгүй – гээд хоёр дахь машины эзэн өвгөнийг өргөснөө цаад эгнээний жижиг ачааны тэрэгний дээвэр дээр буулгачхав. Ийнхүү Алдо гурван машин дамжин, дамжих тоолонд энд тэндээ цохиулсаар юу юугүй замын нөгөө талд гарах дөхлөө. Даанч жижиг ачааны тэрэгний жолооч баруун гэрлээ анивчуулан харааж зүхсээр машинаа зам хөндлөн эргүүлж өвгөдийн анх байсан талд ирж зогсов.
 Алдод ондоо санаа төрөх үеэд бараг үдэш болж байлаа.
 - Би замын голд хэвтээд үхсэн дүр үзүүлье. Машинууд зогсох зуур чи гялс зам гараарай, би араас чинь босоод гялс гүйж гарна гэхэд найз нь,
 - Одоо хоёулаа заавал зам гарна аа! гэлээ.
 Ийнхүү Алдо замын голд хэвтэв. Гэтэл хар өнгийн машин ирээд юун зогсох, түүнийг хүчтэй гэгч нь мөргөөд бараг замын нөгөө тал хүртэл үсэргэчхэв.
 - Тэсээрэй, миний найз чадна шүү! гэж Албэрто хашгирав.
 Даанч том мотоцикл ирээд Алдог маш хүчтэй мөргөөд тэс ондоо зүгт өнхрүүлчхэв. Ийнхүү өвгөн гурав, дөрвөн удаа мөргүүлж дэвсээр хөх няц болон гараандаа буцаж буув.
 - Одоо яах вэ? гэж найзаасаа асуутал Албэрто,
 - Дугуй уная гэв.
 Ийнхүү хоёр өвгөн дугуй унасан ондоо өвгөн өнгөрөхийг отон хүлээж байгаад суудал дээр нь үсэрч гарав (гурвуулаа хорчийсон туранхайн учир тэгж чадсан хэрэг). Алфредо хэмээх нэртэй гурав дахь өвгөний нуруунд Алдо гаансаа тулгаад,
 - Зүүн тийш эргэ, үгүй бол хохь нь шүү! гэв.
 - Зүүн тийш? Би чигээрээ явах хэрэгтэй.
 - Яв! Үгүй бол тамхиар дүүргэж орхино шүү.
 Алфрэдо сүрдүүлгийн утгыг сайн ойлгоогүй боловч айсны учир зүүн тийш эргэхийг завдлаа. Даанч гэнэт мерседес-бенц гарч ирээд онилж байсан мэт гурван өвгөнийг яг дундуур нь мөргөж орхив. Цагдаа ч ирэв.
 - Юу болов? – цагдаагийн асуултад мерседесийн жолооч
 - Би бол улсын их хурлын гишүүн Дэ Балла(*) гэж хариулав.
 - Аа, тэгвэл та явж болно. Харин та гурав юу гэмээр байна?
 - Бид зам гармаар байсан юм.
 - Сонсооч хө! Орчин цагийн хөгшид гэж! Хэрээ мэдэхэд яана! Замаар ийм их машин явж байна, та нар өтөлж хөгширсөн байна.
 - Таныг гуйя, зам гаталгаж хайрла гэж Алдо гуйв.
 - Бид цэцэрлэгт очих хэрэгтэй байна гэж Албэрто учирлав.
 - Үгүй бол намайг тамхиар дүүргэчихнэ гэж Алфрэдо үргэлжлүүлэв.
 - Ёстой үгүй шүү, та нарыг байсан газар чинь буцааж аваачина. Хаана байснаа хэлцгээ.
 - Тэнд гээд Албэрто гараараа зорьж байсан замын нөгөө талыг заав.
 - Тэгвэл та нарыг тийш буцаана. Дахин зам гарах гээд үзээрэй, дэмий шүү.
 Ийнхүү гурван өвгөн цагдаа даган зам гарч цэцэрлэгт очив. Тэнд үнэхээр үзэсгэлэнтэй цөөрөм байлаа. Гурван өвгөн цэцэрлэгт маш сайхан байсан учир дахин хэзээ ч замын нөгөө талд буцаж гараагүй юм.

----------------------------------------------------------------------------------

* balla гэдэг нэр үг "далан худалч", "худалч", "худал" гэсэн давхар утгатай.

2018/10/15

L'estate in Italia


Ийм нэгэн зун дуусаад, одоо л жинхэнэ утгаар намар эхлэх янзтай.



Бие махбодь энд боловч сэтгэл санаа Италид, эртний цайз цамхаг, сүм хэрмийн дунд.

Рэжжио-Эмилия, Парма, Болонья, Фэррара, Арэццо, Читта ди Кастэлло, Фирэнцэ, Пэружиа, Ассизи, Ангьяри, Пьетралунга... сайхан зун байлаа. 

2018/09/22

The seventeenth of the middle month of autumn


It’s Tokyo, it’s August, and it’s hot as hell. I am talking with a friend about art. It’s not a subject I usually talk about – in fact, it’s a subject I usually do not talk about. But in August this city’s heat and humidity is such that strange things indeed do happen.

Anyway, somehow we end up talking about art. My friend is worked up about the idea that it’s borderless. Borderless in the sense that real art can touch and move any human being anywhere on our planet. According to him it can make anyone cry or smile or laugh – depending on the content. I can’t say that I entirely disagree, but one does not agree with a good friend on a hot summer night. So my stance is different. I am saying yes, anyone anywhere, but if you don’t know the history, culture and traditions of the art’s homeland – then sure, art might affect you, but not as much. It would be like a tap on your shoulder as opposed to a brick or Marx’s “Das Kapital” being dropped on your head – depending on your preference.

If someone has zero knowledge about the Bible and the history of Christianity, then all those masterpieces of the Renaissance, or maybe of the whole western world, would be nothing more than beautiful or just colorful paintings with no special meaning. Japanese woodblock prints, ukiyo-e, are beautiful but if you know the story behind the images they become even more magnetic and charming.

My friend is nodding along, but still insists on his “Real art is real for anyone anywhere at any time” assertion. I guess he also considers agreeing with a good friend on a hot summer night to be bad manners. Or maybe it’s the blessed influence of all the beers he had and all the cocktails with ice cubes that I had. Anyway, a demand is made to produce evidence and that’s what I am going to talk about.

What is the painting about?



Not surprisingly, no one has the slightest idea. “Seems to be about something sad” is the closest answer I get.

However, anyone who’s been to Mongolia knows that nomadic people in countryside live in gers (yurts) and in front of every ger there is a tethering post to tie-up horses, like in these pictures:




Herds of horses in Mongolia roam free. No one shepherds them or keeps watch over them. Nomads know where their horses are depending on the season. Therefore, horses in Mongolia are naturally half-wild. They will not let you mount them from the wrong side (the left) and some will even bite if you approach them from the wrong side, and a horse’s bite hurts more than a dog’s because a dog will bite and let go, but a horse will bite and pull. They also don’t like it if someone approaches from behind, so be prepared to get kicked if you do. I remember being amazed when I first saw western movies with heroes getting on their horses no matter the side – left, right or even behind. Sometimes I even felt sorry for the horses in the movies because they looked too tame. But I digress. So there is a post where horses caught from the herd are tethered. A nomad’s family will ride them for their life necessities (grazing sheep, going after a lost cow, visiting neighbors etc.) for a couple of weeks, then release them back into the herd and take new ones. Which means, usually there are only two or three horses at the tethering post (but of course, the number depends on the size and wealth of the family).

Anyway, back to the painting. One glance is enough for a Mongolian to see that there are many horses at the tethering post, which means there are many guests in the ger. And many guests means celebration – there must be quite a party going on inside. The horses look like they have been standing there for quite some time, so the occasion must be a special one.

Next, it’s obvious that the season of the painting is autumn or early winter. Hopefully, I don’t have to explain why summer is out of question. Some might say spring, but no – horses cannot look this beautiful and fat (in regard to livestock, “targan” or “fat” is a very good word) after a long harsh winter. Now let’s get closer to the painting and read its title. It says “The seventeenth of the middle month of autumn”, so we were right about the season. By the title we can also easily guess what kind of celebration is going on inside the ger.

But let me explain first that everyone is busy in summer time. Nomads have to prepare enough “white food” or dairy food to see them safely through autumn, winter and spring. They also have to cut sheep’s wool in June, cut enough grass in August, make leather, make bridles, reins and other kinds of harnesses, repair everything that needs to be repaired, and finish many, many other things during the short three months of sun and warmth. Therefore, people can catch their breath and rest a bit only around the beginning of autumn. That’s why all celebrations – weddings, children’s first haircutting ceremonies, various anniversaries – are traditionally held in autumn when there is enough white food and, of course, sheep have enough meat and fat on them.

And weddings are a special matter. The seventeenth of the middle month of autumn is an auspicious day according to the Mongolian Lunar Calendar. There are lucky days and unlucky days in the Lunar Calendar and lucky days include days with Dashnyam and days with Baljinnyam. However, the seventeenth is a super lucky day because it has both – Dashnyam and Baljinnyam, so it’s called “double Nyam” day. This auspicious day has a strong symbolic meaning, and people believe that marrying on the seventeenth will bring long lasting happiness and prosperity. On this day the Wedding Palace in Ulaanbaatar opens earlier than the usual hours and closes way too late then the usual hours. The slogan of the day – Get married if you can!

A Mongolian would get all this information in a second or so and immediately understand what the painting is about – a broken heart. A man on a horse is heading towards the lonely hills by himself, his head low and behind him he is leaving a ger full of laughter, joy and songs. His horse walks slowly, sensing the mood of its master.

He probably couldn’t avoid coming to the wedding, but couldn’t be there till the end either. “About something sad” – describes only the general mood of the picture. But to be precise, the painting is about an unrequited or unspoken love that has stumbled at the threshold of a new, white, and happy ger.

P.S. I won the argument.

P.S.S. Энэ бичлэгийн орос хувилбар энд.

2018/08/20

Манан буданд хайр...




"Love in a mist" буюу "Манан дундах хайр" нэртэй цэцэг байдаг ажээ. Үнэхээр хэзээ эхэлж, хэрхэн өрнөж, хэзээ яаж жаргахыг хэн ч тааж мэдэшгүй. Жаргах эсэхийг ч таамаглашгүй, үүрд зуурдыг ч мэргэлэшгүй. Манан дунд гэхдээ манарч явах сайхан даа. Харахад эмзэг туяхан атлаа хаана ч ургах чадалтай, хачин хүчтэй цэцэг гэнэ.

Есть, оказывается, такой цветок – "love in a mist", то есть "любовь в тумане". И ведь правда, все как в тумане. Никогда не знаешь, как начнется, как продолжится и как завершится. Да и завершится ли – тоже неизвестно. А цветы эти нежные и милые. На вид хрупкие, а на деле сильные.