Гавьяа, ялалтын тухай...

Блокийн шүлгийн гоё орчуулга:

　Орчуулга: М.Цэдэндорж

　Гавьяа, ялалтын тухай...

　Чиний зураг жирийн гуун дотор
　Миний өмнө ширээн дээр гэрэлтэж байхад
　Гаслант энэ орчлонд би алдар нэр
　Гавьяа ялалтын тухай мартдаг байлаа

　Гэтэл цаг нь ирж, чи гэрээсээ явлаа
　Гэрлэлтийн бөгжөө би харанхуй шөнө рүү шидлээ
　Өөр хүнд чи минь сэтгэл зүрхээ тушаасан хойно
　Өнгөлөг, сайхан царайг чинь мартлаа

　Даамай зовлон нөмөрч, өдөр хоног орчсоор
　Дарс тачаал хоёроор амьдралыг би өнгөрөөж
　Чамайг би шүтээнийхээ ширээн дээр залж
　Чамайг би залуу насаа хэмээн дуудаж явлаа

　Би чамайг дуудсан, чи эргэж хараагүй
　Би асгаруулан уйлсан, гэтэл чи тоосонгүй
　Цэнхэрхэн цувандаа уйтайхан ороогдсоор
　Чийгтэйхэн шөнөөр гэрээсээ гарч одсон сон

　Хонгорхон, ялдамхан, бардамхан чи минь
　Хоргодох байр хаа олсныг би мэдэхгүй
　Чийгтэйхэн шөнөөр чиний минь өмсөж гарсан
　Цэнхэрхэн цув зүүд нойронд минь орно

　Хамаг юм хувьсаж, залуу нас өнгөрлөө
　Хайрын ялдам, алдрын тухай бодохын ч хэрэггүй
　Чиний зургийг жирийн гуутай нь хамт
　Өөрийн гараар ширээнээсээ би зайлуулж хаялаа


　　　Александр Блок (1880-1921)

　　　О доблестях, о подвигах, о славе...

　　　О доблестях, о подвигах, о славе
　　　Я забывал на горестной земле,
　　　Когда твое лицо в простой оправе
　　　Передо мной сияло на столе.

　　　Но час настал, и ты ушла из дому.
　　　Я бросил в ночь заветное кольцо.
　　　Ты отдала свою судьбу другому,
　　　И я забыл прекрасное лицо.

　　　Летели дни, крутясь проклятым роем...
　　　Вино и страсть терзали жизнь мою...
　　　И вспомнил я тебя пред аналоем,
　　　И звал тебя, как молодость свою...

　　　Я звал тебя, но ты не оглянулась,
　　　Я слезы лил, но ты не снизошла.
　　　Ты в синий плащ печально завернулась,
　　　В сырую ночь ты из дому ушла.

　　　Не знаю, где приют твоей гордыне
　　　Ты, милая, ты, нежная, нашла...
　　　Я крепко сплю, мне снится плащ твой синий,
　　　В котором ты в сырую ночь ушла...

　　　Уж не мечтать о нежности, о славе,
　　　Все миновалось, молодость прошла!
　　　Твое лицо в его простой оправе
　　　Своей рукой убрал я со стола.
　　　1908 г.

Үнэхээр сайхан орчуулга боловч нэг л "но" байна: "И вспомнил я тебя пред аналоем"  - энэ　мөрийг "Чамайг би шүтээнийхээ ширээн дээр залж" гэж орчуулж болохгүй л болов уу.

Аналой = аnalogion = загалмайтны сүмийн налуу ширээ/тавиур.

"Привести к аналою" буюу махчилан орчуулбал "аналойд авчрах / хөтлөн ирэх" гэдэг нь "гэрлэх" гэсэн утгатай хэллэг. Мөн "стоять перед аналоем" буюу "аналойн өмнө зогсох"  ч загалмайтны сүм дахь гэрлэх ёслолыг заана.

Тийм учир "И вспомнил я тебя пред аналоем" буюу "аналойн өмнө зогсож буй чамайгаа саналаа" гэдэг нь утгын хувьд "чамтайгаа гэрлэсэн мөчөө саналаа" болов уу.

Сэй Шёонагон "Дэрний дэргэдэх тэмдэглэл"

“Энэ бол миний төрсөн нутаг, Монголын сайхан орон”, “Тээр жилийн тэр нэгэн өвлийн өнтэйг яана, Тэхийн зогсоол гэдэг тэр нэгэн оргилын өндрийг яана” – эдгээр мөр, шүлгийг монгол хүн бүр мэдэхийн адил уран зохиолоос үүдэлтэй япон хүн бүрийн мэддэг үг, өгүүлбэр бий. 

Жишээ нь, Кавабатагийн “Цасны орон” роман 長いトンネルを抜けると雪国であった буюу “Урт тунелээс гарахад, цаана нь цасны орон цэлийж байлаа” гэж эхлэхийг мэдэхгүй япон хүн үгүй. Уулархаг хойд нутаг руу галт тэргээр явахад маш олон тунель өнгөрөх боловч, нэг л тунелийн цаана дэвэн дэлхий цав цагаан цасанд хучигдав уу гэмээр цасан орон эхэлдэг. Тунель руу орохын наана хамаг юм харлаж байвч тунелээс гарахад бүх юм цагаан болчихно. Энэ контрастыг Кавабата энгийн хэдэн үгэнд базаж бичсэн учир, уншсан хүн бүрийн нүдний өмнө цасан орны дүр зураг буух учир, япон хүмүүсийн сэтгэлд хүрсэн болов уу. 

Эртний уран зохиолоос жишээ татвал, япон хүн бүр мянгаад жилийн тэртээ амьдарч байсан Сэй Шёонагон бүсгүйн “Дэрний дэргэдэх тэмдэглэл”-ийн эхний мөрийг мэднэ. 春はあけぼの хэмээх энэ хоёр үгийг мэдэхгүй япон хүн үгүй. Үгчлэн орчуулбал “Хавар бол үүр цайх”, утгачлан орчуулбал “Хавар үүр цайх сайхан” гэж монгол хэлнээ буух болов уу. Сонирхуулахад, Д.Нямсүрэнгийн “Дөрвөн цаг” шүлгийг уншсан япон хүмүүс Сэй Шёонагоныг саналаа гэдэг. Учир нь, түүний нэрийг түүхнээ мөнхөлсөн цорын ганц бүтээл ийнхүү эхэлнэ:

Сэй Шёонагон "Дэрний дэргэдэх тэмдэглэл"

Орчуулга: Сүрэн

Хавар – үүр цайх сайхан. Уулсын орой аажмаар цайж, нарны туяанд үл ялиг гэрэлтэж эхэлнэ. Нил ягаавтар өнгийн урт нарийн туузан үүлс тэнгэрээр хөвөх сайхан.

Зун – шөнө сайхан. Дугариг сартай зуны шөнө өгүүлэхийн аргагүй сайхан. Түмэн гэрэлт цох гялтганан нисэлдэх саргүй шөнө ч сайхан. Ганц хоёр гэрэлт цох сүүмэлзэн нисэж байсан ч сайхан. Бороо орж байсан ч сайхан.

Намар – үдэш сайхан. Үдшийн наран хурц гэрэл цацруулан уулсын араар орохын наана, үүр өөдөө яарсан хар хэрээ гурав дөрөв, хоёр гурваар нисэж буйг харахад сэтгэл үймэрнэ. Сунан нисэх галуун сүрэг тэртээ хол жижгэрч харагдах нь гунигтай сайхан. Нар жаргаж харанхуй нөмрөхөд салхины дуу, шавжны чимээ – чихнээ сонсдох энэ бүхэн хэлэхийн аргагүй сайхан.

Өвөл – өглөө эрт сайхан. Шинээр хурж орсон цас сайхан. Цав цагаан хяруу сайхан. Цас, хяруугүй хүйтэн өвлийн өглөө ч сайхан. Яаран гал асааж, халуун нүүрс зөөж бужигнахад өвлийг улам мэдэрнэ. Үд болж хүйтний эрч сулрахад хоовонгийн гал цагаан үнсэнд дарагдаж унтрах л муухай!

**********************************************************************

Сэй Шёонагон хийгээд түүний үүсгэсэн зүйхицү төрлийн тухай эндээс уншина уу.

Я – Белая Тара

Ц. Хулан "Я – Белая Тара"
Перевод/орчуулга: Сүрэн

Нямсүрэн стал Ситатапатрой,
Наранцацралт стал Гухьясамаджа Тантрой,
А позже, незаметно я –
Стану Белой Тарой!

Казалось мне – мир прозрачен, будто выстоян на росе,
И не поладила я с теми, кто со стихами не в ладу.
Раньше всех, меня жалея, плачет мама,
И женщин всех покровительницей
Я стану Белой Тарой.

Из перламутровой амфоры неиссякаемой
Мать орошает свои цветы – своих детей.
Но цветы, что вырастила мать любовью равною,
Качаются все в стороны разные и я, недоумевая,
Стану Белой Тарой.

В восемнадцать лет, как песочную мандалу, смела мать свою юность,
И рассеяла по камням, по дорогам ближним и дальним.
За заблуждения чад своих непутевых
Долг отдала богам, засеребрив косу черную,
И сие заметив, я,
Стану Белой Тарой.

Надеялась я – каждое сущее поклонится матери своей,
Но оказалось, утонули они в океане желаний и не до матери им совсем.
И каплей ничтожною я, скитаюсь в тех волнах тоже,
Но упорствуя, все же,
Стану Белой Тарой...

Слившись, как дождь многодневный с миром этим,
С жребием человеческим я простилась,
Против воли, того не желая.
Но вернусь я, прощения попросив у птиц небесных,
Что хотя и безгруды, детей растят.
И благословения попрошу у змей земных,
Что хотя и безноги, к малышам спешат!
Возвращаться я буду вновь и вновь,
Пока мир не разрушится, пока горы синие не обрушатся,
Пока степи шелковые не сотрутся в прах!

Матерей мириады поколений добрых
В объятиях хранят детей своих милых,
Чтобы не пугал их вид неведомых духов,
И не страшил их грохот невидимых драконов.
Вернусь лишь тогда, когда матери единственной хотя бы,
Станут люди воздавать – любовью за любовь.
А я и ныне и после буду всегда
Белой Тарой!

Ц.Хулан
"Би Цагаан Дарь Эх болно"

Нямсүрэн Цагаан Шүхэрт болсон
Наранцацралт Сандуйн жүд болсон
Намуухнаар хожмоо би
Цагаан Дарь Эх болно оо!

Шүүдрээр нэрсийм шиг тунгалагхан гэж хорвоог би санасийм
Шүлгээр бус өөрөөр ярьдагтай нь хэл амаа олсонгүй
Бүгдийн түрүүнд ээж минь л өрөвдөж сэм уйлаад болохгүй нь
Бүсгүй амьтныг ачилдаг
Цагаан Дарь Эх болно оо

Хоосрошгүй танан бумбанаасаа цутгаж
Хонгор ижий үрс үрсээ цэцэг шиг ургуулдаг байтал
Хонгор ижийн тэнцүүхэн ургуулсан тэр цэцгүүд
Хотлоороо яагаад нэгэн зүгт найгадаггүй юм гэж гайхахдаа би
Цагаан Дарь Эх болно оо

Арван наймтын идэр цогцоо жинсрэгийн элс шиг нурааж
Алс ойртоо одох харгуй, чулуу бүхэн дээр цацаж зулсныг,
Алмай үр биднийхээ эндүүрэл эндүүрлийн шанд
Алдаршингуй хар гэзгээ мөнгөөр цувиж бурханд өр төлснийг
Анзаарсандаа би
Цагаан Дарь Эх болно оо

Шагжтивийн хамаг амьтан эхдээ мөргөнө гэж би горьдсийм
Шандуурлын далайд живсэн хүмүүс ижийтэй манатай явдгийм байна
Шалдрайхан дусал би ч тэдэн дунд хөвж л яваа
Шаралхсандаа би
Цагаан Дарь Эх болно оо…

Дунд нь бороо шиг орж холилдсон
Дунгуй орчлонд хүнийхээ төрлөөс
Дуртайдаа би салаагүй юм шүү
Дэлэнгүй ч үрээ тэжээх шувуунаас
Уучлал гуйгаад би эргэж ирнэ
Дэгдэх хөлгүй ч үрдээ яарах могойноос
Адис аваад би эргэж ирнэ!
Үйзэн цэнхэр уулнаас туурь үлдэж
Үйтэн хуар талаас буурь хоцорч
Дэлхий нурахаас өмнө би олон олон ирнэ!

Тэмтэрч үзээгүй лусын бараа,
Тэнгэрт үзэгдээгүй луун дунаас ч цочоохгүй гэхдээ
Тэврээсээ үрээ салгах дургүй
Ялгуун ялгуун тэрбум байтугай
Ядаж ганцхан өөрийн ээжийн ачийг хариулсан
Энэ л цагт би эргэж ирнэ
Энэнээс наана, түүнээс цаана
Би цагаан Дарь Эх байна аа!

Тэргэл саран

Шөнийн тэнгэрт мандах арван тавны саран хийгээд нэтээс харсан энэ зураг нэгэн шүлэг санагдуулсан учир... хоёр хувилбараар орчуулж үзэв.

　明恵
　あかあかやあかあかあかやあかあかや
　あかあかあかやあかあかや月

　Мёоэ
　Орчуулга: Сүрэн (япон хэлнээс) 　

　Юутай саруул, юутай саруул
　Юутай саруул, саруул, саруул
　Юутай саруул, юутай саруул
　Юутай саруул, саруул, саруул
　Юутай саруул, юутай саруул
　Юутай саруулхан вэ, саран!

　Ямар их гэгээ вэ,
　Ямар их гэгээ, гэгээ, гэгээ вэ
　Ямар их гэгээ вэ,
　Ямар их гэгээ, гэгээ, гэгээ вэ
　Ямар их гэгээ вэ, ямар их гэгээ вэ,
　Ямар гэгээтэй вэ, саран!

Арван есөн наснаасаа эхлэн насан өөд болтлоо дөчин жил зүүдээ бичиж хойч үедээ "Зүүдний тэмдэглэл" (『夢記』) үлдээсэн Мёоэ ламыг хүмүүс Кавабата Нобелийн шагналын илтгэлдээ дурдаж "Сарны дууч" хэмээн өргөмжилснөөр мэдэх болов уу. Түүний "Зүүдний тэмдэглэл"-дээ бичсэн 1206 оны нэгэн зүүд:

"... Арван хоёрны шөнө болов уу, ийм нэгэн зүүд зүүдлэв: Арван тавны шөнийн тэнгэр гайхалтай сайхан. Тэргэл саран гарахад хажууд байсан Шиншёобоо "Бодь сэтгэл адил саран гарсан шөнө ажээ" хэмээв...

Дашрамд далийхад, Кавабата Нобелийн илтгэлдээ энэ шүлгийг иш татсаныг англи хэл рүү жаахан тиймэрхүү орчуулсан санагдсан. Харин орос орчуулга бол яриан байхгүй гоё.

　Орчуулга: Edward G. Seidensticker 

　O bright, bright, 

　O bright, bright, bright, 

　O bright, bright. 

　Bright, O bright, bright, 

　Bright, O bright moon.

　Орчуулга: Т.П. Григорьева

　О, как светла, светла.
　О, как светла, светла, светла.
　О, как светла, светла.
　О, как светла, светла, светла, светла
　Луна!

Орчин үеийн Хятад яруу найраг

Намрын нартай өдрийг яруу найргийн түүвэртэй өнгөрөөсөн учир блогийнхоо уншигчдад Тагтаа хэвлэлийн газраас эрхлэн гаргасан орчуулагч Н.Энхбаярын "Орчин үеийн Хятад яруу найраг" номыг санал болгохыг хүслээ. Япон хэлтэй найзууддаа харин энэхүү түүвэрт багтсан энэ шүлгийг танилцуулъя:

　　　陳黎　戰爭交響曲（япон ханзаар 戦争交響曲）
　　　Чэнь Ли　"Дайны симфони"

　　

Миязава Кэнжи "Хур бороонд бууж өгөхгүй"

"Хур бороонд бууж өгөхгүй" нь яруу найрагч, зохиолч, үлгэрч Миязава Кэнжигийн (1896-1933) маш энгийн үгээр бичсэн япон хүн бүрийн мэддэг шүлэг юм. Өөд болсных нь дараа дүү нь тэмдэглэлийнх нь дэвтрээс олж, олны хүртээл болгосон учир амьддаа хэвлэхийг зорилго болгоогүй, өөртөө сануулга болгож бичсэн шүлэг болов уу.

2011 онд газар хөдлөхөд зүүд хойд нутгаас гаралтай Миязавагийн энэ шүлэг бие биедээ тусалж, хамтын хүчээр гамшгийг даван туулах нэг ёсны уриа болсон гэж болно. 2011 оны 4 сард Вашинтон хотын National Cathedral-д Зүүн японы их газар хөдлөлтийн улмаас зуурдаар нас барсан хүмүүсийг дурсах арга хэмжээнд энэ шүлгийн англи орчуулгыг уншсан нь ч учиртай.

Дашрамд сонирхуулахад, энэ шүлгийн тухай нарийн ширийнийг мэдье хэмээн гүүгэлдвэл, эсвэл зүгээр шүлгийн тайлбар сөхвөл "Миязавагийн энэ бүтээлийг шүлэг гэж үздэг", "Ерөнхийдөө шүлэг гэж дүгнэдэг" гэх мэт тодотгол анхаарал татна. Хэний ч нүдэнд "шүлэг болох нь" ойлгомжтой бүтээлийн тухай "энэ бол шүлэг шүү" гэж бичиж тайлбарлахгүй нь лавтай. Харин Миязавагийн энэ шүлгийг "шүлэг гэж үзэх үү, үгүй юу" сэдэвтэй ширүүхэн маргаан 1950, 1960-аад онд өрнөсөн юм билээ. Гэвч "шүлэг биш" гэж зүтгэсэн тал "утгагүй маргаан байсан" гэж эргүүтсэнээ хожим зөвшөөрсөн юм. Манайд ч заримдаа "энэ бол шүлэг биш, тэр бол шүлэг мөн" гэсэн маргаан үе үе өрнөж харагддаг. Цаг хугацаа хэмээх бэлээхэн сайхан шалгуур байна, маргаад юүхэв хэмээн энэ шүлгийг жишээ татан хэлмээр болдог ч...

Найзынхаа хүсэлтээр мөр бүрийн утгыг буулгаж орчуулахыг оролдов:

宮沢 賢治 　雨にも負けず 　　雨にも負けず 　　風にも負けず 　　雪にも夏の暑さにも負けぬ 　　丈夫なからだをもち 　　慾はなく 　　決して怒らず 　　いつも静かに笑っている 　　一日に玄米四合と 　　味噌と少しの野菜を食べ 　　あらゆることを 　　自分を勘定に入れずに 　　よく見聞きし分かり 　　そして忘れず 　　野原の松の林の陰の 　　小さな萱ぶきの小屋にいて 　　東に病気の子供あれば 　　行って看病してやり 　　西に疲れた母あれば 　　行ってその稲の束を負い 　　南に死にそうな人あれば 　　行ってこわがらなくてもいいといい 　　北に喧嘩や訴訟があれば 　　つまらないからやめろといい 　　日照りの時は涙を流し 　　寒さの夏はおろおろ歩き 　　みんなにでくのぼーと呼ばれ 　　褒められもせず 　　苦にもされず 　　そういうものに 　　わたしはなりたい

Миязава Кэнжи “Хур бороонд бууж өгөхгүй” 　　Хур бороонд бууж өгөхгүй 　　Хуй салхинд бууж өгөхгүй 　　Цас, зуны халуунд ч бууж өгөхгүй 　　Эрүүл саруул биетэй 　　Хүсэл шунал үгүй 　　Хэрхэвч уурлаж уцаарлахгүй 　　Хэзээд тайвнаар инээмсэглэнэ. 　　Өдөрт дөрвөн аяга бор будаа, 　　Мисо шөл, жаахан ногоо идээд 　　Өөрийгөө үл тоон, 　　Сайн харж, сайтар сонсож 　　Элдэв бүхнийг эргэцүүлж ойлгоно. 　　Мөн үл мартана. 　　Нарсан шугуйн нөмөр сүүдэрт 　　Намхан сүрлэн овоохойд амьдарч 　　Дорно зүгт хүүхэд өвдвөл 　　Дор нь очиж асарч тойлно. 　　Өрнө зүгт ээж ядарвал, түргэн очиж 　　Тутрагын баглааг нь хүргэж өгнө. 　　Өвөр зүгт үхлүүт хүн байвал 　　Айх хэрэггүй хэмээн аргадаж тайвшруулна. 　　Умар зүгт хэрүүл тэмцэл өрнөвөл 　　Хэрэггүй юмны төлөө больцгоо гэж учирлана. 　　Гангийн халуун наранд нулимс дуслуулж 　　Гайхам зуны хүйтэнд байж ядан холхиж 　　Тэнэг амьтан гэгдэж 　　Хэнээс ч магтаал сонсохгүй 　　Хэнд ч гай болохгүй 　　Ийм л хүн болохыг 　　Энд би хүсэж байна.

Жич тайлбар:

"Гангийн халуун наранд нулимс дуслуулж, гайхам зуны хүйтэнд байж ядан холхиж" – энэ хоёр мөр хойд нутгийн тариачдын амьдрал тухайн үед хамгийн ядуу байсантай холбоотой. Тариачдын амь зуулга дан ганц ургацаас хамаарна. Зун нь ган болж, эсвэл нар гарахгүй хүйтэн зун болвол ургац хураахгүй учир өвөл өлсгөлөнд нэрвэгдэнэ. Миязава бүхий л насаараа тариачдад туслахыг хичээж, хөдөө аж ахуйн шинэ технологи, үр тарианы шинэ төрлийн тухай зааж байсан төдийгүй "Үр тарианы тухай ерөнхий мэдлэг" хэмээх зохиол хүртэл шүлгээр бичиж байв.

Мэнгли

Миний хамгийн дуртай яруу найрагчдын нэг нь Махтумкули. Аавын оуютан байхдаа авсан Махтумкулигийн шүлгийн түүвэр дунд сургуульд байхад "минийх" болсон санагдана... гэдэг нь миний бодол. Учир нь санаандгүй нэг ярианаас эгч бас "тоочиглосон" байсныг мэдсэн юм... кк. Тэгээд яахав дээ, "Махтумкули минийх, яагаад гэвэл би илүү дуртай", "Үгүй, үгүй, та биш би илүү дуртай", "Танд яахав Ремаркийг өгье", "Авахгүй юмуу? Аан, за тэгвэл Ремарк минийх. Бас Цвейг", "Аан? Үгүй, үгүй, ёстой тэгж ярихгүй", "Орос "Догшин жаран" минийх шүү", "Бас Түдэв гуайн "Нүүдэл суудал" романы орос орчуулга минийх" гээд ширүүхэн яриа өрнүүлж байснаа гэнэт хоёулаа аавынхаа гэрээс гараагүй байж хэдэн номыг нь хувааж авах тухай маргаж буйгаа ойлгож, баахан ичиж, ажилдаа явсан ааваасаа зовж, ярианы сэдэв уул нь "дуртай ном" байсныг бантсандаа хоёр биедээ батлахыг хичээж... Мөн болоогүй ээ, дүү бас энэ ярианд оролцох эрхтэй билүү... гэж :) Sorry, далийчихлаа. Махтумкулийг ярьж байсан шдээ.

Ингэхэд зохиолч, хот хоёрын хамгийн сайхан учрал гэвэл би О.Хэнри, Нью-Йорк хоёрыг нэрлэнэ. Зохиолч & хүүхэд гэвэл яриан байхгүй Л.Кэролл & Элис. Яруу найрагч & бүсгүй гэвэл Данте & Бэатричэ, Пушкин & Керн гээд зөндөө зөндөө, тэдний нэг нь Махтумкули & Мэнгли. Харин хоёр яруу найрагчийн учрал гэвэл миний хувьд Махтумкули, Тарковский хоёроос дээр гарах нь үгүй. Туркмен хэл мэдэхгүй учир Махтумкулийн яруу найргийг орос хэлээр, Тарковскийн орчуулгаар л сэтгэлдээ шингээсэн дээ. Дундад Азийн түүх, соёл, уран зохиолыг сонирхох болсон минь ч энэ хүнээс эхтэй.

Ингэхэд, гоо бүсгүй шалгаруулах янзан бүрийн тэмцээн "Монголын мисс", "Дэлхийн мисс", "Хорвоогийн (сэрүүднээ) мисс" гэх нэртэй байдаг даа. Үнэндээ инээдтэй санагддаг, ялангуяа монголоор "мисс" гэж бичих нь. Ийм тэмцээний мөн чанар бус зүгээр нэрнийх нь тухай ярихад, Туркменд гоо бүсгүй шалгаруулах тэмцээнийг Махтумкулийн насан туршдаа хайрлаж, тоймгүй олон шүлэг найргаа зориулсан бүсгүйн нэрээр "Мэнгли" гэж нэрлэдэг нь арай л учиртай агаад уянгатай. Махтумкулигийн Мэнглид зориулсан шүлгүүд гэдэг... ямар сайндаа хожмын нэгэн яруу найрагч "Хайр дурлалын яруу найраг арвин их ургацаа ганц Махтумкулид өглөө, түүнээс хойш хоосон талбай самнаж, энд энд тэнд унасан ширхэг буудай түүх л бидэнд үлдээд байна" гэж байх вэ дээ. Гэхдээ тэр тансаг сайхан шүлгүүд сэтгэлийн асар их энэлэл шаналлаас үүдэн төрсөн байж мэдэх юм. Махтумкули шүлгийнхээ ард "Фраги" гэж нэрээ тэрлэж байсан нь "хагацсан" гэх утгатай. Хайртай Мэнглигээсээ хагацсан, хоёр ах нь дайснуудад олзлогдож амиа алдсан, хоёр хүүгээ алдсан, өөрөө эх нутгаасаа хол олон жилийг олзонд өнгөрүүлсэн...

Ингэхэд, "ингэхэд ингэхэд" гэж байгаад зогсоо зайгүй хөврүүлэх шинжтэй. Уул нь өнөөдөр.. "Мэнгли" гэдэг нэр бүсгүйн жинхэнэ нэр биш Махтумкулийн өгсөн нэр, туркмен хэлээр "мэнгэ" гэсэн утгатайг мэдэж баярласнаа л бичиж гэж байлаа. Монгол хэлний "мэнгэ"-тэй бас ижил төстэй байгааз. Миний баярлах зүйлээ гэж.

Жич: Коммент бичсэн буянтны ачаар "Мэнгли" гэдэг нь "мэнгэт" буюу "мэнгэтэй" гэсэн утгатай үг болохыг мэдэв. Ийнхүү Мэнглигийн мэнгэний тухай Махтумкулигийн бичсэн нэгэн шүлэг улам утгатай, улам яруу болов. 

Something Told the Wild Geese

Something Told the Wild Geese
Rachel Field (1894 – 1942)

　“Something told the wild geese
　It was time to go..
　Though the fields lay golden
　Something whispered,—‘Snow.’

　Leaves were green and stirring,
　Berries, luster-glossed,
　But beneath warm feathers
　Something cautioned,—‘Frost.’

　All the sagging orchards
　Steamed with amber spice,
　But each wild breast stiffened
　At remembered ice.

　Something told the wild geese
　It was time to fly,—
　Summer sun was on their wings,
　Winter in their cry.”

Найман сар

"Найман сар" гэхээр нэг л тиймэрхүү... Аюурзаны энэ тайлбар харахаар "Сүүн сар", малчдын зурхай харахаар "Гуран сар" гэх ёстой мэт. Гэхдээ нэр ч яахав, зүгээр зуны адаг сарын адаг өдөр Цветаеваг санасан билээ:

　　Август — астры,
　　Август — звёзды,
　　Август — грозди
　　Винограда и рябины
　　Ржавой — август!

　　Полновесным, благосклонным
　　Яблоком своим имперским,
　　Как дитя, играешь, август.
　　Как ладонью, гладишь сердце
　　Именем своим имперским:
　　Август! — Сердце!

　　Месяц поздних поцелуев,
　　Поздних роз и молний поздних!
　　Ливней звёздных —
　　Август! — Месяц
　　Ливней звёздных!

　　7 февраля 1917

Сэми... мүши... Фүжи

Урд шөнө сэмитэй байлдаад. Байлдаад ч гэж дээ, барьж авах гэж үзэлцээд. Одоо тэгээд нойр дутуу, хэд гэж унтсаныг бүү мэд. Унтахаасаа өмнө угаасан хувцсаа хатаах гээд тагтан дээр гартал сэми (англиар “cicada”, оросоор “цикада”) ороод ирдгийн. Тэгээд гаргах гэж өрөөгөөрөө хэдэн цаг давхиваа. Хальт сэтгүүлээр цохиж алдгиймуу гэж бодогдсон ч зүрх хүрэхгүй шдээ. Бас ядаж байхад би сэмид хайртай гэх нь хаашаа юм, гэхдээ л гайгүй ханддаг.. хэхэ. Миний хувьд ханаби, мацүри, дээвэр дээрх пиав, мөстэй үмэшү, какигооритой зэрэгцэн эндэхийн зуны “бэлэг тэмдэг” байхгүй юу. Сэмид дуртай япончууд дуугаар нь ялгаж ангилаад байдгийм байна лээ. Сонсолгүй над мэт нь тэгж ангилна гэж юу байхав. Гэхдээ л зуны ид халуун үе, халуун буусан үеийг нь ялгаад, дуу нь сулраад ирэхээр зун дуусахын гуниг & намрын синдромын эхэн шат эхлэх гээд байдийн... Нутагтаа бүрмөсөн буцахаар зуны сэмигийн дууг санах байх даа. Ингэхэд далийчихлаа.

Сэмиг томхон аягаар дарж аваад доор нь хатуу цаас шургуулаад балконоор гаргах гэж бөөн юм болов. Нүд нь нуруун дээрээ байдгиймуу, сэмхэээээн дөхөж байтал шууд үргээд нисчихнэ. Нисэхдээ энд тэнд унаж тусахыг яанаа, ядаж байхад намайг чиглэн нисч орилж чарлуулаад. Цэцэрлэгт энэ тэрт явж байхад сэми хүн мөргөөд байдаг даа... хараагүймүү хаашаайн гэмээр. Нүд нь ардаа байнуу, аль эсвэл далавч нь тийм мангар маягаар нисэхээс өөр аргагүй болгодгиймуу... бүү мэд. Анивэй зүгээр сууж байхад нь барина гэж байхгүйм байна лээ. Унаж тусаж явахдаа аз болж үүд нь нээлттэй шүүгээ рүү ороход барьж авч гаргав. Тэгсэн сэмитэй хөөцөлдөх хооронд цонхоор өөр зөндөө олон шавж ороод ирчихсэн байдийн. Бүгдийг нь гаргах гэж бөөн л юм болов.

Ингэхэд япон хүмүүс цэцэг ургамлаас гадна шавж хорхойд ихээхэн ач холбогдол өгдгийг хайкү сонирхогчид, энд амьдарсан хүмүүс мэдэх байхаа... Одоо бараг дэлхий даяараа эндэхийн хаврыг сакүратай хамтатган ойлгодог болжээ. Харин зун, намрыг илэрхийлэхэд хорхой шавж ихээхэн чухал. Япон хүмүүс ч хорхой шавжиндаа хайртай гэж жигтэйхэн. Хүүхдүүд ч шавжаар их тоглоно. Эрэгтэй хүүхэд болгон багадаа кабүтомүши (Japanese rhinoceros beetle, дээрх зураг), күвагата (stag beetle, дээрх зураг) зэргийг тэжээж байсан байх. Энэ заншил нь япон хүнтэй суусан гаднынхныг ухаан алдуулах шахна. Манай нэг найз нэгэн орой гэртээ иртэл 4 настай хүү нь үзлийн муухай том шавжаар тоглож байх юм гэнэ. Орилж чарлаад гаргаж хаях гэтэл хүү нь шавжаа хамгаалаад сүйд. Балиар юмыг хаанаас барьж авчрав гээд загнах гэтэл “Аав өгсөн, үнэтэй авсан гэсэн”. Үймээний дуугаар нөхөр нь өрөөнөөсөө гарч ирснээ “Хүүдээ хөөрхөн бэлэг авсан байгааз”. Тэгэнгүүт мань найзын хэлэх үг нь барагдаад над руу ярихаар шийдсэн байгаам... кк. Гэхдээ хүн гэдэг амьтан юунд ч дасдагаас хойш, яваандаа харах болгондоо цочсон хэвээр ч орилж чарлахаа байсан гэсэн... ккк. Бас яаж байгаад ч гэлээ шавж нь үхэхэд хүүтэйгээ хамт цэцэрлэгт оршуулаад “чётто канашикатта” гэсэн :)

Хүний биш өөрийн түүхээс яривал, Монголд байхад япон найз маань дүүгийн 3 настай пацаанд кабүтомүши гээд янз янзын шавжийг янзын дуурайлгаж хийсэн тоглоом бэлэглэсийн. Зүгээр ч нэг пиавар тоглоом биш, жинхэнэ юм шиг гялтганаад, хөл гар нь хөдөлж мөдлөөд сүпэр тоглоомууд байсим. Дүү ч бөөн баяр бөөгнүүлж тоглож хөөрөөд. Тэгсэн нэг өдөр урвайчихсан сууж байна. Яасан гэтэл "Хөгшин аав хамаг шавжийг хаячихсан" гэнэ. Ааваас “Та энчдоо яаж байгаан” гээд ихээхэн эрэлхэг хариу нэхтэл “Хүүхдийг хачин муухай жоом шиг юмаар тоглуулаад” гээд Сүрэн ёстой толгой түрүүгүй загнуулсан шдээ... ккк. Бүүр дарaa Японд байхад дүү сургуульд орчихсон, өнөө шавжнуудыг захиж байна аа. Одоо том болооз дээ, яахнуу гэсэн чинь “Охидыг айлгамаар байна”. Энэ хөвгүүд үү...

Шавжны тухай ярьсных Иссагийн (小林 一茶) нэг хөөрхөн хайкү танилцуулъя. Хүмүүс гэхдээ мэдэх байх л даа. Сэллинжэрийн “Franny and Zooey”-ийг уншсан хүмүүс лав мэднэ. Сониноос энэ хайкүг гаднынхан сайн мэддэг ч япон хүмүүс барагтаа мэддэггүй юм билээ. Иссагийн бусад хайкү нь илүү нэртэй болоод тэр байх. Ингэхэд эмгэн хумс шавж мөн үү? Зоологийн хичээл арван жилд завсардсаны гай ингээд гараад байдийн... энивэй:

　　蝸牛　そろそろ　登れ　富士の山

　　Орчуулга:　R.H. Blyth
　　　　O snail
　　　　Climb Mount Fuji,
　　　　But slowly, slowly!

　　Орчуулга:　В.Маркова
　　　　Тихо, тихо ползи,
　　　　Улитка, по склону Фудзи
　　　　Вверх, до самых высот!

　　Орчуулга:　Царевна-Л.
　　　　О улитка,
　　　　по склону Фудзи взбирайся
　　　　потихоньку

　　Сүрэн:
　　　　Эмгэн хумс минь,
　　　　Фүжи уулын бэлээр
　　　　Аажуухан өгсөөрэй

Энийг уншихаар эмгэн хумсыг аягүй “болелшиклэмээр” санагддийшдээ. Хөөрхий минь хэзээ хүрэхийн болдоо... Томоос том зорилго тавиад өөрийн аясаар мацаж явтал Сүрэнг ч бас хэн нэг нь болельшиклэх болуу... За тэр ч яахав, яаж ч бодсон Марковагийн орчуулга утгын хувьд буруу байна даа. Эмгэн хумсыг оргил өөд тэмүүл, дээш зүтгэж гар гэж турхираагүй учир Царевнагийн орчуулга япон утгад илүү нийцнэ.

Бурхадгүй сар

　

Сахиус бурхадгүй сар өнөөдрөөр дуусч маргааш манай энэ хавь дахин бурхадтай болно. Яг нарийн ярьвал маргааш биш маргаашаас эхлэн магад хэд хоногийн дотор. Гэхдээ үнэнийг хэлэхэд ажил энэ тэр гэж аахилж уухилж явсан болохоор бурхад байсан үгүйг байн сууж анзаарах сэхээ байсангүй. Нэг мэдсэн "бурхад явчхав уу", нэг мэдсэн "эргэж ирэх гэж байна уу" гээд л сууж байна. Энэ хүртэл уншаад зарим нь "гарцаагүй галзуу хүний өдрийн тэмдэглэл байна" гэж бодсон байхаа :)

Гэхдээ нээрээ манай энэ хавьд 神無月 (канназүки) буюу махлан орчуулбал “бурхад байхгүй сар” дуусах гэж байна. Бурхад хаачсан бэ гэвэл, өнө удаан жилийн заншлаараа бүх Японы асуудлыг хэлэлцэхээр Кюүшүү арал руу явсан байгаа. Эрт дээр үеэс бурхад жилд нэг удаа Кюүшүү арлын Изүмо Тайша сүмд (дээрх зураг) цуглан хуралдаж бүх Японы асуудлыг хэлэлцэн шүүдэг ажээ. Тиймээс мэдээжийн хэрэг Изүмо сүм орчимд энэ сарыг 神在月 буюу “Бурхадтай сар” гэж нэрлэдэг.

Япон Мэйжигийн шинэчлэлээс хойш аргын тоололд шилжиж саруудаа 1, 2, 3 гэж аягүй армаанчиг бусаар нэрлэх болсон нь харамсалтай. Хуучин бол 如月 (кисараги), 弥生 (яёи), 霜月 (шимоцүки ) гээд үнэн уянгалаг бас утгатай нэртэй байсан. Бурхадгүй сар нь билгийн тооллын 10 сарыг заах боловч аргын тооллоор 11 сарын эхээс 12 сарын эхэн　хүртэл үргэлжилнэ. Тэгээд л өнөө маргаашаас бурхад эргэж ирэх ёстой доо гээд сууж байна :)

Бурхад гэснээс 神 (ками) гэдэг үгийг монголоор юу гэж орчуулах нь зөв бол доо...
Би агуулгаас хамааран “сахиус", “лус”, “савдаг”, “уул усны эзэн”, "бурхан", “лус савдаг” гээд янз янзаар л орчуулаад байгаа. Япон хүмүүс эрт дээр үеэс анимизмын шүтлэгтэй тул хүрээлэн буй байгаль, уул нуруу, гол мөрөн, ой хөвч, хад чулуу, ер нь бүх юм өөрийн гэсэн 神 буюу сахиустай, эзэн савдагтай гэж итгэж ирсэн юм. Монголоор “сахиус”, "савдаг" гэхэд үгийн утга буух боловч бүх үгийг үүгээр орчуулж бас боломгүй. Жишээ нь, япончууд дээр үеэс Япон орноо “神々の国” (камигами но күни) гэдэг. 神 нь ганц тоо, 神々 гэвэл олон тоо болно. 国 гэдэг нь “улс, орон” гэх утгатай ханз тул би энэ хэллэгийг “бурхдын орон” л гэж орчуулдаг. “Лус савдгуудын орон” гэвэл нэг л тиймэрхүү тээ... хэхэ. Бас япон хүмүүс нутгаа “八百万の神” (Яоёрозү но ками) буюу 8 сая бурхадтай гэдэг. 8 сая гэдэг нь мэдээж тоолж тогтоосон тоо биш, "тоолж баршгүй олон" гэсэн утгатай хэлц үг юм. Орчин цагийн япон хэлэнд 8 саяыг "хаппякү ман" гэнэ. Ханз адил боловч зөвхөн бурхдыг тэс ондоо дуудлагаар "Яоёрозү" гэж уншдаг учир би энэ хэллэгийг "Найман живаа бурхад" гэж орчуулдаг. Энэ хэллэгийг оросоор "Восемь мириад богов" гэж орчуулсан нь уугуул хэллэгийн онцлогийг хадгалан утгыг гаргасан тул тун даж санагддаг. Харин англиар янз янзаар орчуулдаг ч "all the gods and goddesses", "all the deities" гээд нэг л тиймэрхүү, утга нь ок боловч уянга нь байхгүй.

Нээрээн, Ерөнхий сайд асан Мори энэ хэллэгээс болж ихээхэн онигоонд орж байсаншдээ... 2000 оны хавар хаанахын ч юм бэ индрээс Япон бол 神の国 (ками но күни) буюу "бурхны орон" гэж хэлж л дээ. За тэгээд маргааш нь сонин сэтгүүл, зурагт телевиз ... мань хүнийг барьж идэх нээ. Шүүмжлэх нь шүүмжилж, шоолох нь шоолж, ундууцах нь ундууцаж. Гаднынхан бас яаж дуугай байх вэ. Япон бурхны орон юм бол бид одоо юу юм?! гээд... хэхэ. Гэхдээ хөөрхий ерөнхий сайд 神々の国 (камигами нь күни) гэсэн бол асуудал ноль. Гаднынхан ч "Ааан, уул болгон, гол горхи болгон өөрийн гэсэн эзэн савдаг 神-тай учир улс орноо 神々-ийн орон гэх нь аргагүй, япон анимизм шүтлэгтэй шдээ" гээд л өнгөрөх байсан биз.

 Ингэхэд юу ярьж байлаа? Уул нь би өнөөдөр нэг хайкүгийн тухай бичих гээд л... хайкүгийн тухай бичихийн тулд “бурхадгүй сарыг” тайлбарлах гээд л ... тэгсэн ерөнхий сайдын онигоо ярьчихсан хадуурч байна.

Хүмүүс хайкүгийн тухай асуухад ихэнхи хайкүг орчуулах аргагүй ээ, орчуулахыг оролдсон ч “Галуу дугарав уу гэтэл галуу дугарч байлаа” гэсэн юм болно гэхээр итгэхгүй эргэлзээд байдгийм. Гэхдээ нээрээ хайкүг ойлгоход дан ганц хэлний мэдлэг дутна. Нэлээд олон юм толгой сэтгэлд байж гэмээнэ хайкүгийн утгыг сая олж сайхныг нь мэдрэнэ. Жишээ нь Чин Хоорай хэмээх тайвань охины бичсэн энэ хайкүг юу гэж ойлгох вэ?

日の本のくらしに慣れて神無月　
ひのもとの　くらしになれて　かんなづき
Хи но мото но күраши ни нарэтэ канназүки
http://www.nhk.or.jp/haiku/backnumber/111024.html

日の本 ‐ Япон улсыг ханзаар 日本 гэж бичнэ. 日 нь “нар”, 本 нь “үндэс, эх” гэсэн утгатай ханз. Нэг үгийг хоёр ханз болгон задалж хооронд нь хамаатуулахын тийн ялгалаар холбосон байна. Тиймээс утгачилбал “нарны үндэс” болно. 

くらしに慣れて ‐ амьдралд дасаад
神無月 ‐ бурхадгүй сар

Бүгдийг нийлүүлбэл “Ургах нарны үндэс хавийн амьдралд дасаад бурхадгүй сар”.
Юу гэж ойлгох уу?

Нарны үндэс - япон хэлтэй ямар ч хүн үүнийг уншаад “аан Японыг хэлж байна” гэж ойлгоно. くらしに慣れて гэдэг нь махчилбал “амьдралд дасаад” боловч “амьдралд дастал” гэж орчуулж бас болно. Ер нь хайкүд энэ хэсэг нь “зангилаа” гэх үү, “suspense”-ийн үүрэг гүйцэтгэнэ. Харин тайлал нь “бурхадгүй сар” ажээ.

“Япон дахь амьдралд дастал - бурхадгүй сар (ирэв)”
Юу гэж ойлгох уу?

Бодол болон сууж байтал энэ хайкүг тайвань хүн бичсэнд хамаг учир байж. Тайвань ч гэсэн угтаа анимизмын орон. Тэгэхдээ бүр Японоос ч илүү. Уул, гол, хад чулуу гэлтгүй эргэн тойрны амьтай, амьгүй бүх юм өөрийн гэсэн “эзэн бурхантай” гэж итгэдэг гэнэ. Тиймээс бурхдаар хүрээлүүлэн амьдарч байсан охин харь холын Японд ирээд, эндхийн амьдралд арай ядан дасан байтал гэнэт “бурхадгүй сар” ирнэ гэхээр хэцүү биз дээ?! Цаагуураа япон дахь гадаад хүний амьдрал хэцүү, ганцаардаж байна гэсэн утгатай хайкү ажээ.

Ер нь хайкүг ойлгоход Японы юу нь (ямар цэцэг, ургамал, шувуу, шавьж) юуг илэрхийлэх вэ гэдгийг мэдэх нь чухал. Жишээ нь, сакүра хаврыг билэгдэхээс илүү юм гэдэг агшин зуур улирч үгүй болохыг илэрхийлнэ. Нарсны мөчир - урт удаан наслах, сайн сайхан; мөчир дээрх хар хэрээ - ганцаардал, хөгшрөл; сүсүки өвс - намар, уйтгар гэх мэт. Ер нь ондоо орны хүнд энэ бүхэн хэцүү л дээ. Нөгөө талаас япон хүнд ч гэсэн "өнчин хайлаас",  "хамхуул", "бор толгой" гэх үг та бидэнтэй адил тусах уу гэвэл,  мэдээж үгүй.  Хадуурахнээ дахиад...  Мөн хайкүг ойлгоход жилийн улирал, ёс заншил, зонхилох баярууд зэрэг японы тухай ерөнхий мэдлэг хэрэгтэй, орчинд нь амьдарч энэ бүхнийг “мэднэ” гэхээс “мэдэрсэн” байвал бүр ч сайн. Бас нэлээд олон хайкүгийн хувьд зохиогдсон цаг үе, өмнө хойно болсон түүхэн үйл явдал ч чухал байдаг. Харин миний мэдлэг тааруухан, мэдрэмж мааруухан тул хайкү ойлгохдоо одоо хүртэл тиймэрхүү.

Велимира времери

　　

Үлгэр домог мэт...
"Облакини", "хотель", "времири"... гоё гоё үгнүүд ингэж дураараа зохиох ондоо яруу найрагч байна уу? "Поюны" гэж бас сайхан үг юмаа, орчин цагийн "певица", "певец" зэргээс хамаагүй гоё, бас уянгалаг.

Велимирийн үгээр тоглож наадах нь... "облакини", "кони вечерогривы", "свирепооки"...
Толь бичигт байхгүй ч уншаад шууд ойлгоно. Харин энэ "времири"....

Шувуу гэдгийг ойлгоод байгаа ч урд өмнө дуулаагүй тул жаал гайхна даа...
Тэгсэн "время"(цаг хугацаа) + "снегири"(дээрх зурагны шувуу) хоёрыг нийлүүлж зохиосон үг гэнэ. Снегири цагаан цасан дунд холоос тодорч ягаарах хөөрхөн шувууд. Өвлийн ойд сүргээрээ мөчрөөс мөчирт нисэх нь үнэн цоглог. Харин Велимирийн зохиосон "времери" нь цаг хугацааг жигүүртээ тээн Вырей хэмээх үлгэрийн сайхан орон руу нисэн одох шувууд ажээ. "Снегирь"-ийн үндэс нь "снег" буюу "цас". Тэгэхээр "цасан шувуу"-г Велимир "цаг хугацааны цасан шувуу" болгосон байх нээ. Яруу найрагчийн жинхэнэ нэр нь Виктор. Велимир гэж бас юм бодуулах нэр байгааз.

　Велимир Хлебников
　(1885-1922)

　* * * *
　И я свирел в свою свирель,
　И мир хотел в свою хотель.
　Мне послушные свивались звезды в плавный кружеток.
　Я свирел в свою свирель, выполняя мира рок.
　　　
　* * * *
　Там, где жили свиристели,
　Где качались тихо ели,
　Пролетели, улетели
　Стая легких времирей.
　Где шумели тихо ели,
　Где поюны крик пропели,
　Пролетели, улетели
　Стая легких времирей.
　В беспорядке диком теней,
　Где, как морок старых дней,
　Закружились, зазвенели
　Стая легких времирей.
　Стая легких времирей!
　Ты поюнна и вабна,
　Душу ты пьянишь, как струны,
　В сердце входишь, как волна!
　Ну же, звонкие поюны,
　Славу легких времирей!
　
　* * * *
　Огнивом-сечивом высек я мир,
　И зыбку-улыбку к устам я поднес,
　И куревом-маревом дол озарил,
　И сладкую дымность о бывшем вознес.
　
　* * * *
　Еще раз, еще раз,
　Я для вас
　Звезда.
　Горе моряку, взявшему
　Неверный угол своей ладьи
　И звезды:
　Он разобьется о камни,
　О подводные мели.
　Горе и вам, взявшим
　Неверный угол сердца ко мне:
　Вы разобьетесь о камни,
　И камни будут надсмехаться
　Над вами,
　Как вы надсмехались
　Надо мной.

* * * *
　Годы, люди и народы
　Убегают навсегда,
　Как текучая вода.
　В гибком зеркале природы
　Звезды - невод, рыбы - мы,
　Боги - призраки у тьмы.

Сартай шөнө бол шүлгийн түүвэр

　　　西条八十　　
　　　書物

　　　月の夜は
　　　大きな書物、
　　　ひらきゆく
　　　ましろき頁

　　　人、車、
　　　橋の柳は
　　　美しくならべる活字。

　　　樹がくれの
　　　の小鳥は、
　　　ちりぼひて
　　　黒きふり仮名。

　　　しらじらと
　　　ひとりし繰れば、
　　　懐かしく、うれしく、
　　　悲し。

　　　月の夜は
　　　やさしき詩集、
　　　夢のみをかたれる詩集。

　　　Сайжёо Ясо "Ном"
　　　Орчуулга: Сүрэн

　　　Сартай шөнө бол аварга том ном
　　　Ар араасаа дэлгэгдэх цав цагаан хуудас.

　　　Хүмүүс, хөсөг, гүүрний дэргэдэх удамбар нь
　　　Үлэмж сайхан үсэг, өгүүлбэр.

　　　Модонд нуугдах шөнийн шувууд нь
　　　Энд тэнд тархсан бяцхан хар толбо - фүригана (*).

　　　Ганцаар уншиж өглөөтэй золгоход
　　　Эртний дурсамж тодорч, баясаж гуниглана.

　　　Сартай шөнө бол шүлгийн түүвэр
　　　Зөвхөн хүсэл мөрөөдлийг өгүүлэх шүлгийн түүвэр.

Сайжёо Ясогийн (1892-1970) энгийн үгтэй, их гоё шүлэг. Зохиолч ажил төрөл, алба төвгөө дуусгаад сарны гэрэл, шөнийн аниргүйд дуртай зохиолоо ганцаар уншиж суухаа тэсэн ядан хүлээдэг байсан болов уу. Дорноос өрнө зүг харвал, үдшийн сайхныг номтой зүйрлэсэн өөр нэгэн шүлэг бол мэдээж Рилькэ:

　　　Райнэр Мария Рилькэ (1875-1925)
　　　Орчуулга: Г.Аюурзана

　　　Үдэш гэдэг нэгэн ном.
　　　Үнэт хамбан хавтасных нь
　　　Алтан хамлагат бүчийг
　　　Аажуухан тайлж сөхмү, би.

　　　Эхний хуудсыг нээгээд
　　　Эгэлгүй нам гүмд шимтмүү,
　　　Угтах хуудас дээр тогтмуу,
　　　Удаах хуудсыг зүүдэндээ үзмүү.


Африк, Австрали, Америк тивд ч үдэш оройг номтой зүйрлэсэн гоё гоё шүлэг байдаг байх... Даанч мэдэхгүй юм даа. Мэддэг нь хэлж өгөөрэй :)

-------------------------------------------------------------
　*　Фүригана - ханзны дуудлага. Зарим хуучин эсвэл ердийн хэрэглээний бус ханз үсгийн дуудлагыг дээр нь хираганагаар бичдэг.

Өвөл, ой, бодол

　　Robert Frost
　　Stopping by Woods on a Snowy Evening

　　　Whose woods these are I think I know,
　　　His house is in the village though.
　　　He will not see me stopping here,
　　　To watch his woods fill up with snow.

　　　My little horse must think it queer,
　　　To stop without a farmhouse near,
　　　Between the woods and frozen lake,
　　　The darkest evening of the year.

　　　He gives his harness bells a shake,
　　　To ask if there is some mistake.
　　　The only other sound’s the sweep,
　　　Of easy wind and downy flake.

　　　The woods are lovely, dark and deep,
　　　But I have promises to keep,
　　　And miles to go before I sleep,
　　　And miles to go before I sleep.

Энэ их гоё шүлэг... http://www.literature.mn/-ийн hERERA　монгол хэл рүү орчуулсныг доор толилуулж байна. Мөн орос найман хүний найман янзын орчуулга эндээс уншиж болно: http://lib.ru/POEZIQ/FROST/stihi.txt

　　　Хэний хэсэг тєгєл болохыг нь мэднэ
　　　Хэрэг дээрээ эзэн нь тосгонд амьдардаг,
　　　Хэдэн модыг нь цас нэвсийтэл дарахыг харахаар
　　　Хэсэг саатан зогссоныг минь мэдэхгvй биз ээ.

　　　Эргэх тооллын хамгийн харанхуй vдэш
　　　Энгvй ой мод, хєлдсєн нуурын дунд,
　　　Эргэн тойронд айл амьтангvй газар зогссонд
　　　Эргэлзэн гайхахдаа морь минь

　　　Буруу зєрvv эндүүрэл гараагvй биз гэх шиг
　　　Буулганыхаа хонхыг vе vе сэгсэрнэ.
　　　Будран орох цас, бужигнуулах зєєлєн салхинаас єєр
　　　Бодол сарниаж тvвэг удах чимээ vгvй.

　　　Гvн, тvнэр харанхуй шугуй сэтгэл татавч
　　　Гэрээдээ тэмvvлэх аяанаа vргэлжлvvлэх учиртай,
　　　Гvн нойрондоо авттал бээрийг туулах нь дээ
　　　Гvн нойрондоо шургатал бээрийг туулах нь дээ.

Фростын энэ шүлгийг сайн ажиглабал бадаг бүрийн гуравдугаар мөрийн төгсгөл нь дараагийн бадгийн сүүл холбох эхлэл болж байна. Тоогоор зүйрлэбэл:
　　　1121
　　　2232
　　　3343
　　　4444

Хэрэв сүүлийн бадаг 4444 биш 4454 (5 нь ямар ч авиа байж болно) байсан бол шүлгийн сүүл холболт нэг зарчимд захирагдаж, шүлэг бүхэлдээ нэг үечлэл үүсгэнэ. Гэвч зохиолч шүлгээ үе, үечлэл үүсгэхгүй төгсгөсөн нь өөрийн ирэхгүй анхаарал татна. Сүүлийн мөрийг давтсанд хамаг учир оршиж зүгээр нэг гэртээ харьж амрах биш "амьдрал" гэдэг их аяны тухай өгүүлж буй нь, амьдралын аянаа үргэлжлүүлнэ гэж буй нь аяндаа ойлгогдоно.

Мөн "өвлийн шөнө ойн захад бодолд автах" нь шүлгийн утгын тухай давхар нэгийг хэлээд өгнө. Европын уран зохиолд ой модон дунд бодол болон дүмбийж зогсох баатар хэн билээ ? Яриан байхгүй Дантегийн “Тэнгэрлиг туульс”-ын эхлэл санаанд орно:

　　　Midway upon the journey of our life
　　　I found myself within a forest dark,
　　　For the straightforward pathway had been lost.

яагаад барууны эрчүүд амьдралын тухай хөхөө өвлийн хүйтнээр хөх цасан ойн дунд бодол болох дуртай вэ гэвэл... гэхдээ далийгаад яахав.

Дашрамд хэлэхэд орос орчуулагчид шүлгийн хэмнэлийг алдагдуулахгүйг хичээсэн нь илт. Англи, орос хэлний өгүүлбэрийн бүтэц төстэй учир орчуулагчийн хүсэл бөгөөд авъяас байвал хэмнэлийг хадгалан орчуулах бүрэн боломжтой. Гэсэн хэдий ч эх шүлгийн сүүл холболтын зарчмыг зөвхөн хоёр хүн ягштал баримталсныг доор танилцуулъя. Харин англиас монгол руу орчуулахдаа хойноос нь урагшаа орчуулах тул шүлгийн хэмнэл, үечлэлийг баримталана гэдэг хэцүү. Хэцүү нь хэцүү боловч огт боломжгүй гээд орхих биш оролдох хэрэгтэй л мэт санагдана.

　　　Остановившись у леса снежным вечером
　　　Перевод А. Шапиро

　　　Я знаю, чьи леса кругом,
　　　Его неподалеку дом.
　　　Но он не видит, как из тьмы
　　　На снежный лес смотрю верхом.

　　　Конь удивляется, что мы
　　　Вдали застыли от корчмы:
　　　Вокруг леса, озёрный лёд
　　　И самый мрачный день зимы.

　　　Звенящей сбруей он встряхнёт –
　　　Спросить, не вышел ли просчёт.
　　　И наступает тишина,
　　　Лишь ветер хлопьями метёт.

　　　Глубь леса дивна и темна,
　　　Но обещаньям есть цена,
　　　И много миль ещё до сна,
　　　И много миль ещё до сна.

　　　　　　　Глядя на лес снежным вечером　
　　　　　　　Перевод Т. Гутиной

　　　　　　　　Мне кажется, я знаю чей
　　　　　　　　Огромный лес, но из своей
　　　　　　　　Глуши он вряд ли различает
　　　　　　　　Меня и след моих саней.　　

　　　　　　　　Мою лошадку удивляет,
　　　　　　　　Что нас к жилью не приближает
　　　　　　　　Наш путь: меж лесом и прудом
　　　　　　　　Замерзшим мрак нас настигает.
　　
　　　　　　　　Она тряхнула бубенцом,
　　　　　　　　Мол, все ли так, туда ль идем.
　　　　　　　　И вновь беззвучна тишина.
　　　　　　　　Лишь ветер ходит подо льдом.

　　　　　　　　Лес дивен: мрак и глубина.
　　　　　　　　Но обещаниям верна
　　　　　　　　Душа. И много миль до сна.
　　　　　　　　И много миль еще до сна.

Шүлэг & хөрөг

　　　　
Ф. Рокотов "А. П. Струйская авхайн хөрөг"

Энэ шүлгийн учир энэ хөргөнд...

　　　　Портрет　
　　　　Николай Заболоцкий (1903 - 1958)
　
　　　　Любите живопись, поэты!
　　　　Лишь ей, единственной, дано
　　　　Души изменчивой приметы
　　　　Переносить на полотно.

　　　　Ты помнишь, как из тьмы былого,
　　　　Едва закутана в атлас,
　　　　С портрета Рокотова снова
　　　　Смотрела Струйская на нас?

　　　　Ее глаза - как два тумана,
　　　　Полуулыбка, полуплач,
　　　　Ее глаза - как два обмана,
　　　　Покрытых мглою неудач.

　　　　Соединенье двух загадок,
　　　　Полувосторг, полуиспуг,
　　　　Безумной нежности припадок,
　　　　Предвосхищенье смертных мук.

　　　　Когда потемки наступают
　　　　И приближается гроза,
　　　　Со дна души моей мерцают
　　　　Ее прекрасные глаза.
　　　　1953

Аймаар...

　To a Child dancing in the Wind
　W. B. Yeats (1865-1939)

　　　Dance there upon the shore;
　　　What need have you to care
　　　For wind or water’s roar?
　　　And tumble out your hair
　　　That the salt drops have wet;
　　　Being young you have not known
　　　The fool’s triumph, nor yet
　　　Love lost as soon as won,
　　　Nor the best labourer dead
　　　And all the sheaves to bind.
　　　What need have you to dread
　　　The monstrous crying of wind?

　Энэ сүүлийн мөр нэг л аймаар...

Маргааш, маргааш...

　 Tomorrow, and tomorrow, and tomorrow,
　 Creeps in this petty pace from day to day,
　 To the last syllable of recorded time;
　 And all our yesterdays have lighted fools
　 The way to dusty death. Out, out, brief candle!
　 Life’s but a walking shadow; a poor player,
　 That struts and frets his hour upon the stage,
　 And then is heard no more: it is a tale
　 Told by an idiot, full of sound and fury,
　 Signifying nothing.

Оютан байваа... ангийнхаа хүүхдүүдтэй арван жил, сурагч ахуй нас гэж ай мөн ихийг дурсана. Их амьдрал, ирээдүйн тухай ч олныг ярьж мөрөөднө. Бүх юм бүдэг бадаг атлаа бүгдээрээ мундаг мундаг ажил хийж муугүй амьдрах нь ойлгомжтой мэт санагдах тул өдөөсхөн чинээ өчүүхэн биенээс илүү үлэмж чухал юм ярьна. Холын гэрэлт ирээдүйг хором хормоор ойртуулах тухай бодно. Эх орны хөгжил, ирэх цагийн онцлог, өнгөрсөн түүхийн үнэлэмж, өнөд мөнх нь юу вэ, хайр дурлал хаана вэ, хамгаас чухал нь юу вэ... Чухам Монгол орныг өргөөд хөгжүүлээд хөөргөөд явчих нь бид гэдгийг сонссон хүн бүхэн оройдоо ортол ойлгосон буй заа.

Ажил хийвээ... анд найзуудтайгаа оюутан ахуй цагаа арзайтлаа инээж дурсана. Аж амьдралаа дээшлүүлж, ахуй хороогоо сайжруулах тухай амаа олохгүй ярьна. Холооо холд байсан ирээдүй дөхөөд ирсэн ч юм шиг үгүй ч юм шиг, ойртож нэг харагдаад холдож нэг сүүмэлзээд. Гадаадад байгаа зарим нь Монголоо үгүйлээд л , Монголдоо байгаа нэг нь гадаадыг хүсэмжлээд л ...

Ирээдүй гэж ирдэггүй нэгэн гайхал. Эргэн тойронд үргэлжийн мөнхөд "одоо" л байгаад байна. Гэвч үйлтэй юм шиг үргэлж би хүлээцийн байдалд. Ирээдүйд ирэх сайхан бүхнийг хүсч мөрөөдөж явахдаа амьдралын утга учир энэ өдрийн үйл явдал, хором бүрийн айзам хэмнэлд нуугдаж буйг үл анзаарна. Энэ өдрийн инээд баясал, хэрүүл уруул, хүсэл хясал бүгд нийлээд "ирээдүйн" бүхнийг шийдэхийг умартчихна. "Одоо" хамгаас чухлыг мартдаг мангар зангаасаа болж манан мэт барьцгүй хүсэл мөрөөдөлд умбаж маргаашийнхаа төлөө бодьтой юм бодож төлөвлөхгүй, тодорхой зүйл тогтож сурахгүйгээр хорвоогийн бор бор хоногуудыг болжмор шувуу мэт жиргэн өнгөрөөж байх шиг... гэж хааяа бодох боловч магад маргааш ч би манан буданд умбаж явна.

Ингэхэд Шекспирийн Макбет монгол хэлнээ орчуулагдсан болов уу?

　И завтра, снова завтра, снова завтра,
　Крадясь, переступает день за днем
　К слогам последним хроники времен;
　А наши все «вчера» глупцам осветят
　Путь к пыльной смерти. Выгорай, свеча!
　Жизнь — тень идущая, актер несчастный:
　То мечется, то шествует в свой час
　По сцене, и — не слышен. Это
　Рассказ безумца, полон гневных звуков,
　Не значит ничего.

P.S. 2011/03

Макбетийн монгол орчуулга олдоогүй учир маргаашийнхаа тухай гиюүрч суусан хаврын өдөр, энэ постыг бичсэнээс бараг жилийн дараа англиас нь орчуулж үзлээ. Гиюүрч сууна гэдэг нэг иймэрхүү үр өгөөжтэй ч айлын хүүхдүүд аль болох гиюүрэхгүй байсан нь дээр биз ээ. Маргааш яах вэ, ирдгээрээ ирнэ, бид энд байж л байна, тэгээд нэгэн өдөр байхгүй болно, дэлхий маань гэхдээ эргэсээр л байна.

　Маргааш, маргааш, бас дахин маргааш,
　Цагийн дансны сүүлчийн мөчийг чиглэн
　Өдрөөс өдөр өчүүхэн хурдаар урагшилна,
　Бидний бүх өчигдрүүд тэнэгүүдэд
　Булшдаа хүрэх замыг нь гэрэлтүүлж өгнө. Лаа, унтар!
　Амьдрал бол ердөө л алхаж яваа сүүдэр,
　Тайзан дээр гарснаа санаа зовон холхиж
　Цагаа барах муухан жүжигчин.
　Тэгээд сураггүй алга болно: амьдрал бол
　Тэнэгээр яриулсан элдэв чимээ, уцаар ихтэй үлгэр,
　Утга учир гэх юм үгүй.

Ха-ха-ха, чадчихлаа!

　　

"Ха-ха-ха, чадчихлаа!" гээд Ирландын тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгч Артур О’Коннор Английн шоронгоос суллагдахдаа элгээ хөштөл инээсэн нь гарцаагүй.

Артур О’Коннор 1798 оны Ирландын их бослогын (Irish rebellion) үеэр Францын засгийн газраас тусламж эрэхээр Парис явах замдаа баривчлагдан "эзэн хааныхаа эсрэг босч их гүрний эв нэгдлийг бусниулсан" хэргээр шороонд хоригдож байжээ. Тэрээр шоронд байхдаа доорх шүлгийг бичиж, хийсэн хэрэгтээ гэмшсэн төдийгүй "хүний эрх", "эрх чөлөө" -ний тухай үзэл баримтлалыг жигшин зэвүүцэж эзэн хаандаа "үнэнч" үлдсэн мэт Английн эрх мэдэгч нарт итгүүлж чаджээ.

Шүлгийн эхний бадгийг товчилбол "хэн хүнээс илүү эзэн хаанаа магтан дуулна би" гэсэн утгатай. Хоёрдугаар бадагт "Томас Пэйн тонилох болтугай, эрх чөлөө, хуульт ёсыг мандуулсан Франц улс сөнөх болтугай" гэж буй тул Английн эрх мэдэгч нар омог бардам ирланд тэмцэгчийг буулгаж авлаа гэж баярласан нь гарцаагүй.

　　　The pomp of courts, and pride of kings,
　　　I prize above all earthly things;
　　　I love my country, but my king,
　　　Above all men his praise I’ll sing.
　　　The royal banners are display’d,
　　　And may success the standard aid:

　　　I fain would banish far from hence
　　　The Rights of Man and Common Sense.
　　　Destruction to that odious name,
　　　The plague of princes, Thomas Paine,
　　　Defeat and ruin seize the cause
　　　Of France, her liberty, and laws.

Харин энэ шүлэг нэг "но"-той нь хоёр бадгийг зэрэгцүүлж уншвал шүлгийн утга 180 градус эргэж, яруу найрагч англи түшмэдийг хууран мэхэлж чадсан нь илт:

　　　Arthur O’Connor　
　　　(1765-1852)

　　　The pomp of courts, and pride of kings,
　　　　　　　I fain would banish far from hence

　　　I prize above all earthly things;
　　　　　　　The Rights of Man and Common Sense.

　　　I love my country, but my king,
　　　　　　　Destruction to that odious name,

　　　Above all men his praise I’ll sing.
　　　　　　　The plague of princes, Thomas Paine,

　　　The royal banners are display’d,
　　　　　　　Defeat and ruin seize the cause

　　　And may success the standard aid:
　　　　　　Of France, her liberty, and laws.

Энэ шүлэг яагаад "one of the cleverest political poems" гэж нэрлэгдэх болсон нь илт болов уу. Нэмж хэлэхэд шүлэгт дурдагдаж буй Томас Пэйн 1776 онд америкийн эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэлд түлхэц өгсөн "Common Sense" -ийг бичсэн бөгөөд тэр нь хожим "Эрх чөлөөний тунхаглал"-д тусгалаа олсон юм. Мөн түүний 1791 онд бичсэн "Хүний эрх" нь либерализмын үндэс суурь болсон бүлгээ.

　　Link(s) to this post:　

• http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9E03EFDB1139E033A25752C0A9649D94649ED7CF

В. Х. Одэн "Илүү ихээр хайрладаг нь"

Хаанаас ч юм олж уншсан “if equal affection cannot be, let the more loving one be me” гэсэн мөр сэтгэлд хоногшоод удаж байсансан. Харин саяхан google гайхлын ачаар жинхэнэ эхийг нь олоод, зохиогч нь Одэн байсныг мэдээд internet, PC, IT зэргийг хөгжүүлсэн аагтай залууст асар их хайр хүрэв.

Шүлгийг бодохнээ... “go to hell”, “give a damn” зэрэг хэллэг нь өнөө үед амьтан бүрийн амны уншлага мэт боловч шүлэг зохиогдсон 60-д онд ийм үг цаасан дээр буулгана гэдэг... нэлээд тэрслүү, танхай, чөлөөт сэтгэлгээтэй хүний шинж болов уу. Аль эсвэл Вьетнамын дайн, харуудын сонгуулийн эрхийн төлөө тэмцэл, олон улсын оюутны хөдөлгөөн, хүйтэн дайн, социализм коммунизм... амьсгалах агаарын атом молекул бүрт idea, ideal шингэж орон орны залуучууд энэ дэлхий дээр сайн сайхан нийгэм цогцлон байгуулахын төлөө хөдөлж бодож маргаж тэмцэж байсан цаг үеийн илрэл болов уу.

Амархан үг хэллэгтэй боловч Одэны шүлгүүд орчуулахад үнэхээр хэцүү санагддаг. Жишээ нь, дээхэн оруулсан Тичборны цаазаар авах ялын өмнө бичсэн шүлгийг энэ шүлэгтэй харьцуулахад энэ нь илүү хэцүү. Гэхдээ хэмжээ хязгаараа мэдэх тул орчуулна гэж санах ч үгүй л дээ...

P.S. Хэмжээ хязгаараа мэдэх тул орчуулна гэж санах ч үгүй л дээ... гэж бичсэн боловч хэдэн сарын дараа нэг мэдсэн нэгэн өдөр гарын доороос гайгүй ч гэмээр орчуулга гарчихсан тул толилуулъя. Мөн орос олон орчуулгаас өөрт таалагдсан хоёрыг сонирхуулъя.

Wystan Hugh Auden (1907 - 1973)
Орчуулга: Сүрэн (англи хэлнээс)

The more loving one Looking up at the stars, I know quite well　 That, for all they care, I can go to hell,　 But on earth indifference is the least　 We have to dread from man or beast.　 How should we like it were stars to burn　 With a passion for us we could not return?　 If equal affection cannot be,　 Let the more loving one be me.　 Admirer as I think I am　 Of stars that do not give a damn,　 I cannot, now I see them, say　 I missed one terribly all day.　 Were all stars to disappear or die,　 I should learn to look at an empty sky　 And feel its total dark sublime,　 Though this might take me a little time.

Илүү их хайрладаг нь 　Оддыг харахуй, тамд намайг унасан ч гэлээ 　Огтхон ч тэд тоохгүй гэдгийг мэднэ 　Харин дэлхий дээр хүн, араатан үл тоох нь 　Айх хэрэггүй авир билээ. 　Эргүүлж эс чадах энгүй их хайраар 　Холын одод шатвал бид яах вэ? 　Адилхан хайрлах аргагүй аваас 　Илүү их хайрладаг нь би байя. 　Биднийг эс хайхрах тэртээх оддыг 　Бишрэгч нэг нь би мөн боловч, 　Орой тэднийг харан зогсохдоо 　Онцолж нэгийг нь ч санасан гэхгүй ээ. 　Одод алга болж, аль эсвэл мөхлөө гэхэд 　Оргүй хоосонг харж дасах л болно, 　Хэсэг хугацаа хэрэгтэй ч гэлээ 　Хэтийн их харанхуйг мэдрэх болно.

Более любящий

Перевод: Павел Грушко Я знaю: звездaм в небесной мгле　 Не вaжно, есть ли я нa земле.　 Может, и впрямь бесстрaстность добрей,　 Чем пристрaстье людей и зверей.　 Предстaвьте, звезды влюбились бы в нaс,　 А мы бы нa них не подняли глaз!　 Скaжу, никого и ничто не виня:　 Пусть больше я люблю, чем меня.　 И я, поклонник звезд и плaнет,　 - Хотя до меня им и делa нет,　 - Глядя нa них сейчaс, не скaжу:　 Без этой звезды я с умa схожу.　 Если бы звезды нaстиглa смерть,　 - Оглядывaя пустынную твердь,　 Я бы свыкся с тем, что онa неживa,　 Хоть нa это ушел бы не день и не двa.

Перевод: Елена Тверская 　Глядя вверх на звезды легко понять, 　Что им на меня глубоко плевать. 　Но равнодушья людей и зверья 　Стоит меньше всего бояться, друзья. 　Разве лучше бы было гореть звездам 　Безответной и вечной любовью к нам? 　Раз уж равенства в чувствах достичь нельзя, 　Пусть более любящим буду я. 　Но и я, восхищающийся давно 　Звездами, коим все равно, 　Все ж не могу, глядя в звездный рой, 　Сказать, что тоскую хоть по одной. 　Когда бы последнюю стерли звезду, 　Я б научился смотреть в пустоту 　И чувствовать, как ее тьма высока... 　Хоть к этому надо привыкнуть слегка.

Тичборн... ойлгов

Өмнөх бичлэгтээ танилцуулсан Тичборны шүлэг хэсэгтээ толгойд эргэлдээд...
Мөн шүлгийн сүүлийн хоёр мөр нэг л “бууж өгөхгүй” толгой гашилгаад. Тэгээд яахав, юун төлөө орчин цагт гүүгл гэгч буянт сайхан юм байгаа билээ, будаа идэхдээ сайн хүн сурсан ганц эрдмээрээ search хийж үзэв. Үр дүнгээс нь хуваалцвал:

Мунхаг миний англи хэлний мэдлэг муу тул сүүлийн хоёр мөрний glass гэдэг үгийг анхандаа стакан, хундага гэж ойлгож байсан. Тиймээс "My glass is full, and now my glass is run" мөрийг “хундаг минь дүүрэн байснаа дундарч дууслаа” буюу “үхэх цаг ойртлоо” гэсэн утгатай зүйрлэл гэж ойлгосон ухаантай.

Glass гэдэг үгний миний мэдэх хэдэн утга гэвэл 1) шил 2) стакан 3) нүдний шил, линз
тэгээд л гүйцээ. Тэгсэн захын англи-япон хэлний толиноос харахад 砂時計(элсэн цаг) 、温度計(термометр)、晴雨計(барометр) зэрэг үгнүүд жирийж байх юм. Ийнхүү англи хэлэнд элсэн цагийг sandglass гэж хэлдэг ч hourglass, glass зэрэг ондоо хэллэг ч олонтаа хэрэглэгддэгийг мэдэв. Ер нь дээр үед зурган дээрх элсэн цагийг ихэвчлэн hourglass гэдэг байж: http://en.wikipedia.org/wiki/Hourglass

Дундад зуун болон сэргэн мандалтын үеийн европын уран зураг, урлагт элсэн цаг нь хүний амьдрал дэндүү богино, харвасан сум шиг агшин зуур өнгөрөхийн билэгдэл байсэн гэнэ. Тиймээс шүлгийн сүүлчийн мөрийн “my glass is run” бол “my time has run out” гэсэн утгатай ажээ.