2014/08/31

Наймар сар


"Найман сар" гэхээр нэг л тиймэрхүү... Аюурзаны тайлбар харахаар http://www.ayurzana.mn/newsView/101 "Сүүн сар", малчдын зурхай харахаар "Гуран сар" гэх ёстой мэт. Гэхдээ нэр ч яахав, зүгээр зуны адаг сарын адаг өдөр Цветаеваг санаад:

  Август — астры,
  Август — звёзды,
  Август — грозди
  Винограда и рябины
  Ржавой — август!

  Полновесным, благосклонным
  Яблоком своим имперским,
  Как дитя, играешь, август.
  Как ладонью, гладишь сердце
  Именем своим имперским:
  Август! — Сердце!

  Месяц поздних поцелуев,
  Поздних роз и молний поздних!
  Ливней звёздных —
  Август! — Месяц
  Ливней звёздных!

  7 февраля 1917

2014/08/21

Р. Акүтагава "Тэргэнцэр"




Япон хүн болгоны мэддэг Акүтагавагийн нэгэн өгүүллэг.
Рашёомон, Ширэнгэд хоёроос илүү энэ өгүүллэгийг япончууд мэдэх байх шүү.

Р. Акүтагава "Тэргэнцэр"
Орчуулга: Сүрэн (япон хэлнээс)

  Одавараг Атамитай холбох нарийн төмөр зам тавих ажил Рёохэйг найман нас хүрдэг жил эхэлсэн билээ. Рёохэй төмөр замын ажил харахаар өдөр бүр тосгоны зах руу явна. Төмөр замын ажил гэхээс төмөр замын тэргэнцэрээр шороо зөөж байгаа нь хүүгийн сонирхлыг татаж тийнхүү харахаар очдог байв.
  Шороо ачсан тэргэнцэрийн ард газар шорооны хоёр ажилчин зогсож явна. Уулын бэлээр уруудах учир тэргэнцэр хүний хүч дэмгүй эрчээ аван хурдална. Тэргэнцэр савлан дайвалзаж салхи татуулан давхихад ажилчдын хантаазны хормой дэрвэж, нарийхан төмөр зам тахийж муруйна – Рёохэй энэ бүхнийг харан ажилчин болох юмсан гэж мөрөөднө. Эсвэл ядаж ганцхан удаа ажилчидтай хамт тэргэнцэрийн ард тийн зогсоод давхиж үзэхсэн гэж бодно. Тэргэнцэр тосгоны захын тэгш газар ирээд аяндаа зогсоно. Зогсов уу, үгүй юу ажилчид шаламгай гэгч нь үсрэн бууж тэргэнцэрт ачсан шороог төмөр замын төгсгөлд асгана. Тэгээд тэргэнцэрээ түрсээр сая ирсэн замаараа дахин уул өөд зүтгэнэ. Рёохэй тэр үед тэргэнцэрт суудаггүй юм гэхэд ядаж араас нь түлхэх юмсан гэж бодно.

  Өвлийн хоёрдугаар сарын эхэнд Рёохэй нэгэн үдэш хоёр насаар бага дүү, дүүтэй нь нас чацуу хөрш айлын хүүтэй хамт тосгоны захад байх тэргэнцэр тавьсан газар руу явжээ. Тэнд үдшийн бүрийд шавар шороо болсон тэргэнцэрүүд эгнэсэн байлаа. Харин эргэн тойронд нь хаашаа ч харсан ажилчдын бараа харагдсангүй. Гурван хүү айж эмээсээр хамгийн захын тэргэнцэрийг түлхэв. Хөвгүүдийн хүч нь дүймэгц тэргэнцэрийн дугуй гэнэт хяхтнан дуугарч аажуухан хөдлөв. Тэр дуунд Рёохэйгийн хүйтэн хөлс асгарав. Гэвч дахин хяхтнахад Рёохэй айсангүй. Гурван хүүг түлхэхэд тэргэнцэр түр тар хийн төмөр замаа даган өгслөө.
  Тийнхүү арван кэн(*1) хиртээ явтал төмөр зам нэлээд өгсүүр болж, хэчнээн түлхээд ч тэргэнцэр гурван хөвгүүний хүчинд урагшлахаа болив. Харин ч эсрэгээр гурвуулаа дийлдэж ухрах тохиолдол гарна. Рёохэй одоо боллоо гэж бодоод хоёр дүүдээ дохио өгөв:
  - Cууя!
  Хөвгүүд нэгэн зэрэг гараа татан авч тэргэнцэрт үсрэн орцгоолоо. Эхэндээ тэргэнцэр аажуухан дайвж байснаа аяндаа хурдаа авч эрчлэн уруудав. Тэр даруй харах бараа нүдний өмнө ярагдан хуваагдаж, хоёр тийш асар хурдтай тэлэн өргөжив. Хацар алгадах үдшийн салхи, хөл доор түчигнэн доргих тэргэнцэр – Рёохэй тэнгэрт хөөрсөн мэт баярлаж байлаа. Гэвч тэргэнцэр хоёр, гурван минутын дараа байсан газраа буцаж ирээд зогсов.
  - Дахиад нэг түлхье!
  Рёохэй хоёр дүүтэйгээ дахиад тэргэнцэрийг түлхэхийг завдав. Гэтэл дугуй эргэж ч амжаагүй байтал ард нь гэнэт хэн нэгний хөлийн чимээ сонсогджээ. Сонсогдоод зогсохгүй хөлийн чимээ гэнэт зандран загнах ууртай дуу болж хувирав:
  - Муу золигнууд! Тэргэнцэрт гар хүрэхийг хэн зөвшөөрсөн юм бэ? 
  Тэмдэгтэй хуучин хантааз, улиралдаа зохицоогүй сийрсэн малгай өмссөн өндөр ажилчин архан талд нь зогсож байлаа. Гэвч түүний бараа хараанд өртөх үед Рёохэй хоёр дүүтэйгээ аль хэдийнээ тав, зургаан кэн зугтаж амжсан байв. Түүнээс хойш Рёохэй гэрийн ажилд зарагдчихаад буцаж явах үедээ талбайд тэргэнцэрүүд эзгүй байхыг харсан ч дахин сууж зүрхэлсэнгүй. Тэр ажилчны төрх одоо ч Рёохэйн ой тойнд хаа нэгтээ зурайн тодорно. Бүрэг харанхуйд цайрах жижиг шар сийрсэн малгай... гэвч тэр дурсамжийн өнгө ч жилээс жилд бүдгэрсэн ажээ.

  Арваад хоногийн дараа Рёохэй дахиад ганцаараа их үдийн алдад ажлын талбайд очиж тэргэнцэрүүд ирж буцахыг харан зогсож байлаа. Гэтэл шороо ачсан тэргэнцэрээс гадна дэр мод ачсан нэг тэргэнцэр гол шугам болох өргөн замаар өгсөөд ирэв. Тэр тэргэнцэрийг хоёр залуу түрж явна. Тэр хоёр Рёохэйн нүдэнд нэг л дулаахан санагджээ. Жаалхүү “Энэ ах нар лав загнахгүй байх” гэж бодоод гүйж очин,
  - Ах аа, би түлхэлцээд өгөх үү? гэж асуув.
  Хоёр ажилчны судалтай цамц өмссөн нь доош харан тэргэнцэрээ түрсэн чигтээ Рёохэйн найдаж байсанчлан “Тэгээч, түлхээд өгөөч” гэж уриалгахан хэлэв. Рёохэй тэр хоёрын дунд ороод хамаг хүчээрээ түлхэж эхлэхэд чихэндээ ороомог тамхи хавчуулсан нөгөө залуу нь:
  - Миний дүү ч чадалтай байна шүү гэж Рёохэйг магтав.
  Явж байтал эгц өгсүүр зам аажмаар налуувтар болж эхлэв. Рёохэй дотроо “Одоо болно” гэж хэзээ хэлэх бол гэж түгшиж явлаа. Гэвч хүчлэн тонгойж байсан хоёр залуу өндийн нуруугаа тэнийлгээд дув дуугай тэргэнцэрээ түрсээр. Рёохэй тэсгэл алдан, эмээн эмээн “Би хэчнээн түлхсэн ч болох уу?” гэж асуухад хоёр залуу “Болно оо” гэж зэрэг хариулав. Хөвгүүн “Ямар сайн ах нар вэ” гэж бодлоо.
  Тав, зургаан чёо(*2) хиртээ явсны дараа зам дахин тахийж өгсүүр болов. Замын хоёр талаар бэрсүүт жүржийн талбайд олон жимс нарны гэрлийг шимэн шаргалтана. “Өгсүүр зам нь гоё юм аа, удаан түрнэ” – Рёохэй ийн бодоод хамаг чадлаараа түлхэхийг хичээв.
  Жүржийн талбай дундуур өгсөж гарахад төмөр зам гэнэт уруу болов. Эрээн цамцтай эр Рёохэйд “За суу” гэхэд Рёохэй шууд үсрэн суув. Гурвуулаа үсэрч гармагц тэргэнцэр жүржийн моднуудын сэнгинэм сайхан үнэрийг сэвэлзүүлэн жирийтэл уруудан хурдлав. Салхи хүрмийг нь дүүргэн явахад Рёохэй “Түлхсэнээс суусан нь гоё” гэж мэдээжийн юм бодлоо. “Явахдаа удаан түлхвэл буцахдаа удаан сууна” гэж ч бас бодов.

  Хулсан шугуйтай газар ирээд тэргэнцэр аажуухан зогсоход гурвуулаа бууж хүнд тэргэнцэрээ урьдын адил түрэв. Нэг мэдэхнээ хулсан шугуй холимог ой болов. Өгсүүр замд заримдаа хатсан навчинд харагдахгүй болтлоо хучигдсан, зэвэрсэн төмөр замын хэсгүүд ч таарч байлаа. Замын тэр хэсгийг өгсөн гартал өндөр хадан хясааны цаана хөвөө хязгааргүй, хүйтэн нэлгэр далай цэлийн харагдав. Далай харагдмагц Рёохэй гэнэт гэрээсээ дэндүү хол явчихсанаа ухаарав.
  Гурвуулаа дахин тэргэнцэртээ суулаа. Тэргэнцэр баруун талдаа далайн эрэг дагуу ургасан моддын мөчир доогуур хурдална. Гэвч Рёохэй түрүүнийх шигээ баярлаж хөөрсөнгүй, “Одоо харихгүй бол болохгүй” гэж дотроо бодож байлаа. Гэхдээ очих газраа очихоос нааш тэргэнцэр ч, тэд өөрсдөө ч буцаж чадахгүй гэдгийг Рёохэй мэдээж сайн ойлгоно. Удалгүй тэргэнцэр эгц зүссэн уулын хормой түшсэн тутрагын сүрлэн дээвэртэй цайны газрын өмнө ирж зогсов. Хоёр ажилчин дотогш ороод хөхүүл хүүхэд үүрсэн цайны газрын эзэн бүсгүйтэй яриа дэлгэн аажуу тайван цайлж эхлэв. Харин Рёохэй ганцаар үлдээд жаахан хямарч дэмий л тэргэнцэрээ хэд тойрч үзлээ. Тэргэнцэрийн бат бэх банзан хананд шавар наалдан хатсан байх ажээ.
  Нэлээд хүлээсний дараа чихэндээ ороомог хавчуулсан залуу (гэхдээ энэ үед чихэнд нь ороомог байсангүй) гарч ирээд тэргэнцэрийн хажууд зогсох Рёохэйд сонинд ороосон боов өгсөнд Рёохэй “Баярлалаа” гэж хөндий дуугаар хэлжээ. Гэвч тэр даруйдаа гэмшиж, хүйтнээр хариулснаа цайруулах гэсэн шиг баглаатай боовноос нэгийг авч амандаа хийв. Боовонд сонингийн цаасных бололтой, газрын тосны үнэр шингэсэн байлаа.

  Гурвуулаа тэргэнцэрээ түрж налуухан хөтлөөр дээш өгсөв. Гэвч энэ удаад Рёохэй гар нь тэргэнцэрийг түлхэвч сэтгэлдээ тэс ондоог бодно.
  Хөтлийг даваад уруудаж буутал түрүүнийхтэй адил цайны газар таарав. Ажилчид тийш орсны дараа Рёохэй тэргэнцэр налж суугаад харих тухай л бодож байлаа. Энэ үед жаргах нарны туяа цайны газрын өмнө цэцэглэсэн тоорын модны оройг шүргэж байв. Рёохэй “Нар жаргах нь ээ...” гэж бодмогц байж суух аргагүй болов. Жаалхүү тэргэнцэрийн төмөр дугуйг өшиглөж нэг үзээд, ганцаараа хөдөлгөж дийлэхгүйгээ мэдэвч араас нь түлхэж нэг үзээд үймсэн сэтгэлээ аргална. Тэгж байтал ажилчид гарч ирээд тэргэнцэрт ачсан дэр модоо буулгаж эхлэнгээ Рёохэйд ажиг ч үгүй ийн хэллээ:
  - Миний дүү, одоо хариарай. Бид өнөөдөр эндээ хононо.
  - Их оройтвол гэрийнхэн чинь санаа зовно шүү.
  Рёохэйн дотор зурсхийв. Удахгүй харанхуй болно, ноднин жилийн сүүлээр ээжтэйгээ Ивамүра тосгонд очсоныг бодоход өнөөдрийн зам гурав, дөрөв дахин хол байсан, өнөөдөр гав ганцаархнаа ийм хол ирсэн... Энэ бүхнийг Рёохэй агшин зуур бодож золтой л уйлчихсангүй. Гэвч уйлаад нэмэргүй гэж бодлоо. Жаалхүү ажилчин залууст эв хавгүй мэхийн ёслоод төмөр зам дагуу ум хумгүй гүйв.
  Рёохэй хар хурдаараа нэлээд удаан гүйлээ. Гүйж байхдаа тээртэй санагдсан учир өвөрлөсөн боовоо замын хажуу руу чулуудав. Модон ултай сүрлэн шаахайгаа ч зэрэг тайлж хаяв. Оймстой хөлийнх нь улыг хайрга чулуу хатгаж, нухаж өвтгөсөн боловч хөл нь хамаагүй хөнгөрч гүйх нь хурдан болжээ. Рёохэй зүүн талдаа далайн амьсгааг мэдэрсээр өндөр хөтөл өөд гүйж гарав. Үе үе хоолой нь зангирч нүдэнд нь нулимс тунарна. Гэвч Рёохэй өөрийгөө хүчлэн тэвчиж, гагцхүү хамар нь шархирч амьсгаа нь шуухитнана.
  Хулсан шугуйн хажуугаар гүйн өнгөрөхөд үдшийн гялбаанд туяарах Хиганэ уулын оройгоос жаргах нарны сүүлчийн туяа татарч байлаа. Рёохэй улам сандарч тэвдэв. Ирэх, буцах зам адилгүй учраас тэр үү, эргэн тойрны бүх юм ондоо харагдаж санааг нь зовооно. Тэгтэл хөлсөнд норсон хувцас нь хүртэл тээртэй санагдсан тул ум хумгүй гүйсэн чигээрээ хүрмээ тайлж замын хажуу руу шидэв.
  Бэрсүүт жүржийн талбайд ирэх алдад эргэн тойрныг харанхуй улам нөмрөв. Рёохэй “Амьд л үлдвэл” гэж бодон халтирч бүдэрсэн ч гүйсээр л байлаа.

  Холоос бүрэг харанхуйд арай хийж тосгоны зах дахь төмөр замын ажлын талбай харагдахад Рёохэйд дуу тавин уйлмаар санагдав. Гэвч царай нь үрчийж, доголон нулимс унагасан ч уйлалгүй тэвчин гүйсээр байлаа.
  Рёохэйг тосгонд гүйж иртэл замын хоёр талаар айлуудын гэрэл хэдийнээ ассан байжээ. Айлуудын гэрлэн дундуур гүйж явахдаа толгойноос нь уур савсаж буйг жаалхүү мэдэж байв. Амьсгаадан гүйх Рёохэйг хараад худгаас ус зөөх хүүхнүүд, тариан талбайгаас буцах эрчүүд “Хүүе, яагаа вэ?” гэж дуудан асууцгааж байлаа. Гэвч жаалхүү барааны дэлгүүр, үсчин, гэрэл ассан айлуудын урдуур хар хурдаараа таг дуугай гүйн өнгөрөв.
  Гэрийнхээ үүдэнд гүйж ирээд Рёохэй тэсэлгүй хоолой мэдэн цурхиран уйллаа. Уйлах дуугаар нь аав, ээж хоёр нь санд мэнд гарч ирэв. Ээж нь нэг юм хэлэнгээ Рёохэйг тэврэхийг оролдох авч Рёохэй гар хөлөө савчин эхэр татан уйлсаар байлаа. Түүний дэндүү чанга, дэндүү их уйлах дуунаар хөрш айлын гурав, дөрвөн авгай хүүхэн харанхуйд гэрийнх нь гадаа ирэв. Ээж аав, цугласан хүмүүс бүгд ам амандаа түүнээс уйлах учрыг нь асууна. Гэвч Рёохэй уйлахаас өөрийг үл мэднэ. Тийм хол замыг ганцаар гүйж ирэхдээ ямар их айж тэвдэснээ бодохоор орь чангаар хэчнээн уйлавч уйлж барахгүй мэт хүүд санагдах ажээ.

..............................................................

  Рёохэй хорин зургаан настайдаа эхнэр хүүхдийн хамт Токиод иржээ. Одоо тэр нэгэн сэтгүүлийн газрын хоёр давхарт улаан үзэг барин хянагч хийдэг. Гэхдээ Рёохэй бага насныхаа тэр нэгэн өдрийг хааяа ямар ч учир шалтгаангүй санадаг юм. Ямар ч учир шалтгаангүй? Хатуу бор амьдралд ядарсан түүний нүдний өмнө одоо ч гэсэн тэртээх өдрийнх шиг бүрэг харанхуй ой шугуй, өгсүүр уруутай нарийхан зам бүдгэрч тодрон үргэлжилсээр...

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

  *1 кэн – уртын нэгж, 1.82 метр
  *2 чёо – уртын нэгж, 109.09 м

  Орчуулгын тухай тайлбар:

  Зохиолын нэр буюу японоор トロッコ, англиар "trolley", оросоор "вагонетка" гэх энэ үгийг монголоор юу гэхийг мэдэхгүй нэлээд удаан хайв. Өвөр монголчууд “Зүтгүүр тэрэг” гэж орчуулсан байна лээ. Гэхдээ “зүтгүүр” гэдэг оросоор “локомотив”. Энэ өгүүллэгт гарах тэргэнцэр зүтгүүргүй учраас тэгж орчуулж боломгүй санагдана. Манайд ийм тэрийг зарим уурхайд ашигладаг юм билээ, уул уурхайн толиноос харахад “бэсрэг чингэлэг” гэж байсан. "Тэрэг" гэж орчуулахаар "төмөр замаар тэрэг явдгиймуу" гээд, "тэргэнцэр" гэж орчуулахаар "тахир дутуу хүмүүсийн тэргийг л тэргэнцэр гэдэг шдээ" гээд, "чингэлэг" гэхээр "төмөр хайрцаг шиг эдийг л тэгдэг биз дээ" гээд... яаж ч орчуулсан найз нөхөд маань намайг шүүмжилнэ. Гэхдээ оронд нь санал болгох үгс нь "тэрэг", "зүтгүүр тэрэг", "чингэлэг", "төмөр замын тэргэнцэр", "бэсрэг чингэлэг" зэргээс цаашлахгүй... Мэргэн нөхөд туслана уу? Уул нь доорх зурган дээрх шиг юмыг л хэлээд байгаам...

2014/08/03

Vengo anch'io?


Enzo Jannacci "Vengo anch'io. No, tu no"


  Si potrebbe andare tutti quanti al tuo funerale...
  per vedere se la gente poi piange davvero
  e scoprire che e` per tutti una cosa normale
  e vedere di nascosto l'effetto che fa

2014/07/25

Лето





Лето, жарко, влажно – это Япония. Лето, жарко, сухо – это Монголия. И то и другое мне нравится. Нравится, что в Японии, если утром хлеб в морозильник не убрать, вечером уже появятся первые пятнышки плесени. Нравится, что на Родине сухо до такой степени, что белье и даже джинсы высыхают за десять минут. Солнце – ура, жара – банзай! Чем жарче, тем лучше. Больше 30 градусов и немного влаги – вот мой климатический рай. Так что скоро мне станет так хорошо и славно, что я не жить, а нежиться буду. Вот только проходит это быстро, оглянуться не успеешь, а уже “на пригреве тепло, только этого мало”. Но не будем о грустном.

10 июня
Лето настает – сердце поет.
Предвкушаю столько всего, что глаза, то есть мозги, разбегаются. Надо, конечно, сходить на ханаби, обязательно надо выпить пива на вершине небоскреба, надо посидеть на скамейке, помахивая веером, надо на море, надо в горы, надо из Токио и обратно в Токио. Много стаканов сливового вина со льдом. Мороженое и арбуз. Выйти в люди, надев юката. Попротестовать против жестокого эскплуатирования кондиционеров сотрудниками. Сказать: “Вам жарко – земле хорошо, вам прохладно – земле плохо. Выбирайте, вы или я, то есть, земля”. Открыть все двери и окна и сказать соседской девочке: “Жарко-то как”. Августовское пение-стрекотание цикад, внезапный ливень и грохот грома ночью...
И так хорошо и прекрасно будет летом, что не жизнь будет, а лепота.

А в сентябре, когда телевизор вдруг скажет, что приближается первый тайфун – вестник осени, я вдруг опомнюсь, начну суетливо разглядывать мысленный & многочисленный список “надо”, пойму, что и половина не помечена галочкой “было”, и в спешном порядке помчусь доделывать. Но в этом году все будет иначе. Ага.

Всех с летом!

2014/07/24

Осень - Зима - Весна


Осень
Осенью была работа, работа и ничего кроме работы. Было много сомнений, исканий, негодований. Причина – моему мозгу в кои-то веки захотелось качнуться. Качнувшись раза этак три, мозг то ли набрал инерцию, то ли вошел во вкус, но разошелся и расстарался он вовсю. Все эти колебания устроили телу много ходьбы и ненужных телодвижений.

23 сентября
Вообще-то сегодня public holiday – день осеннего равноденствия. Но я на работе. И не только я – весь наш отдел трудится в поте лица, потому как ситуация экстренная, а лозунг “один за всех, а все за компанию” никто не отменял. Ну и ладно, рабочий экстрим и адреналин – тоже хорошо: за день выполнила трехдневный план, разобрала бумаги на столе и даже вытерла пыль с компьютера. В общем, настроение хорошее, состояния желудка голодное, часы показывают 5pm. Работа удалась, жизнь на сегодня, может быть, тоже – с такими мыслями собираюсь удалиться. Но жизнь оперативно ставит меня на место – раздается звонок. А разница во времени с Европой 8 часов и там рабочий день только-только начинается. Мораль: уходя с работы про жизнь не думать, или не отвечать на звонки раздавшиеся в 5:02pm.

Зима
Было холодно. Зимой в Токио всегда холодно. На работе и дома я напоминаю себе усталый, дрожащий листок на осенней липе. Сколько ни живу, не могу привыкнуть, что в домах холодно, а на улице тепло. Песня Алсу “...как в этом городе жить в этом холоде” – мой неизменный Токийский зимний гимн. Хочется послать житие мое ко всем чертям и уйти в спячку. Желательно до мая, на худой конец, до марта. Завидую медведям, змеям и прочим счастливчикам, которые все холода могут сладко проспать. Мне тоже хочется в спячку... затем проснуться этак в конце апреля, хорошенько так потянуться, и выйти навстречу весне и лету.

Но этой зимой в Токио выпал снег, и не один даже, а целых два раза. Были еще горы и лыжи, поэтому все было не так уж и плохо. Японцы помнят зимы такого-то и такого-то годов, когда выпало много снега или стояли “исключительные” по здешним меркам холода, а я помню три зимы такого-то и такого-то годов, когда я не смогла покататься на лыжах. По-моему, так зиму оправдывают только снег и лыжи. И если хотя бы раз удалось вырваться из цепких когтей Токио куда-нибудь в Нагано, то можно как-то примириться с зимой в условиях вооруженного, то есть укутанного дома до бровей нейтралитета. Но если гор и лыж не было, нет и не предвидится, то остается только мучиться и отмечать крестиком на календаре дни до окончания зимы. В общем, зимой я обычно сижу на обочине жизни и, поеживаясь, смотрю из под одеяла, как она очень медленно проходит мимо.

Весна
Весной было много чего. И конечно была сакура.

4 апреля
В Токио цветет сакура. Новости всех каналов и первые полосы газет начинаются с сюжетов о цветении вишни. Эти выходные – самое время для ханами. Вчерашний дождь, к сожалению, немного помял цветы, но все равно завтра все парки оккупируют толпы народа с разными вкусностями и выпивкой, окружат со всех сторон деревья с низко растущими ветками и будут фотать на все, что фотает.

Разговорилась вчера со знакомым из Италии. Дословно “ханами” – это “любование цветением”. До приезда в Японию я думала, что мероприятие сие созерцательное, молчаливое, настраивающее человека на философский и всякий возвышенный умиротворяющий лад. Итальянец думал, что ханами – это нечто очень романтичное, типа прогулок под цветущими вишнями вдвоем и безмолвного любования. Его, как болтливого итальянца, “безмолвие” интриговало очень. Приехали, и оказалось, ханами - это народные гуляния под названием “sakura frenzy”. Это шум и гам, и много еды и алкоголя. Пьют, поют, сидят, галдят, говорят “иинээ”, “кирэй нээ”... в общем, каждый ловит кайф как может. Наши ранние, наивные представления о ханами, почерпнутые из старинных романов, тоже верны и кое-где имеют место быть, но это уж как повезет.

Хотя зря я так. Атмосфера в это время года все равно удивительная. Тепло становится и нежно как-то. И если повезет с внезапным ветром и окажешься в центре вишневой пурги, то за такую красоту душу отдать можно.

2014/07/16

Чинагш юм бүхэн улирч одно


Ж. Болд-Эрдэнэ

Чинагш юм бүхэн улирч одно
Цавцайх үүлс морин харгуйгаар зуларч одно
Цагаан уул цэцэг хээрийн салхинд сэмэрч одно
Чинагш юм бүхэн улирч одно

Нарыг зүглэсэн түм түмэн усны модон хорхой
Навчилж өөрчлөгдөхөд хүмүүс ой шугуй гэж нэрлэнэ
Намрын царманд зогсох марал бугын нүдэнд
Магадгүй ямархан гунигаар нулимс цийлэлзэнэ

Ирэх өдөр хоногууд өнгөрч одно
Ижий минь талын хаяа руу алсарч одно
Эцэг минь зоримогхон шийдээд хальж одно
Ирэх өдөр хоногууд өнгөрч одно

Ээжийн загсаасан өрөм шиг шаргал саран
Энгэр тойрмын хоромсогтой сум шиг хэдэн зэгсэнд хононо
Эргийн хайргаа зөөлөн зөөлөн илбэж
Эртний домгоо Хэрлэн мөрөн минь шивнэнэ

Чинагш юм бүхэн улирч одно
Цасан ширхгүүд одны гялгараас чимхэж одно
Чамайг гэсэн хайр минь цагийн эрхээр бүдгэрч одно
Чинагш юм бүхэн улирч одно

   Орчуулга: Гантуяа Олхуноуд

   Всё на свете истечет и утечет,
   Облака серебристые по тропам конным ускользнут,
   Цветы эдельвейса под ветром степным усохнут,
   Всё на свете истечет и утечет.

   Десятки тысяч водных червей деревяных, к солнцу стремясь,
   Обрастут листьями, чтоб люди их рощею назвали;
   А в глазах лани - той, что стоит в осенней долине,
   Наверняка слеза капелькой блестит от печали.

   Дни и ночи грядущие протекут и унесутся,
   И за степной горизонт мать моя удалится, 
   И с решеньем твердым отец мой вознесется,
   Дни и ночи грядущие протекут и унесутся.

   Златая луна, словно пенка на молоке, что мать кипятила,
   Ночует в пруду среди камышей, словно стрелы в колчане.
   Нежно и ласково поглаживая гравий своих берегов,
   Старинные легенды река Керулен шепчет мне. 

   Всё на свете истечет и утечет,
   Звездное сверканье снежинки по щепоткам унесут,
   Времени подвластные чувства мои к тебе угаснут,
   Всё на свете истечет и утечет.

2014/07/09

Молоко & секс




У подруги шок. Взгляд рассеянный. Выглядит как человек, которого бесцеремонно разбудили от прекрасного долгого сна и поставили перед печальными фактами бытия. А жестокосердный будильник, то есть бесцеремонно разбудивший – это значит я.

Подруга из Европы, а разговор у нас про национальные блюда разных стран. В ответ на вопросы объясняю, что в Монголии мало дождей, климат сухой и земля к возделыванию не пригодна. Хотя можно конечно постараться, засеять чем-нибудь и взять несколько урожаев. Но такие эксперименты с природой приводят к тому, что зеленая степь через 10-15 лет постепенно становится пустыней, что показали эксперименты с целиной в советское время, и что китайцы доказали во Внутренней Монголии, когда в 60-ых годах пересилили туда в земледельческом азарте сотни тысяч крестьян-китайцев.

Монголы издавна были скотоводами и кочевниками не из-за “дикости”, как принято считать на западе, или в том же Китае, а по очень простой, или, может быть, большой экологической причине: скот ест траву, но земле от этого вреда нет, так как механических повреждений в почве нет. Если менять место стоянки, то травяной покров тоже восстанавливается очень быстро. И это было единственным образом жизни, который позволял сохранять степь зеленой тысячу лет.

Но вопрос был про еду. Поясняю, что морями и океанами небо обделило, значит, морепродукты в традиционную еду не входят. Зато есть много скота, значит, много мясных и молочных блюд, которых люди едят во все времена года. Летом и осенью заготавливаются молочные продукты на зиму.

- Значит, целый год кефир, сыр, творог?
- Да. То есть сейчас да, спасибо морозильникам и технологиям, а раньше только весной и летом.
- Но ты же сказала, что целый год.
- Да, но кефир и творог в их число не входят.
- А почему?
- Как почему? Ведь молока же нет. Зимой молока разве что чай побелить.

И тут до меня доходит.
Объясняю, что молоко у коров и овец бывает только весной и летом, когда есть телята и ягнята. К осени телята и ягнята становится большими, и молоко идет на убыль. Для пущего доказательства говорю: то же самое было с тобой – когда дети подросли, молоко ведь пропало? В итоге подруга пребывает в печали. Говорит, не знала, что для того чтобы человечеству молоко давать, корове надо каждый год “рожать”. Все на свете, оказывается, от секса. А вообще-то мы мирно беседовали, и у меня и в мыслях не было менять кому-то картину мироздания. Поэтому только сижу, улыбаюсь и развожу руками.

2014/06/18

Хаврын баяраар 3: Монгол хэл мөхөх үү?




Монгол хэлний дүрмийг өөрчлөх тухай санал дэвшүүлэхэд сонин хэвлэл, интернэтээр ширүүхэн маргаан, бүр заримдаа хэрүүл өрнөж байсан нь саяхан. Миний хувьд дүрэм өөрчлөх санаачлага гэхээс 11 сард шинэ дүрэм гаргаад, 12 сард ЗГ-аар батлуулаад, 1 сард шинэ үсэгт шилжинэ гэдэг асар хурдан хэрэгжилтийг буруутгаж байв. Шинэ дүрэмд шилжихийн тулд ядаж нэг жил тайлбарлаж, ойлгуулж, олны дэмжлэг авах хэрэгтэй. Монгол хүн болгонд хамаатай, амин чухал асуудлыг зүгээр дээрээс шийдээд “ардууд дуугай дагацгаа” гэдэг цаг үе өнгөрсөн баймаар... гэж бодож байлаа.

Харин Хаврын баяраар зохион байгуулсан семинарт суухдаа шинэ дүрэм, бичиг үсгийн тухай тэр их саналаа хэлж, маргаж мэтгэлцэж, улайрч дайрч байсан нь Монгол улсаар л хязгаарлагдаж байсныг анзаарч ойлгов. Өвөр монгол, буриад, халимагийг бодож дурдах нэг ч хүн байгаагүй, дурдъя гэсэн ч мэдэхгүй, мэдлээ гэсэн ч “ямар пад байлаа” гэх сэтгэл өнөөдөр давамгайлж буй. Гэхдээ байнга ийм байгаагүй гэдгийг Танака багшийн яриа сануулж, арай өргөн цар хүрээгээр сэтгэхэд уриалсан нь нэн сонирхолтой байсан тул бичлэг хийв.

Танака Кацүхико – хэл шинжлэлийн эрдэмтэн, монгол судлаач. Хитоцүбашигийн их сургуульд олон жил багшилсан. Гэхдээ наян настай буурал багшийг танилцуулах хэрэггүй болов уу. Энд байгаа монголчууд сайн мэднэ, монгол судлаач хүмүүс бүр ч сайн мэднэ. Бичсэн номноос нь монголтой холбоотой ганц хоёрыг дурдахад: “Талын хувьсгалчид – монголын тусгаар тогтнолын замнал” (草原の革命家たち-モンゴル独立への道), “Монголын хувьсгалын түүх” (モンゴル革命史), “Номонханы дайн: Монгол ба Манж-Го улс” (ノモンハン戦争-モンゴルと満洲国). Далийж тэмдэглэхэд, японд Халх голын дайныг "Номонханы хэрэг (incident)" гэдэг, харин Танака багш "дайн" гэдэг үг хэрэглэснийг анхаарна уу.

Танака Кацүхико "Монгол хэлний тухай"

Юуны өмнө дэлхийн дахинаа хэлний хувьд ямар түгээмэл үзэгдэл явагдаж буйг ярья. Эдүгээ дэлхийд 6000 орчим хэлээр хүмүүс хоорондоо ярьж байгаа ч зуугаад жилийн дараа, 2100 он гэхэд 90% - 95% нь мөхнө гэж эрдэмтэд үздэг. Дэлхийн түүхнээ олон хэл үүсч мөхөж байсан боловч орчин цагт хэлний хэрэглээнээс гарах, улмаар мөхөж сөнөх үйл явц глобализаци зэрэг нийгэм, эдийн засгийн олон шалтгаанаар улам хурдасч байна. Эдийн засгийн хүчтэй хэлнүүд бусдыгаа “ноёрхож, эрхшээлдээ оруулах” процесс дэлхийн дахинаа "өрнөж" байна. Үүнийг байгалийн шинжлэх ухаанд явагдаж буй процесс тод харуулна: өдийг хүртэл эрдэмтэд байгалийн шинжлэх ухаантай холбоотой эрдмийн ажил, өгүүллээ өөрийн хэлээр бичиж, дараа нь англи хэл рүү орчуулдаг байсан бол сүүлийн үед анхнаасаа англиар бичих явдал газар авч буй. Англиар бичихгүй бол дэлхийн тавцанд гарах боломжгүй болж, 20 жилийн дараа байгалийн шинжлэх ухааны бүх судалгаа гагцхүү англиар бичигдэнэ гэсэн тооцоо байдаг.

Хэдий дэлхийн дахинаа иймэрхүү процесс явагдаж буй ч ярих хүн нь байвал хэл яаж ийгээд тэсээд байна. Учир нь хэл мөхөх гол шалтгаан бол хүмүүс эх хэлээрээ ярихаа болих явдал. Монгол хэл мөхөх 90%-ийн хэлд орох эсэхийг монголчуудын сэтгэл зүрх мэднэ. Монгол хэлээрээ ярихаа больсон цагт үндэстний хувьд ч монголчууд сөнөнө гэж би боддог. Тиймээс монгол хэлийг мөхлөөс аврах тухай одооноос бодож эхлэх хэрэгтэй. Үүний тулд монголчууд хэлний хувьд нэгдэх хэрэгтэй болов уу, эс бөгөөс өмнөх зууны түүх харуулсан шиг монгол хэлний хүч бага багаар сульдсаар л байна.

Дэлхийн түгээмэл 20 хэлээр тус бүр 50 саяас дээш хүн ярьж байна. Харин нийтдээ 7 сая гэгдэх цөөн тооны монголчууд 3, 4 өөр бичиг үсгээр ойлголцож, жилээс жилд хоорондоо хэл нэвтрэлцэх нь хэцүү болоод байна. Тиймээс 7 сая монголчууд 3, 4 өөр хэлээр ярьж буй гэсэн ч хэтрүүлэг болохгүй (хэл шинжлэлийн ангилал бус жирийн нэгэн хүний хувьд байдал ямар вэ гэдгийг хэлж буй, Сүрэн.) Долоохон сая монголчууд хил дамнасан хэд хэдэн бүлэгт хуваагдаж, дүрмийн хувьд өөр бичиг үсэгтэй байгаа нь: өвөр монголчууд босоо монгол бичгээр бичиж, Монгол улс, буриад, халимагууд кирилээр бичих нь адил боловч дүрмийн хувьд тэс өөр. Иймээс юуны түрүүнд түүх сануулъя:

20 зууны эхэнд энэ асуудалд хамгийн их санаа зовж сэтгэл зүрхээ зориулсан нь буриадын сэхээтнүүд бөгөөд нэн ялангуяа Базар Барадийн болов уу. Барадийн Петербургийн их сургуулийг дүүргэж, сургуулийнхаа дорно дахины тамхинд арваад жил монгол хэл заасан боловч нутагтаа буцаж, соён гэгээрүүлэх үйл ажиллагаанд бүхнээ зориулахаар шийдсэн нэгэн. Тэрээр 1923 онд Буриад-Монголын автономит улсын боловсролын сайдаар томилогдож, 1931 оноос латин үсэгний дүрэм боловсруулж, түүнийгээ дэлгэрүүлэх үйл ажиллагааг идэвхтэй өрнүүлсэн юм. Барадийн латин үсэг боловсруулахдаа буриад төдийгүй халх аялгаар бичихэд ч тааруулж, монголчууд нэгдмэл үсэгтэй байхыг чухалчилж байв. Тухайн үеийн ЗХУ-д эсперанто хэл дэлгэрч, латин үсэг “моодонд” ороод байсан нь Барадийны санаачилгад нэмэр болсон (оросууд хэт эсэргүүцээгүй) гэж болно. Халимаг 1930 онд латин үсэгт шилжээд, 1938 онд кирил үсэгт шилжсэн. Монгол улс ч латин үсэгт шилжиж латинаар ном сонин хүртэл гаргаж амжсан боловч тун удалгүй кирил үсэгт шилжив. (Сүрэн далийхад, Нацагдорж латин үсгийг их дэмжиж байсаншдээ, энэ тухай гэхдээ тусдаа). Латин үсэгт шилжээд ном зохиол хэвлэж байсан улс гэнэт кирил үсэгт шилжсэн нь мэдээж улс төрийн шалтгаантай. Монголчууд нэгэн хэл бичгээрээ хил дамнан нэгдэхээс ч ЗХУ айсан юм (モンゴル人の国家を超えた連帯を恐れた) Улмаар Базар Барадийн 1937 онд баривчлагдан “ЗХУ-ын эсрэг тагнуул туршуул хийсэн” хэргээр буудуулав. Ер нь сануулахад, зөвхөн хэл бичгийн асуудлаар 1000-аад монгол хүн хэлмэгдэж амь үрэгдсэний ихэнх нь буриадууд. Монголд ялгаагүй хэл бичгийн хүмүүс хэлмэгдэж, цөөн хэдэн эрдэмтэд өвөр монголд ч бас амь үрэгдсэн. Гэвч хэдий богино хугацаанд ч гэлээ нэгдмэл бичигтэй байсан нь Базардийны амжилт бөгөөд үүнийг монголчууд түүхнээ мартах учиргүй.

Ингэхэд, жишээ татаж ярих нь илүү ойлгомжтой болов уу. Өнөөдөр нааш ирэхдээ “Хаврын баяр” гэж кирилээр, ハワリンバヤル гэж японоор бичсэн самбар харлаа. Япон хүмүүс олон байх шиг байна, тиймээс өнөөдрийн бидний цуглах болсон арга хэмжээний нэр буюу “хаврын” гэдэг үгээр жишээ татаж тайлбарлая.

 Өвөр монголд монгол бичгээр ийнхүү бичнэ (бичиж үзүүлнэ), дуудлага нь: khabur
 Монгол улсад буюу халх аялгаар: хавар
 Буриад: хабар
 Халимаг: хавр

Үүнээс харахад буриадаар бичих нь монгол бичигт ойр юм. Монгол улс харин халх аялгуунд тааруулж “хавар” гэж бичдэг болсон. Монголд ч ялгаагүй “хабар” гэж болох байсан ч оросын кирил алфавитын “б”, “в” зэрэг бүх үсгийг оруулах бодлого байсны улмаас ийнхүү бичих болов. Халимагийн хувьд маш сонирхолтой ч гадаад хүнийг зовоосон дүрэмтэй: үгний эхний эгшгийг л зааж өгөөд бусад эгшгийг нь бичдэггүй. Яагаад гэвэл монгол хэлэнд “эгшиг захирах ёс” (母音調和) бий. Өөрөөр хэлбэл, эр эгшигтэй үгэнд эм эгшиг холилддоггүй. Тиймээс эхний эгшгийг нь заагаад өгсөн байхад арын дагалдах бүх эгшиг ойлгомжтой болно гэж үзээд ийм дүрэм зохиосон билээ. (Сүрэн далийж жишээ татахад: “Хальмг үнн” (сонины нэр), цаасн, күүкн, негдгч бөлг г.м. Дүрмийг нь мэдсэн байхад эдгээр үгийг ямар ч монгол хүн төвөггүй "Хальмаг үнэн", "цаасан", "күүкэн", "нэгдэгч бөлөг" гээд уншчихна)

 Буриад – энхэ, сара
 Монгол (халх) – энх, сар.

Монгол бичгээр enkh-e, sar-a гэж бичих тул Монгол улсад сүүлийн эгшгийг аваад хаясан нь ойлгомжтой. Авсан шалтгаан нь “бичихгүй ч монголчууд ойлгоно” гэж сэтгэснээс гадна орчин цагийн халх дуудлагад аль болох дөхүүлэхийг хүссэн болов уу.

Эгшиг гээгдэх ёсон: хавар – хаврын
Энэ нь англи зэрэг хэлэнд байхгүй, хэлний ховор үзэгдэл юм. Монгол бичгээр бичихэд эгшиг гээхгүй, уншихдаа харин монголчууд гээж дуудаад уншчихдаг. Үүнийг нарийн дүрэм гаргаж зохицуулна гэдэг ярвигтай. Өнөөгийн монгол улсын дүрэм нь гадаад хүн байтугай монголчууд өөрсдөө ч сурахад хэцүү гэдэг.

Ингээд дүгнэхэд, аль нэг ястны аялгад (халх, буриад, халимаг, өвөр монголын аялга) тохируулъя гэвэл бусдыг нь хохироож, сөнөхөд хүргэнэ. Энэ үүднээс авч үзвэл, монгол бичиг нь нэгдмэл бичиг байсан учир бүгд нэг янзаар бичээд өөр өөрийн аялгаар уншиж байлаа. Угаасаа монгол хэлний хувьд хэт нарийн дүрэм боловсруулах нь буруу болов уу. Дүрэм аль болох бүдүүн баараг талдаа байвал зүгээр (規則はある程度ずぼらなのが良い). Учир нь хэт нарийн дүрэм гэдэг зөвхөн нэг аялгын тухайн цаг үеийн дуудлагыг л гаргана. Монгол улс, Буриад гээд бүгдээрээ монгол бичигт шилжинэ гэдэг хэцүү. Оросуудын дунд амьдрах халимаг, буриад байтугай Монгол улс шилжинэ гээд шилжиж чадаагүйг ардчиллаас хойшхи 20 жилийн түүх харуулсан. Уугуул монгол бичгээ хадгалсаар ирсэн өвөр монголчуудыг кирилд шилжүүлнэ гэдэг ч бүтэхгүй. Тиймээс бүх монгол ястнууд хэрэглэж болох энгийн, ойлгомжтой, хэт нарийн бус дүрэмтэй латин үсгийг монголчууд өөрсдөө боловсруулбал сайн даа гэж миний бие бодном.

Багшийн ярианы энд тэндээс:

20-р зууны монголын 30-аад оны түүх хамгийн сонирхолтой. Монголын хувь заяа яаж ч эргэж мэдэх нь харагдаж хүйтэн хөлс асгарах ч үе байна, Өвөр монгол, Ар монгол хоёр нэгдэх олон боломж байсан нь харагдаж харамсал ч төрнө. Ихийг бодуулах тул монголын хувь заяа сайн, муу хаашаа ч холбирч магад байсан энэ үеийг сонирхоорой гэж хүмүүст зөвлөе.

Япон хүмүүст японы нутгийн янз бүрийн аялгын тухай хэлээд хэрэггүй байх, гэхдээ настай хүний хувьд нэгэн хууч хөөрөхөд, 1960-аад онд Америктэй байгуулах аюулгүйн баталгааны гэрээг эсэргүүцэж оюутнууд их хэмжээний жагсаал, цуглаан хийж байлаа. Америкаас өндөр албан тушаалтан ирэхэд Нарита онгоцны буудлыг тэр чигээр нь бүслээд машин хөдлөх ч аргагүй болгож байв. Тэр үед Токио хотын цагдаа хүч хүрэхгүй орон нутгаас цагдаа татсан байв. Гэтэл Наритад татагдсан Аомори муж, Сацүмагийн (одоогийн Кюүшүү арал) цагдаа нар хоорондоо ойлголцохгүй хөгийн явдал болсон юм. Үндэсний телевиз бүрэн нэвтрээгүй цаг үе тул өнөөгийн төв аялгыг (Токио буюу Эдо аялга) аль алин нь мэдэхгүй нутгийн аялгаараа яриад, бие биенээ ойлгохгүй жагсагчдыг яаж ч чадаагүй юм. Энэ хэргээс хойш иймэрхүү арга хэмжээнд нэг нутгийн цэрэг, цагдаагийнхныг татдаг болов. Зурагтаар алс мужийн хүн ярихад доогуур нь төв япон аялгаар subtitle гаргах нь сүүлийн үед багасч, зөвхөн настай хүмүүс ярихад л гаргадаг болжээ. Телевизийн ачаар гэх үү, харгайгаар гэх үү, залуус бүгд төв аялгыг ойлгодог болоод нутгийн аялга бага багаар алга болж буй.

Орчин цагт хэл хамгийн хурдан мөхөж буй улсуудын тоонд Папуа Шинэ Гвиней орно. Эрдэмтэд янз бүрийн тоо хэлдэг ч тэндэхийн олон арал, ой ширэнгэнд 1000 орчим хэлээр хүмүүс хоорондоо ярьдаг. Ямар ямар хэл байгааг, хүмүүс хоорондоо яг ямраар нь яриад байгааг мэдэхэд бэрх ч нэг амар арга байдаг. Тэр нь библи худалдаж авах. Дэлхийн хамгийн олон хэлнээ орчуулагдсан ном буюу библийн орчуулга байвал хэлний учир ч яаж ийгээд олдно гэдэг .

P.S. Анх 1965 онд Монголд очсон. Тэр үеийн Улаанбаатар өндөр барилгагүй, асфальтан замгүй ч элдэв хог хийсээгүй, цэвэрхэн хот байв. Улсын нийслэлээ гоё байлгая гэх ухамсар ч хүмүүст хавьгүй илүү байв.

2014/06/11

Хаврын баяраар 2: Шороон алт олборлох аюул




  2. Сүзүки Юкио "Уул уурхайн байгаль орчинд үзүүлэх нөлөө"
  - Гол усны сав газар шороон уурхайгаас алт олборлох тухай -

Монголд алтыг үндсэн орд, шороон орд гэсэн хоёр аргаар олборлож, голдуу ил олборлолт (open-pit-mining) явуулдаг. Үндсэн ордод химийн арга хэрэглэнэ. Шороон ордны хувьд их хэмжээний усаар зайлж угаагаад алт тунгааж авах нь гол технологи. Химийн арга хэрэглэхгүй учир байгальд "харьцангуй ээлтэй" гэгдэж байсан энэ арга нь монголын гол горхийг сүйтгэх гол шалтгаан болж байна. 1м3 (куб метр) шороог (砂礫) угаахад 4-12 тонн ус хэрэглэх тул байгаль орчинд үзүүлэх урт хугацааны хохирол асар их. Хангайгаас говь руу урсдаг голууд ширгэхэд хангайд хөрсний хуурайшилт явагдахаас гадна говьд цөлжилт даамжирна. Тухайн голыг өгсөн уруудан ундаалж байсан хүн, мал бүгд хэцүүдэх учир алтны уурхайн асуудал нэг сум, аймгийн газар нутгаар хэрхэвч хязгаарлагдахгүй. Гэвч дэлхийн нийтийн шороон ордыг хориглох хандлага Монголд хараахан хүрээгүй харагдана. Юуны түрүүнд эдийн засгийн үзүүлэлт танилцуулъя.

Сүүлийн арван жилийн экспортын гол бүтээгдэхүүний график:
Эндээс харахад нүүрс, зэс, төмрийн хүдэр, газрын тос, ноолуур, цайр (цинк), алт зэрэг голлоно. 2009 оноос нүүрсний экспорт огцом өсч байснаа хятадын засгийн газар нүүрсний хэрэглээг багасгах бодлого явуулсны улмаас сүүлийн 2 жил буурсан. Монголын экспортод уул уурхай үргэлж ноёлох байр суурь эзэлж байгаагүй. 1999 он хүртэл мал аж ахуйн бараа бүтээгдэхүүний экспорт жил бүр тогтвортой өсч, 1999 онд нийт экспортын 50% хүрсэн. Гэвч 1999 онд монгол WTO-д элсэхийн тулд импортын барааны татварыг 0% болгосны улмаас (ийм тэнэг юм гэж байх уу?) үндэсний үйлдвэрлэл бүрэн нурсан. 1999 оноос мал аж ахуйн экспорт жил бүр буурсаар эдүгээ 10% хүрэхгүй байна. Эсрэгээр 1999 оноос уул уурхайн экспорт жил бүр нэмэгдэж буй.

Ашигт малтмалын экспорт:
Хятадын экспортоос 100% хамааралтай байгаа нь монголын сул тал. Бусад орон руу гаргах тухай яригдаж буй ч бодит байдал ийм байна:
 Нүүрс: 99.7% Хятад
 Зэс, төмрийн хүдэр, цайр: 100% Хятад
 Молибден: 80.4% Хятад, 17.4% Солонгос, 2.2% Мексик
 Фтор: 60.8% Орос, 36.7% Хятад, 0.3% Солонгос.

Ашигт малтмалын хайгуулын эрх:
Аймгуудын нийт газар нутгийн хэмжээ & уурхайн хайгуулын эрх олгосон нутаг дэвсгэрийг хэмжээг харьцуулсан график (2005-2009 оны үзүүлэлт). Эндээс харахад монголд хайгуулын эрх олгоогүй аймаг алга. Дорноговь, Өмнөговь, Орхон аймгуудын үзүүлэлт 100% тул аймгийнхаа газар нутгийн бүх хэмжээнд хайгуулын эрх олгочихсон гэж ойлгож болно. Ихэнх аймгуудын үзүүлэлт 50% хүрсэн, зөвхөн Улаанбаатар л 0% байна. Улсын хэмжээнд авч үзвэл Монгол улс нийт газар нутгийнхаа 40%-д хайгуулын лиценз олгочихсон үр дүн гарч байна. Тиймээс Монгол бол пүүс компаниудад их хэмжээний хайгуулын эрх олгосон, уул уурхайг хөхүүлэн дэмжих замаар улсаа хөгжүүлэх бодлого баримталж буй улс гэж дүгнэж болно. Хайгуулын эрх авсны дараа хайгуул хийхгүй дамжуулж зарах бизнес ч нэг үе цэцэглэж байсан. Энэ нь эдийн засгийн бүтээн байгуулалт хийхгүй хайгуулын эрх авах арын хаалга, мотортой хүмүүст үлэмж ашиг олгохоос гадна хээл хахуулийг асуудлыг ч лавшруулсан.

Economy VS ecology:
Эдийн засаг бус байгаль орчны талаас асуудлыг авч үзвэл уул уурхайн хор хөнөөлийг Монголын байгаль даах чадалтай юу? гэдэг асуулт зүй ёсоор урган гарна. Монгол орон бол бороо хур багатай, усны ундарга цөөн, байгалийн нөхөн сэргэх чадвар муу. Тийм атал нийт газар нутгийнхаа 40%-д хайгуулын лиценз олгочихсон нь үнэнхүү түгшүүртэй үзүүлэлт юм.

Доорх бол дэлхийн 37 орны уурхайн лицензийг харьцуулсан хүснэгтийн нэг хэсэг. Хайгуул хийх газрын хэмжээ, жилийн дундаж тунадас хамгийн бага гэсэн хоёр үзүүлэлтээр Саудын Араб, Монгол тэргүүлнэ.

Улс Лицензийн
талбай
Жил. дундаж
тунадас
Байгаалийн
бүс
Ашигт
малтмал
Олборлох
арга
Саудын Араб 1,000,000 59 цөл газрын тос цооног
Монгол 400,000 241 ойт хээр, хээр тал, говь, цөл зэс, алт, нүүрс г.м. ил олборлох
Папуа Шинэ Гвиней 255,750 3,142 ширэнгэ, халуун бүс алт, зэс, газрын тос ил олборлох

Жилийн бороо тунадасны хэмжээг дүгнэхэд Монголыг төв Азийн Саудын Араб гэж болно. Бороо хур бага, хуурай уур амьсгалтай Монгол орны ой хөвч, тал хээр нутаг нь усны эргэлтийн маш эмзэг баланс дээр тогтож буй. Бороо орохгүй тул ухаж сэндийчсэн газар амархан цөлжинө, эргүүлж сэргээхэд маш хэцүү, бараг боломжгүй. Тиймээс өнөөгийн уул уурхайн энэ бүх үйл ажиллагаа Азийн цээжнээ хоёр дахь Сахараг бий болгож буйгаас ялгаагүй:



Шороон уурхайг хориглох тухай хууль:
Саяхныг хүртэл их хэмжээгээр алт олборлож байсан улсууд шороон уурхай, гол усны сав газар олборлолт хийхийг хориглож байгаа нь дэлхийн нийтийн хандлага юм.

Аргентин: Байгаль орчныг хамгаалах зорилгоор Rio Negro (2005 оны 8 сар), Tucuman (2007 оны 4 сар), Cordabo (2008 оны 9 сар) аймгуудад бүх төрлийн металлыг ил аргаар олборлохыг хориглосон.

Болив: Олон нийтийн эрх ашгийг хамгаалах зорилгоор усны (гол, горхи, нуур, цөөрөм, усан сан) сав газраас 100 метр зайд бүх төрлийн уул уурхайн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглосон. 1997 он.

Хятад: Байгаль орчныг хамгаалахын тулд гол мөрөн, ой хөвч, газар тариалан эрхлэх зориулалт бүхий газар алт олборлохыг 2006 оны 12 сараас хориглосон. Төвдийн өөртөө засах орны газар нутагт 2006 оны 1 сард шороон уурхайгаас алт олборлохыг хориглосон.

Колумб: 
Байгаль орчныг хамгаалах зорилгоор гол усны сав газар алт (шороон уурхай, үндсэн уурхай) олборлохыг 2010 оноос хориглосон.

Коста-Рика: Байгаль орчныг хамгаалах зорилгоор ил аргаар олборлолт явуулах бүх төрлийн уурхайг хориглосон. 2010 оноос.

Эквадор: Байгаль орчныг хамгаалах зорилгоор ил аргаар олборлолт явуулах бүх төрлийн уурхайг хориглосон. 2004 оноос.

Эдгээрээс харахад бороо хур их ордог, жилийн дундаж тунадас нь Монголоос хэд дахин их, байгаль орчин нь харьцангуй сэргэх чадвар сайтай орнууд хүртэл шороон уурхай, ил уурхай, гол мөрний сав газрын уурхайг хориглосон байна. Тэгтэл усны ундарга, гол мөрний сав газарт алт олборлосны уршгаар Монголд үй олон гол горхи дундарч, ор мөргүй ширгэж буй нь өнөөгийн бодит байдал. Зарим аймаг, сумын нутагт голын эхэнд буй ой модыг тайрах замаар алт олборлож байгаа нь нийт экосистемийг устгаж буй хэрэг юм. Усны ундарга газрын ой модыг яаж ч хичээгээд нөхөн сэргээхэд хэцүү. Мөн зарим аймагт мөнх цэвдгийг хайлуулах аргаар алт олборлож буй нь сэтгэл түгшээнэ.

Урт нэртэй хуулийн асуудал.
"Урт нэртэй" гэж хүмүүс товчлон дуудах хууль нь "Гол, мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхий газарт ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай хууль" юм. Энэ хуулийг 2009 онд баталж, хэрэгжүүлж эхэлснээс хойш гол мөрний эх, усны сав газар олборлолт явуулах 1300 гаруй лицензийн 242-ыг хүчингүй болгосон. Гэвч хэрэгжилт доголдолтой байна. Үйл ажиллагаа явуулах эрхээ хязгаарлуулсан компаниуд нэгдэж, уурхайд оруулсан хөрөнгө мөнгийг нь улсын сангаас нөхөн төлбөр хэлбэрээр эргүүлж төлөхгүй юм бол байгалийн нөхөн сэргээлтийг хийхгүй гэж гүрийсэн. "Уул усыг нь сүйтгэх замаар алт олборлож ашиг олсны хариуд нутгийн уугуул иргэдийн төлөө, нутаг усных нь төлөө, цаашлаад монгол улсынхаа газар нутгийн төлөө заавал байгалийг нөхөн сэргээх ёстой" гэж үзэх ёс суртахуун дутагдаж байна.

Энэ хуулийг одоо уул уурхайн компаниудад ашигтайгаар өөрчлөх гэж байна. Монгол улсын нийт экспортод алтны эзлэх хувь 2005 хүртэл өндөр байсан боловч эдүгээ экспортын орлогын 1% болтол буурсан. Мөн гол усны сав газар, шороон уурхайгаас ил олборлодог алт нь нийт алтны экспортын өчүүхэн жижиг хэсгийг эзэлнэ. Тиймээс алтны үндсэн уурхайг хорьдоггүй юм гэхэд ядаж шороон уурхайг хорьж гол усаа хамгаалах шаардлагатай. Нэн ялангуяа, Монголд голын тоо хэд билээ, усны ундарга хэр элбэг билээ гэдгийг бодоход энэхүү асуудлыг хэрхэвч хойшлуулж үл болно. Үүний тулд алт олборлодог бусад улсуудын баримт, байдлыг судалж монголчуудад объектив мэдээллийг хүргэхийг зорьсон билээ.

----------------------------------------------------------------------------------

P.S. Өөрөөсөө нэмэх нь: ТИС-ийн судалгаанаас харахад 2007 оны байдлаар Монголд 852 гол, 1181 нуур цөөрөм, 2777 булаг шанд бүрмөсөн хатаж ширгэсэн байна. Эдгээр гол горхи, нуур шандыг алт, нүүрс, уран эргүүлж өгөх үү? Уух усгүй, ургах модгүй болсон цагт алтан аяга нь байлаа ч дүүргэх усгүй бол хэрэг юун.

2014/05/14

Хаврын баяраар 1: Улаанбаатарын ус нь муухай




Хаврын баярт очив, бууз хуушуур идэв, дуу бүжиг сонсов, хамгийн гол нь найзуудтайгаа амаа ар дээрээ гартал чалчив. Мөн цэцэрлэгийн хажуу дахь номын санд зохион байгуулсан “Монгол коллеж” семинарт сууж мундаг мундаг хүмүүсийн илтгэл сонсов. Урьсан хүмүүс, ярьсан сэдэв нь сонирхолтойгоос гадна өнөөгийн нэн тулгамдсан асуудлыг хөндсөн тул зохион байгуулагч нарт гүнээ талархаж буйгаа илэрхийлье. Семинарт ирэгсдийн 80% нь монголыг сонирхдог япон хүмүүс байсан нь жаахан харамсалтай. Учир нь япончууд гэхээс бидэнд илүү хэрэгтэй зүйл хүмүүс ярьж байлаа. Юутай ч толгойд тогтоосноо хүмүүстэй хуваалцъя гэж бодлоо:

  1.Улаанбаатар хотын усны дэд бүтцийн тухай
   Тоохокү Соёлын Их Сургуулийн багш Ешикава Минорү

Улаанбаатар хотын ус цэвэрлэх Төв байгууламж нь Оросын тусламжаар 1964 онд баригдсан. Тухайн үед хотын хүн амыг 300 мянгад хүрнэ гэж тооцоолж барьсан. Шинэ үйлдвэр баригдаж, хотын хүн ам өсөхийн хирээр хүчин чадлыг нь нэмэгдүүлж өргөтгөл хийж байв. Өдөрт 230,000 куб метр ус цэвэрлэх хүчин чадалтай ч эдүгээ өдөрт 170,000 куб метр ус л цэвэрлэж байна. Ерөнхийдөө тус байгууламж нэлээд хуучирсан. Мөн 150 км-ийн ус татуургын шугам сүлжээ ч цөм муудаж хуучирсан.

Энэ байгууламжид усыг механик, биологийн аргаар цэвэрлэдэг. Анхаарах зүйл: Биологийн аргаар (бичил биет хийж цэвэрлэх арга) цэвэрлэхэд бохир усыг усан санд дор хаяж 30-40 цаг байлгах хэрэгтэй. Даанч багтаамж муу тул наймхан (!) цагийн дараа дутуу цэвэрлэсэн бохир усыг буцаагаад Туул гол руу урсгаж байна.

Зөвхөн орон сууц биш аж үйлдвэрийн гаралтай усыг ч энд цэвэрлэнэ. Тэр нь нийт усны 40 хувийг эзэлнэ, хог ихтэй, химийн хортой бодис их хэмжээгээр агуулсан байдаг. Ялангуяа хром зэрэг хүнд металл агуулсан бохир ус асуудал үүсгэнэ. Энэ байдлыг шийдэх хоёр л арга байна: 1) ус цэвэрлэх шинэ байгууламж барих, 2) арьс ширний үйдвэр зэргийг хотоос гаргах (энэ тухай яригддаг ч тодорхой авсан арга хэмжээ алга).

Өрхийн усны хэрэглээ:
Орон сууц: өдөрт 200-300 литр
Гэр хороолол: өдөрт 7-20 литр

Усны үнэ:
Орон сууц (халуун, хүйтэн ус): 1 лит 0.42-0.56 төг = 0.02-0.03 иен
Гэр хороолол: 1 литр 2 төг = 0.1 иен
Токио хотын ам бүл 3 дундаж өрх: 1 литр 0.16 иен

Гэр хорооллын усыг худгийн ус гэж их андуурдаг. Үнэндээ хотын усан хангамжаас авч буй тул орон сууцны айлтай адил. Харин үнийн хувьд Токио хотын усны өртөгтэй адил байгааг юу гэж ойлгох вэ? Нийт системийн гажуудал гэхээс өөр аргагүй. Ялангуяа гэр хорооллын хүмүүсийн дундаж амьжиргааг бодоод үзэхэд. Мөн гэр хорооллын жорлон, муу усны нүх нь бохирдлын эх үүсвэр болж байна. Нэг зун байгаад нүүчихвэл асуудалгүй. Харин олон арван жил нэг газраа хамаг бохироо асгаж байгаа нь хөрс, хөрсний ус цаашлаад агаар бохирдоход хүргэж буй.

Гол асуудал:
Монголын засгийн газар, яам тамгын газрынхан янз бүрийн төлөвлөгөө хийж байна, боловсруулж байна, ингэх тэгэх санаатай байна гэж ярих нь сайхан ч хэрэгжилт доголдолтой. Мөн монголд “сонгууль” гэгч айхтар юмыг байнга бодож тооцоолохгүй бол болохгүй. Усны дэд бүтцийг сайжруулна, шинээр ус цэвэрлэх байгууламж барина гэдэг олон жилийн асуудал. Японд хүртэл аль нэг дүүргийн усны дэд бүтцийг шинэчилье гэвэл 1 жил судалгаа, 1 жил зураг төсөл гаргах, 3 жил барих зэрэг дор хаяж 5 жил хэрэгтэй. Харин монголын хувьд өвөл барилгын ажил хийх боломжгүй тул 8-10 жил хэрэгтэй гэнгүүт ихэс дээдэс, албан тушаалтнуудын сонирхол буурчихдаг. Нэлээд олон хүнээс “2016 оны сонгуулийн үеэр наад ус цэвэрлэх байгууламжийн чинь ядаж нэг хана босчихсон  байх уу? Тийм бол зөвшөөрөхөд бэлэн” гэх үг сонсч байлаа. Бүгд хэрэгтэй, нэн даруй хэрэгтэй, ус хөрс бохирдож байна гэж санал нийлэх боловч 2016 онд дөнгөж зураг төсөл нь бэлэн болно гэхээр дуугаа хураачихдаг. Монголын төрд нийслэлийнхээ усны дэд бүтцийг улс төрийн өрсөлдөөн, нам сонгуулийн үзүүлэн тоглолтоос ангид авч үзэж шийдвэрлэх чадвар алга. Сонгуулийн төлөөх шоуг л бодох тул монголын төр засгийнхан “хурдыг” үлэмж үнэлж (スピード感を求める), гялс хийчих юм хүсэмжилнэ. Даанч гялс хийж болохгүй юм байдгийг, чухал байх тусмаа гялс манс хийж болдоггүйг, хийхээ хойшлуулж байх хооронд газар ус нь бохирдож буйг тоож бодолцох нь цөөхөн. 

(бусад илтгэлийн тухай дараагийн бичлэгт)

2014/05/07

Үнээ & секс




Гадаад танилтайгаа монголчуудын уламжлалт хоол ундны тухай ярьж байлаа. Ярьж байлаа гэж асуусан асуултанд нь хариулж байлаа л даа. Танил маань ямар ч орны уламжлалт хоол унд нь тухайн орны цаг агаарын байдал, хүмүүсийн амьдралын хэв маягт хамгийн сайн зохицож тохирсон гэж итгэдэг нэгэн. Тиймээс зүүн өмнөд азийн будаа, ногоо, загас голлосон хоолыг магтана. Өмнөд америкийн эрдэнэ шиш, буурцаг голлосон хоолыг сайшаана. Харин монгол гэнгүүт "махнаас өөр юу иддэг юм бол?" гээд паг болчихсон аж. Бас европ хүн болсон хойно тариа, ногоо, жимс ороогүй хоол гэхээр төсөөлөхөд бэрх гэнэ. Ингээд Сүрэн ярьж гарав:

Монголчууд бүгд нэг янзын хоол ундтай гэж арай л болохгүй. Говь, тал, хангай гээд амьдран суух нутгийн онцлогийг заавал бодох хэрэгтэй. Гэхдээ ерөнхийдөө монгол хуурай уур амьсгалтай, бороо бага ордог тул хэсэг газраар л арвай тариа тарьдаг уламжлалтай байв, ихэнх нутгаар тариа ногоо тарих боломжгүй... Тарьж болно л доо, даанч тариад тав, арван жил болонгуут ногоон тал маань шаргал цөл болчихно. Газар нутгийнхаа энэ онцлогийг монголчууд эрт дээр үеэс мэддэг байсан юм. Үүнийг нь япон эрдэмтэд монголд хөрсний шинжилгээ хийгээд газрын үржил шимтэй хэдхэн миллиметр хөрсийг хөндвөл “Сайн байна уу, Сахара” болохыг нотолчихсон юм. Өвөр монголд хятадууд жараад жилийн өмнө баахан тариа ногоо тариад сайхан тал нутгийг элсэн манхан болгож “баталчихсан” юм. Тиймээс монгол түмэн мал дагаж амьдарсаар ирсэн. Малаа дагахаар мэдээж махан хоол, сүүн бүтээгдэхүүн голлоно. Өвөө, эмээгийн үед махан хоол голдуу намар, өвөл, хаврын цагт идээд, зундаа дан цагаан идээ иддэг байв. Хөдөө өссөн аав, ээж хоёр багын явдлаа дурсахдаа найм, есөн сард аягүй махсаж хонь гаргадаггүй юм байхдаа, холоос зочин гийчин ирдэггүй юм байхдаа гэж хоног тоолж хүлээдэг байснаа ярьдаг байсан... Орчин үед малаа хайрлаад, эсвэл ядуугийн учир зун мах иддэггүй байсан мэт ярьдаг ч үнэндээ зуны гурван сард дан цагаан идээ идэж биед хуримтлагдсан махны “шлак” гэгчийг махбодоосоо гаргаж цэвэршүүлдэг ардын ухаан байсан бололтой. Яг хэдийнээс монголчууд зун мах иддэг болов гэхээр нэгдлээс хойш буюу жараад оноос хойш юм шиг байгаам... сорри далийх нь. Нэг иймэрхүү маягаар ярьж байтал найз асууж байна:
- Өвөл цагаан идээ иддэггүй юмуу?
- Иднэ, иднэ. Зундаа бэлдсэн ааруул, ээзгий гээд идэлгүй яахав. Бас хаврын хавсаргад аарц буцалган ууж алжаалаа тайлна.
- Аан, тэгвэл жилийн дөрвөн улиралд тараг, сүү ууж, ааруул ээзгий иддэг байх нээ.
- Тийм. Аан, юу гэнээ, тараг гэчхэв үү? Тараг өвөл ууж идэхгүй шдээ.
- Яагаад?
- Үнээ сүү муутай юм чинь яаж уух уу? Цайгаа сүүлэх сүү байвал их юм шдээ, өвлийн цагт.
- Үнээнээс өвөл сүү гардаггүймуу?

Гэнгүүт Сүрэн гэнэт ойлгож байгаам. Тэгээд асуулаа:
- Найз аа, үнээнээс байнга их сүү гардаг гэж боддог уу?
- Үгүй юмуу?
- Үгүй шдээ...
- Үнэний үүлдрээс хамаарах байх л даа, зарим нь их сүүтэй, зарим нь бага сүүтэй. Гэхдээ их сүүтэй үнээ байнга их сүүтэй биз дээ?

Сүрэн санаа алдав, уртаар амьсгаа авав, улмаар амаа нээв:
- Үгүй ээ... үнээ чинь хүнтэй адил, сүүгээр бойжигч амьтан шдээ. Хүүхэдгүй бол, хүүхэдгүй гэнэ, тугалгүй бол сүү гарахгүй. Хавар тугаллахаар их сүү гарна, тугал нь намар тийш том болоод эхийн сүүний хэрэгцээ үгүй болонгуут үнээний сүү ширгэнэ... яг л чам шиг, хүүхэд том болохоор сүү гардаггүй биз дээ?

Ийнхүү найз шоконд оров. Үнээг жилийн дөрвөн улиралд сүүтэй амьтанд тооцож байсан гэнэ. Хүмүүсийг сүүтэй байлгахын тулд "үнээ жил бүр тугал гаргах ёстойг" мэдээгүй гэнэ. Бидний уудаг сүү хүртэл “сексийн үр дүн” юм байна шдээ, амьдрал тэр чигээрээ секс юм байна гээд сайхан зүүднээсээ санаандгүй сэрчихсэн аятай гайхшран суув.

Энэ орчин үеийн хотын хүмүүс үү... ккк
Уламжлалт идээ ундааны чухлыг ойлгодог, байгаль орчны асуудлыг сонирхдог, арай гайгүй ухамсартай нь хүртэл нэг иймэрхүү, ширээн дээрх хоол нь газрын хаанаас гарч ирсэн тухай бараг төсөөлөлгүй явж байдаг. Гаднынхан, тэр тундаа хотынхон иймэрхүү бодит ертөнцөөс хэт “тасарчихсан” байх юм даа гээд бодож суутал нэгэн явдал санаанд оров.

Зуны халуунд дээд доод курсийн монгол оюутнууд цуглаад буу халж байлаа. Бүгд нутгаа саначихсан, удахгүй харих тухай, хариад юуны түрүүнд юу идэж уух тухай ам уралдан ярьж байтал эндэхийн шилдэг их сургуулийн сүрхий толгойтой оюутан залуу “айрагт дургүй” гэв. Бүгд гайхаж, паах пээх гоё шдээ, сэнгэнээд сайхан шдээ, монгол хүний жаргал шдээ гэцгээтэл залуу “усаар хийдэг, муу гээ биз дээ?”. Бүгд дуугаа хурааж, толгой дээр нь асуултын тэмдэгтэй бөмбөлөг бүрэлдсэнийг бараг тэмтэрч болохоор байв. Гэвч бөмбөлөг гэнэт тэсэрч, зурсхийн ойлгож байгаам. Асуутал үнэхээр “айргийг муу ус сүүгээр” хийдэг гэж боддог юм байна. Бид хэд ёстой эвэртэй туулай үзсэн мэт болсон шдээ. Залуу даанч тоглоогүй нь хөөрхий хотын монголчуудын бодит байдал гэх үү дээ... Ээж аав нь “гаднаас айраг битгий авч уу, устай байдаг юм” гэхийг хотоос гарч үзээгүй хөвгүүн “зарахдаа айргийг усаар найруулсан” бус “муу усаар хийдэг” гэж ойлгосон байжээ. Өөрийн хоёр чихээр сонсоогүй бол итгэмээргүй түүх. Гэхдээ хотод өсч өндийсөн, хөдөөг мэдэхгүй, мэдэхгүйгээр барахгүй бараг л ад үзчих гээд байгаа generation ар араасаа гарч буй энэ үед монголд ч гэсэн “пөөөх, хонь үнээ тугаллаж хургалаад л сүүтэй болдгиймуу” гэж гайхах жаалууд олшрох байх даа. Яалтай ч билээ дээ...

2014/03/30

2014/03/18

Монголын сонгомол өгүүллэг - гомдов




Түрүү жилийн гайхснаа бичсэн тээ. Одоо гомдсноо бичье. Яахаараа аль алин нь орчуулгатай холбоотой байдгийн... Япон хэлтэй нь наашаа. Би энд хүн муулах гэж байна. Муулах ч гэж дээ гомдол мэдүүлэх гэж байна. Гомдол ч гэж дээ... нөгөө... нөгөө ч гэж дээ... яппари гомдол... /хоолой зангирах/... Гэхдээ биеэ бариад, нялмсаа арчаад... /хм хм хоолой засах/... эхнээс нь ээлж дараатай ярья.

Оршил:
Монголын уран зохиолыг япон хүмүүс мэддэг билүү? Хариулт ойлгомжтой. Япон гэлтгүй монгол зохиолчдыг ямар ч орныхон мэдэхгүй. Яахав, үндэс угсаа нэг гэсэндээ өвөрлөгч түмэн, буриадууд л мэднэ, бусад нь байхгүй. Аргагүй шүү дээ, орчуулга байхгүй юм чинь. Кавабата нобелийн шагнал авахдаа уран бүтээлийг нь англи хэлнээ хөрвүүлсэн орчуулагчдын гавьяаг цохон дурдаж байсныг хүмүүс мэдэх байх. “Олон ч хүн хэлдийн, олон ч хүн мэддийн - орчуулга байгаагүй бол Кавабата нобель авах нь цементнээс цэцэг ургахтай адил” гэмээр байгаа бол түр азнаарай. Цементнээс ч гэсэн хаяа цэцэг ургасан харагддийн. Харин Кавабатагийн хувьд магадлал хужир давснаас хус мод ургахтай адил байсан байх. Учир нь Нобель авахад гадаад хэлээр түүний гуравхан (!) роман, ганц хоёр өгүүллэгийн түүвэр л гарсан байв. (Гадаад хэл рүү гэдэг ганц англи хэлийг хэлээгүйг анхаарна уу?)

Гомдол:
Ноднин Аюурзана, Өлзийтөгс хоёрын эмхтгэсэн “Монголын сонгомол өгүүллэг” түүврийг япон орчуулагч япон хэлнээ орчуулж хэвлэснийг мэдээд баахан баярлав. Оюутан байхын сургуульдаа сонин гаргаж одоо эндэхийн томоохон хэвлэлийн газар редактор хийж байгаа найздаа үзүүлнээ, унш гэж дарамталнаа гээд элдвийг төсөөлөөд гого байв. За тэгээд орчуулга авлаа... харлаа... хаялаа... хаялаа гэнэ, үүнийг бичиж сууна. Утгын алдаа дэндүү их юм, “сум”, “аймаг” зэрэг нэг янзаар нэгтгэж орчуулах үгийг хэдэн янзаар буулгасан байх юм... найруулга тиймэрхүү юм... ер нь нэг үгээр хэлбэл нягталж ерөөс шалгаагүй юм байна.

Эх зохиолыг буруу ойлгосон, цэвэр хэлний алдаа дэндүү их. Жишээ нь С.Эрдэнийн "Хулан бид хоёр" өгүүллэгт Хулан нөхрөө "Үхсэн хойноо Чингис хаан бол" гэхийг яг тэр чигээр нь орчуулсан нь англиар бол "He'll be Chingis Khaan after his death", оросоор бол “Он будет Чингис ханом после смерти” гэх маягаар орчуулжээ. Хэсэг хэсэгтээ монголчууд гэж нэг тийм сонин, хачин, ёоёотой хүмүүс мэт сэтгэл төрөхөөр ч орчуулга байна. “Сүжиглэнгүй” гэдгийг "сүжиггүй” гэж андуурч орчуулаад, “бие нь хөшөөд” гэдгийг “бие нь чулуу” болоод гэж орчуулахаар арга байжуу. Сүрэн одоо муугаа мэдэхгүй хүн муулахтайгаа гэж бодож байвал П.Баярсайханы “Сармагчин бол сармагчин” өгүүллэгийн зөвхөн эхний хэсгээс түүсэн эдгээр алдааг харна уу:

(Эхнэр хүүхдүүдээ загнаж үглэх) Хэзээ амар заяа үзэх хүн бэ би?! Хэсэг ч болов төвшин суух цаг ирээсэй! Хүний хүүхдүүд хичнээн сайхан байна вэ?! Яасан гэж намайг зовооно вэ?

-いつになったら平穏が訪れるんだ、俺に?!少しでもいい、落ち着く時間が来て欲しい!他の連中はとても幸せなんだろう?!どうして俺だけ苦しめるんだ?!

Өгүүллэгийг эхэнд эхнэр үглэж яншаад, нөхөр үглэхийг нь таг дуугай сонсч хэвтээд элдвийг тайван эргэцүүлэх атал өгүүлэгчийг андуурснаас болж өгүүллэгийн аяс эхнээсээ “нэг л биш” болж хувирна.

Ер тамхи бол ямар ч бай эр хүний нөхөр юм байна. Мань шиг нэг нь сэтгэлээ тайтгаруулах гэж олж нээгээ ч бил үү?! Өөд муутай болохоор нь л дэлхий даяараа тамхинд орчихов гэж дээ.

じっさい煙草というのは、なんと言っても男の友なんだ。俺たちのような誰かが心を鎮めるために見つけて来たんだろう?!役に立たないからこそ世界中が煙草に耽ったんだろう。

Надаас дайжих нь дутаж гэнэ.
わたしから逃げるだけじゃ足りないわけ。

(Харанхуй болчхоод байхад 18-тай хүү нь гэртээ ирсэнгүй гэж эхнэр үглэнэ) Өдий шөнө орой болчихоод байхад тэр хүн айлд хичээл хийгээд сууж гэнэ дээ. Нүд чинь сохров уу? Доод Бадарчийн улцан шар охинтой нийлээд хаа нэгтээ годгонож яваагаас хаа зайлдаг юм? Бас охид эргүүлэх санаатай. Чиний гар ганзаганд хөл дөрөөнд хүрсэн эр хүн чинь тэр үү? Зөв дөрөөлсөн нь тэр үү? Тэр хулман шар хүүхэнгүй байж чадахгүй болчихож уу? Хүзүү толгойгоо наачих шахсан л явж харагдана лээ. Ичээсэй билээ?

今宵も更けて、あいつは他家で勉強しているんだとさ。目が見えなくなったのかい?下のバダルチの泣き顔色白の娘とどっかをうろつくしかないのかい?それに娘たちを追い回すつもりだ。一人前の男になったつもりなのかしら?頭が首から落っこちそうだ。恥ずかしくないの?!

(Аавын бодол) “Хүү маань үнэхээр Бадарчийн охинд сайн болж уу?” Орой ажлаас ирж яваад орцны үүдэнд хоёулантай нь халз тулгарсан нь бий.

「息子はじっさいバダルチの娘に似つかわしいのか?」夜、仕事から戻って来たとき、アパートの入口のドアのところで二人で向き合って寄り添っていた。

“Хүүхдүүд үерхэг дээ үерхэг...”
「子供たちは同世代だ、同世代。

Дэлэг “Алтан шар үстэй охин доо” гэж өөртөө дахиад хэлнэ. Эхнэртэйгээ зөрж сөргөж байгаа нь энэ. Эхнэр нь яаж чиг дуулахав даа. “Алтан шаргал үстэй, алиа хөөрхөн охин доо”. Хүүгээ бодохоос инээд ч хүрч бас хайр нь хүрч байжээ. Сайн охинтой үерхэхэд юу нь эртдэх вэ? Миний хүү. Гэхдээ эхлээд дунд сургуулиа төгс. Дараа нь дээд сургууль төгсөж, мэргэжил эзэмшээд аваг! Ингэвэл сая аж амьдрал төвхнөх биш үү? Тэрнээс биш одооноос оодонгийн тугал шиг хаа хамаагүй харайж гүйж болохгүй.

デレグは「金色に光る髪の娘だ」と自分自身にもう一度言う。妻とはまったく正反対なのだ、かの女は。妻はどうして相手にしようとしないのか。「金色に光る髪の、おちゃめで可愛い娘だ」息子のことを考えるより、頬が緩むし、愛情さえ感じていた。よい娘と友だちになるのに早すぎるということがあるものか。息子よ。だが、まず中学校を卒業しろ。それから大学を出て、専門知識を習得しろ。そうすれば、すぐに生活はよくなるんじゃないか?それだけではない、これからは尾の短い仔牛のように、どこでもかまわず「跳びはね」走り回ることはできない。

Иймэрхүү утгын илт алдаанаас гадна анзаараагүйн алдаа, хальт буруу ойлгосон алдаа, тэмдэг алдсанаас өгүүлбэрийн өнгө өөрчлөгдөх зэрэг “бага сага” алдаа ч олон:

Бас дахиад л хэрүүл шуугианаа үгүйлсэн юм байлгүй, уурлах уйлах дуртай хачин ч хүн юм даа.
喧嘩騒ぎが繰り返されないと淋しく感じるだけでなく、怒りやすく泣きやすい変わった人間なのだ。

Тэр нулимс одоогийнхоос их өөр. Аз жаргал өөрийн нулимстай... 
その涙は今のものとは大いに違う。幸福は自分の涙とともに…

Та нарын эрдэм сурч гялалгайх ч дээ.
あなたたちは人を喜ばすほどちゃんと勉強をしていないじゃない…。

Май энэ хог гаргаж хая! Гар хөлөө зүсч гай таривзай!
このゴミを出してきて!手足を切らないように気をつけて。

Очин цагийн ярианы монгол хэлээр бичигдсэн нэг өгүүллэгийн зөвхөн гуравны нэгийг шүүхэд л ийм байна. Бусад орчуулга ямар болсныг сонирхвол харьцуулж уншаарай. Миний хувьд үүнээс илүү олон үг хэлэх илүүц биз ээ... гэхдээ надад орчуулагчийг учиргүй буруутгах хүсэл алга. Уран зохиолын орчуулга ямар хэцүү гэдгийг өөрөө ганц хоёр юм орчуулж блогдоо оруулдгийн хувьд мэднэ. Тиймээс ийм зузаан ном орчуулж монголын уран зохиолыг япон хүмүүст хүргэе гэсэн Шибанай орчуулагчийн сайхан сэтгэлийг хүндэтгэнэ. Үнэнхүү сэтгэл байхгүй бол баргийн хүн орчуулга, нэн ялангуяа уран зохиолын орчуулга барьж авахгүй шүү дээ. Даанч япон хэлтэй монгол хүн эсвэл монгол хэлтэй япон хүн гуйж орчуулгаа шалгаж нягталсан бол.... гэж бодохоор үнэхээр харамсалтай. Ямар ч орчуулагч алддаг. Алдаагүй орчуулга гэж бараг байхгүй. Гэхдээ алдааны тоо, хэм хэмжээ гэж байна. Мөн өршөөж зөвшөөрч болох алдаа, зөвшөөрч болохгүй алдаа гэж бас байна. Иймээс буруу орчуулсныг буруутгахгүй юм гэхэд орчуулгаа шалгаагүй, эргэж хараагүй, эргэлзэж нягтлаагүй гэдгийг асуудал болгон дэвшүүлмээр санагдав.

Гуравхан романы орчуулгад үндэслэн Кавабатад нобелийн шагнал олгосон Нобелийн хорооныхон түүний хэл найруулга, хэв маягийг гадаад хэл рүү буулгана гэдэг маш хэцүү, орчуулгын явцад нарийн өнгө аяс гээгдсэн байж таарна, гэхдээ л орчуулга нь Кавабата хэр хэмжээний зохиолч болохыг сайн тодорхойлно гэж дүгнэн бичиж байжээ (*1). Энэ үүднээс авч үзвэл энэ орчуулгаас монгол зохиолчдын тухай ямар дүр зураг буух бол доо. Нэг зохиолчийн нэг бүтээл байсан бол бас ч яахав (уул нь ч яахав биш л дээ) монголын шилдэг зохиолчдын шилдэг өгүүллэгүүдийн эмхтгэл шүү дээ гэж бодохоор гомдмоор юм... Зөв орчуулга, уран сайхан орчуулга хэр чухал болохыг Аюурзана, Өлзийтөгс хэлүүлэлтгүй мэдэх байлгүй дээ, тэр тухай ярих илүүц биз. Гол нь сайхан орчуулгын цаана сайн орчуулагч байдгийг санаад орчуулах эрхийг хэнд өгөхөө яагаад бодоогүй вэ? Монголын уран зохиолыг "орчуулаад өгье" гээд гадны орчуулагчид оочерлож зогсоогүйг ойлгож байнаа л даа. Гэхдээ ганц нэг өгүүллэгийн орчуулгыг хүн амьтнаар дамжуулан шалгаж болоогүй юм байх даа...

Угаасаа монголын уран зохиолыг гадныхан мэдэхгүй, сонирхдог ч үгүй. Сонин эгзэг нь таарч сонирхсон нэгэн энэ номыг уншаад “за энэ одоо монголын шилдгүүд нь юм байхдаа” гэж бодно гэхээс ... /дахин хоолой зангирах/

P.S. Номны хавтасны дизайн их таалагдлаа.

--------------------------------------------------------------------------------

*1 Нобелийн хорооны илтгэл: "... translation offers especially great difficulties and is apt to be far too coarse a filter, in which many finer shades of meaning in his richly expressive language must be lost. But the translated works do give us a sufficiently representative picture of his (Kawabata's) personality."

2014/03/14

Нацүмэ Соосэки "Зүүдний арван шөнө"


 

Нацүмэ Соосэки “Зүүдний арван шөнө” 
Орчуулга: Сүрэн (япон хэлнээс)

Зургаа дахь шөнийн зүүд

Ийм нэгэн зүүд зүүдлэв.

  Гококүжи сүмийн гол хаалганаа Үнкэй (*1) хамгаалагч бурхан  Махранзын  дүрийг сийлж байна гэж дуулаад гадуур зугаалах зуураа очиж үзтэл хэдийнээ олон хүн цуглаж өөр хоорондоо зогсоо чөлөөгүй ярилцаж байлаа.
  Сүмийн гол хаалганы өмнө, тав зургаан кэний(*2) зайд том ногоон нарс мод ургах ажээ. Нарс хаалганы асрыг бүрхэж тэртээ хөхрөх тэнгэр өөд тэмүүлнэ. Ногоон нарс, улаан хаалга хоёр өнгө зохицон гайхам сайхан харагдана. Нарсны байрлал нь ч мөн сайхан. Хаалганы зүүн талыг халхлахгүйгээр хөндлөн ургаж дээвэр дээгүүр сунасан нь эрт дээр үеийг санагдуулна. Камакүра үе (1185–1333) болов уу. Гэтэл харан зогсч буй нь бүгд өнөөгийн Мэйжи үеийн (1868-1912) хүмүүс ажээ. Тэдний дийлэнх нь хүн тэрэгчид агаад үйлчлүүлэгчдээ хүлээх зуураа уйдаад энд зогсч буйгаас өөрцгүй санагдана.
  Нэг нь:
- Том юмаа гэв.
  Нөгөө нь:
- Хүн хийхээс хавьгүй их хөлс урсгах ажил шив гэлээ.
  Бас нэг эр:
- Махранз байна хө. Одоо ч бас Махранз сийлдэг байжээ. Тийм байж... Би чинь бүх Махранзыг балар эрт сийлж дууссан гэж бодож байлаа гэв.
- Мөнчиг хүчирхэг харагдах юмаа. Эртнээс л хэн хүчтэй Махранз хүчтэй, түүнийг давах хүч байхгүй гэдэг дээ. Бүр Ямато Такэрүгээс (*3) ч илүү хүчтэй гэдэг шүү гэж нэгэн эр хэлэв. Тэрээр кимоногийнхоо хормойг бүсэндээ хавчуулаад малгайгүй зогсоно. Нэлээд бүдүүлэг байрын эр шиг харагдав.
  Үнкэй үзэгч олны юу ярихыг огтхон ч тоолгүй цүүц, алх хоёроо л хөдөлгөнө. Эргэж ерөөс үл харна. Өндөрт гараад Махранз бурхны нүүр царайг л уйгагүй урлан сийлнэ.
  Толгойдоо эбоши(*4) малгайрхуу юм духдуулж, сүоо(*5) ч юм шиг юу нь үл ойлгогдох хувцасны урт ханцуйг нуруундаа зангиджээ. Энэхүү байдал нь харваас эрт дээр үеийн шинжийг илтгэнэ. Тиймээс ам амандаа шуугилдах хүмүүстэй ерөөс зохицохгүй аж. Би Үнкэй яагаад өдий хүртэл амьд байгаа юм бол гэж гайхав. Сонин хачин явдал бас байх юм даа гэж бодон түүнийг ажиглан зогслоо.
  Харин Үнкэй орчны сонин хачиныг огт мэдэрсэн янзгүй хамаг чадлаараа Махранз бурхныг сийлнэ. Түүнийг толгойгоо гэдийлгэн харж зогссон нэгэн залуу над руу эргэж хараад:
- Аргагүй л Үнкэй юм даа. Биднийг тоосон ч шинж алга. Газар дээр байгаа нь гагцхүү Махранз бид хоёр гэж байх шиг. Сүрдмээр ч юм даа гэж магтав.
  Надад залуугийн үг сонирхолтой санагдаж түүн рүү харвал залуу залгуулан,
- Тэр цүүц, алх хоёроо барьж байгааг нь хар даа. Багажаа эзэмшихийн оргилд хүрчээ гэв.
  Үнкэй одоо Махранзын бүдүүн хөмсгийг хөндлөн сийлж, цүүцнийхээ үзүүрийг эргүүлж босгов уу үгүйтэй дээрээс нь алх буулгана. Хатуу модыг сийлсээр, үртэс зоргодос алхны дуугаар тал тал тийш үсчин бутарсаар самсаа нь сарталзаж уур хилэн бадарсан хамар цухуйгаад ирлээ. Үнкэй цүүц хутгаа барьж байгаа нь нэлээд хайнгадуу харагдана. Гэтэл гар нь өчүүхэн боловч эргэлзээгүй, итгэлтэй хөдөлнө.
  Би гайхан биширч:
- Цүүц багажаа ийм хайнга барих атлаа яаж хүссэн хэлбэрийн хөмсөг, хамар сийлчихдэг байна аа гэв. Тэгтэл өнөөх залуу:
- Үгүй ээ, хөмсөг хамрыг цүүцээр сийлж урлахгүй. Модны дотор угаас байгаа Махранз бурхны хөмсөг, хамрыг цүүц, алх хоёроороо гаргаж авдаг байхгүй юу. Газар ухаж чулуу малтаж гаргахтай адил болохоор алдана ч гэж байхгүй л дээ гэв.
  Би тэр үед анх удаа сийлбэр гэдэг тийм зүйл байсан билүү хэмээн санав. Хэрэв үнэхээр тийм бол хэн ч атугай хийж чадах эд гэдгийг ч санав. Тэгээд гэнэт Махранз бурхныг сийлмээр санагдсан учир Үнкэйг үзмэр адил харж зогсохоо болиод даруй гэртээ харив.
  Багажны савнаасаа цүүц, алх аваад гэрийнхээ ард очвоос саяхны шуурганаар унасан царс модыг түлэхээр зэхэж хөрөөдсөн баахан тайрдас өрөөстэй байлаа.
  Би хамгийн томыг нь сонгоод эрчтэйхэн шиг зорж эхэлсэн боловч харамсалтай нь Махранз байсангүй. Дараагийн тайрдсыг сийлсэн ч аз тохиосонгүй. Гурав дахь тайрдсаас ч Махранз олдсонгүй. Өрөөстэй олон тайрдсыг захаас нь аваад ухаж үзсэн боловч алинд нь ч Махранз бурхан алга. Эцэст нь би Мэйжигийн модонд Махранз байхгүйг ухаарав. Ийнхүү Үнкэй өдий хүртэл амьд буйн учрыг ч бараг ойлгов.

----------------------------------------------------------------
  1. Үнкэй (1150-1223) –Камакура үед (1185-1333) амьдарч байсан японы нэрт сийлбэрч. Сонирхуулахад, 2008 оны Christie дуудлага худалдаагаар Үнкэйгийн бурхан багшийн сийлбэр 14 сая 370 мянган долларт хүрсэн нь япон төдийгүй азийн хамгийн үнэтэй зарагдсан урлагийн бүтээл болсон.
  2. Тав, зургаан кэн = арваад метр
  3. Ямато Такэрү  – домогт баатар, 12-р эзэн хаан Кэйкоогийн хүү, нэрт жанжин
  4. эбоши – дээр үеийн малгай
  5. сүоо – дээр үийн урт ханцуйтай өмсгөл

2014/02/26

Эвээр эсвэл дөрөөр





Монголд нэг дүү маань цалингаа ихээхэн хэмжээгээр хасуулсан сурагтай. Хасуулсан шалтгаан нь “ажилдаа олон удаа хоцорч ирсэн” явдал. Үнэхээр нойроо дийлээгүй, цагтаа сэрээгүй ухамсар муутай ажилчид буюу өөрийн буруугаас хоцордог хүмүүс байдаг л даа. Гэхдээ манай дүү тэдний тоонд орохгүй ээ... хэхэ... “Энэ муу одоо дүүгээ өмөөрөөд” гэж бодож байна уу? Дүүгийн хувьд сарын турш бараг өглөө болгон ажилдаа хоцрох шалтгаан байсиймаа... урьд өмнө хожигдож байгаагүй хүн гэнэт яагаад баахан хожигдов, одоо яагаад цагтаа ирээд байна гэдгийг эргэн тойрны хүмүүсийн зарим нь ойлгоод, зарим нь дүрмээр далайлгаад ойлгоогүй, эсвэл ойлгохыг хүсээгүй бололтой... тэр ч яахав. Зүгээр үүнээс үүдэн “цаг барих” цаашлаад "цаг бариулах" гэдэг асуудлын тухай жаахан эргэцүүлсэн юм.

Япончууд цаг барьдаг тухай манайхан их ярьдаг, давхар “монголчууд бүтэхгүй ээ, байнга удна, байнга хоцорно” гэж ч их шүүмжилдэг. Сүүлийн үед арваад жилийн өмнөхтэй харьцуулахад байдал нэлээд сайжирсан ч японыг хараахан яаж гүйцэхэв. Үүнийг гэхдээ би шүүмжлэхгүй ээ. Харин ч аравхан жилийн дотор асар хурдан цаг барьдаг болоод байна гэж боддог. Угаасаа монголд цагийн хуваарийн дагуу явдаг нийтийн тээвэр юу билээ, замын түгжрэл ямар билээ гэж бодохоор цаг барихгүй гэхээс барих нь гайхамшиг. Жишээ нь японд богоон зогсоод (цас орсон, осол гарсан) ажилдаа хоцорвол буудлын ажилчнаас “богоон тэдэн минут хоцорсон” гэсэн бичиг авч даргадаа өгөөд л болоо. Хувь хүний хариуцлагатай үл холбоотой шалтгаанаар хоцрохыг асуудал болгохгүй. Томхон компниуд flex time нэвтрүүлсэн учир бүр ч амар. Өглөө 10:30-аас үдээс хойш 15:30 хүртэл заавал ажил дээрээ гозойж байна, харин 10:30-аас өмнө, 15:30-аас хойш ажилдаа хэд гэж ирээд хэд гэж явах нь хэнд ч падгүй, ажилчин өөрөө зохицуулах учраас “flex”. Жишээ нь монголоос хамаатан садан ирсэн үед долоо хоног ажилдаа 10 гэж ирээд 16 гэхэд гараад явж болно. Тэгээд орой ирж, эрт харьсан цагаа өөр долоо хоногт илүү цагаа ажиллаж нөхнө (сарын дүнгээр өдрийн 8 цаг ажиллахыг давуулж болох ч дутааж болохгүй учир). Гэнэтийн ямар нэг юм гарахад хувь болон хувьсгалын ажлаа зохицуулахад нэлээд тустай систем юм. Ганц гэм нь зарим жижиг, дунд хэмжээний, зах зээлийн өрсөлдөөнд үзэж тарч байгаа компаниуд энэ системийг нэвтрүүлээгүй... за тэр ч яахав, далийчихлаа.

Бодоод байхад соц үеийн субботник ч бай, одоогийн компаний ажил ч бай... монголд хүнээр юм хийлгэхдээ сануулах, албадах, шахах, тулгах, болохгүй бол загнах, цалин хасна шүү гэж айлгах, тушаал дэвшүүлэхгүй шүү гэж сүрдүүлэх, эцсийн эцэстээ жинхэнээсээ цалин хасч тушаал буулгах... зэрэг ямар нэгэн байдлаар “хүч хэрэглэх” хандлага давамгайлдаг мэт. Жишээ нь, соц үед ямар ч албан байгууллага долоо хоногт нэг удаа улс төрийн яриа хийдэг байсныг өнөөгийн хүүхдүүд мэддэг болов уу? Улс төрийн ярианы ирц хатуу бүртгэлтэй, тасалж хоцорвол шууд цалингаас хасдаг, элдэв янзаар торгодог байв. Ээж нэг удаа хөдөөнөөс хүнд өвчтэй хүн ирэхэд яах ч аргагүй улс төрийн яриагаа таслаад сарын ч билүү жилийн ч билүү шагналаа хасуулж гомдолтой үлдсэнийгээ ярьж билээ. Гомдолтой гэдэг нь тэр болтол үнэн хичээж ажиллаж байсан учраас тэр юм. Одоо олон долоон motivation гэгчийг их ярьдаг ч үнэндээ ийм л юмнаас болж буурдаг. Сорри, далийчихлаа. Юуг хэлэх гэсэн бэ гэвэл, соц үеийн улс төрийн ярианы торгууль нь одоогийн ихэнх компаний “тэдэн минут хоцроход тэдэн төгрөг торгоно” гэх дүрмээс чанарын ямар ч ялгаагүй. Манайхан соц үеийг “коммунист” гэж их муулдаг ч иймэрхүү олон жишээнээс харахад соц тогтолцооны сайныг нь хаяад, саарыг нь авсан мэт санагддаг. Ингэхэд япончууд яадаг бол? Олон үг нуршилгүй шууд жишээ татъя:

Япончууд үргэлж цаг барьдаг байгаагүй. Мэйжигийн эргэлтээр (1868—1889) Эдо үе дуусч, япон асар хурдтай улсаа шинэчилж, улс даяар шинэ сургууль, компани, үйлдвэр байгуулагдаж эхлэхэд тэр үеийн захирал, удирдагчид өнөөгийн монголын пүүс компаний захирал, дарга нартай яг адил асуудалтай тулгарсан нь саяхныг хүртэл тариачид байсан хүмүүс ерөөс ажил албандаа цагтаа ирдэггүй явдал байж. Яаж энэ хүмүүсийг цагт нь ирүүлж байгууллага, үйлдвэрээ тогтвортой ажиллуулах уу гэсэн асуудлыг шийдэхийн тулд зарим удирдагчид загнаж зандарч, зарим нь учирлаж аргадаж байсан байх. Нарийн судлаагүй тул өнөөгийн монголын зарим компани шиг цалин хасч байсан эсэхийг сайн мэдэхгүй байна, ямар ч байсан дор бүрнээ янз янзаар л үзсэн байх гэж таамаглана. Гэвч улс даяараа ийм байж болохгүй тул эцсийн эцэст асуудлыг шийдсэн арга нь миний нэрлэдэг “жинхэнэ япон сэтгэлгээний” илрэл юм. Манайхан шиг хүчлээгүй нь мэдээжийн хэрэг. Зүгээр “яавал энэ хүмүүс цагтаа ирэх үү?” гэдгийг янз янзаар бодож хэлэлцсэний эцэст бүх сургууль, албан байгууллага, үйлдвэрт яг 8 цагт төрийн сүлд дуулал (угтаа бол эзэн хаанд урт наслахыг ерөөсөн дуу) эгшиглүүлж бүгдээрээ дагаж дуулах дүрэм гаргасан байгаам. Үйлдвэр зогсох, хичээлээс хоцрох зэргийг “надад падгүй” гээд юман чинээнд тоодоггүй бол энэ хүмүүст юу “падтай” вэ гэдгийг бодоод “эзэн хаанаа шүтдэг тул эзэн хааны сүлд дуунаас хоцрох ёсгүй, алдас болно гээд цагтаа ирж таараа” гэж таамагласан нь “тааж мэддэг таван хаан” аятай таарсныг хэлэх илүүц биз. Мэдээж ганц хоёрхон жилийн дотор байдал гэнэт өөрчлөгдөөгүй ч цаг барих эхлэл ийнхүү тавигдсан гэдэг.

Ямарваа асуудлыг шийдэхдээ сайнаар хэлбэл “эвээр”, муугаар хэлбэл “муу хүнийг аргаар мухар үхрийг дөрөөр” хандах энэ хандлагын бас нэгэн жишээ татъя. Монголд болсон явдал тул өмнөх жишээг бодвол дөхөм болов уу. Улаанбаатарт сургууль барьж байсан японы барилгын компаний (монгол жаахан юм чинь ямар компаний тухай ярьж байгааг хүмүүс мэдэх байх, гэхдээ тэр яахав) монгол дахь салбарын дарга “айхтар” проблемтэй учирсан нь барилгачдын ихэнх нь цалин буусны маргааш ажилдаа ирдэггүй байж. Ирсэн хэд нь урд өдрийн шоуны үнэр ханхлуулаад юун ажиллахтайгаа манатай. Япончууд бодвол учирлах, гуйх, сануулах... зэрэг эхэндээ янз янзаар үзсэн байх. Гэвч тусыг эс олсон тул монголын нөхцөлд тааруулан маш хурдан нэгэн шийдвэр гаргасан нь цалингийн дараа өдрийг амралтын өдөр болгож, оронд нь сард нэг удаа хагас бүтэн сайнд ажиллахаар тохирсон байгаам. Иймээс энэ түүх аль аль талдаа хаппи эндээр өндөрлөжээ.

Юуг хэлэх гээд байна вэ гэвэл, манайхан угаасаа юманд наанатай цаанатай ханддаг сайн талтай, одоо түүнийгээ жаахан лавшруулаад “яавал хүнийг хөдөлгөж хүссэн үр дүнд” хүрэх вэ гэдэг талаас нь боддог болчихвол... Дуулахнээ, дээр үеийн намын ажилтнууд л ийм юманд “сайн” байсан юм шиг байгаам, учир нь ажлын гол нь дандаа хүнтэй харьцах... өөрийн биеэр үзсэн биш гэхдээ хэлж мэдэхгүй юм. Тийм ажил хийж байсан хүмүүсийн тэмдэглэл байдаг болов уу. Японы бас нэг сайн тал нь бараг юм болгоны тухай, ямар ч ажлын тухай хэн нэгний бичсэн, тэмдэглэсэн, хадгалсан тэмдэглэл, дэвтэр, эргэцүүлэл, ном, материал байдаг явдал, гэхдээ энэ тухай яриа тусдаа :)