2014/03/30

2014/03/18

Монголын сонгомол өгүүллэг - гомдов




Түрүү жилийн гайхснаа бичсэн тээ. Одоо гомдсноо бичье. Яахаараа аль алин нь орчуулгатай холбоотой байдгийн... Япон хэлтэй нь наашаа. Би энд хүн муулах гэж байна. Муулах ч гэж дээ гомдол мэдүүлэх гэж байна. Гомдол ч гэж дээ нөгөө... нөгөө ч гэж дээ... яппари гомдол... /хоолой зангирах/... Гэхдээ биеэ бариад нялмсаа арчаад... /хм хм хоолой засах/... эхнээс нь ээлж дараатай ярья.

Оршил:
Монголын уран зохиолыг япон хүмүүс мэддэг билүү? Хариулт ойлгомжтой. Япон гэлтгүй монгол зохиолчдыг ямар ч орныхон мэдэхгүй. Яахав үндэс угсаа нэг гэсэндээ өвөрлөгч түмэн, буриадууд л мэдэх байх. Орчуулга байхгүй тул аргагүй шүү дээ. Кавабата нобелийн шагнал авахдаа уран бүтээлийг нь англи хэлнээ хөрвүүлсэн орчуулагчдын гавьяаг цохон дурдаж байсныг хүмүүс мэдэх байх. “Олон ч хүн хэлдийн, олон ч хүн мэддийн - орчуулга байгаагүй бол Кавабата нобель авах нь цементнээс цэцэг ургахтай адил” гэмээр байгаа бол түр азнаарай. Цементнээс ч гэсэн хаяа цэцэг ургасан харагддийн. Харин Кавабатагийн хувьд магадлал хужир давснаас хус мод ургахтай адил байсан байх. Гэхдээ тэр яахав, хамгийн гол нь Кавабатаг нобель авахад гадаад хэл рүү түүний гуравхан (!) роман, ганц хоёр л өгүүллэгийн түүвэр орчуулагдсан байсныг мэдэх үү? Гадаад хэл рүү гэдэг ганц англи хэлийг хэлээгүйг бас анхаарна уу?

Гомдол:
Ноднин Аюурзана, Өлзийтөгс хоёрын эмхтгэсэн “Монголын сонгомол өгүүллэг” түүврийг япон орчуулагч япон хэлнээ орчуулж хэвлэснийг мэдээд баахан баярлав. Оюутан байхын сургуульдаа сонин гаргаж одоо эндэхийн томоохон хэвлэлийн газар редактор хийж байгаа найздаа үзүүлнээ, унш гэж дарамталнаа гээд элдэвийг төсөөлөөд гого байв. За тэгээд орчуулга авлаа... харлаа... хаялаа... хаялаа гэнэ, үүнийг бичиж сууна. Утгын алдаа дэндүү их юм, “сум”, “аймаг” зэрэг нэг янзаар нэгтгэж орчуулах үгийг хэдэн янзаар буулгасан байх юм... найруулга тиймэрхүү юм... ер нь нэг үгээр хэлбэл нягталж ерөөс шалгаагүй юм байна.

Эх зохиолыг буруу ойлгосон, цэвэр хэлний алдаа дэндүү их. Жишээ нь С.Эрдэнийн "Хулан бид хоёр" өгүүллэгт Хулан нөхрөө "Үхсэн хойноо Чингис хаан бол" гэхийг яг тэр чигээр нь орчуулсан нь англиар бол "He'll be Chingis Khaan after his death", оросоор бол “Он будет Чингис ханом после смерти” гэх маягаар орчуулжээ. Хэсэг хэсэгтээ монголчууд гэж нэг тийм сонин, хачин, ёоёотой хүмүүс мэт сэтгэл төрөхөөр ч орчуулга байна. “Сүжиглэнгүй” гэдгийг "сүжиггүй” гэж андуурч орчуулаад, “бие нь хөшөөд” гэдгийг “бие нь чулуу” болоод гэж орчуулахаар арга байжуу. Сүрэн одоо муугаа мэдэхгүй хүн муулахтайгаа гэж бодож байвал П.Баярсайхны “Сармагчин бол сармагчин” өгүүллэгийн зөвхөн эхний хэсгээс түүсэн эдгээр алдааг харна уу:

(Эхнэр хүүхдүүдээ загнаж үглэх) Хэзээ амар заяа үзэх хүн бэ би?! Хэсэг ч болов төвшин суух цаг ирээсэй! Хүний хүүхдүүд хичнээн сайхан байна вэ?! Яасан гэж намайг зовооно вэ?

-いつになったら平穏が訪れるんだ、俺に?!少しでもいい、落ち着く時間が来て欲しい!他の連中はとても幸せなんだろう?!どうして俺だけ苦しめるんだ?!

Өгүүллэгийг эхэнд эхнэр үглэж яншаад, нөхөр үглэхийг нь таг дуугай сонсч хэвтээд элдвийг тайван эргэцүүлэх атал өгүүлэгчийг андуурснаас болж өгүүллэгийн аяс эхнээсээ “нэг л биш” болж хувирна.

Ер тамхи бол ямар ч бай эр хүний нөхөр юм байна. Мань шиг нэг нь сэтгэлээ тайтгаруулах гэж олж нээгээ ч бил үү?! Өөд муутай болохоор нь л дэлхий даяараа тамхинд орчихов гэж дээ.

じっさい煙草というのは、なんと言っても男の友なんだ。俺たちのような誰かが心を鎮めるために見つけて来たんだろう?!役に立たないからこそ世界中が煙草に耽ったんだろう。

Надаас дайжих нь дутаж гэнэ.
わたしから逃げるだけじゃ足りないわけ。

(Харанхуй болчихоод байхад 18-тай хүү нь гэртээ ирсэнгүй гэж эхнэр үглэнэ) Өдий шөнө орой болчихоод байхад тэр хүн айлд хичээл хийгээд сууж гэнэ дээ. Нүд чинь сохров уу? Доод Бадарчийн улцан шар охинтой нийлээд хаа нэгтээ годгонож яваагаас хаа зайлдаг юм? Бас охид эргүлэх санаатай. Чиний гар ганзаганд хөл дөрөөнд хүрсэн эр хүн чинь тэр үү? Зөв дөрөөлсөн нь тэр үү? Тэр хулман шар хүүхэнгүй байж чадахгүй болчихож уу? Хүзүү толгойгоо наачих шахсан л явж харагдана лээ. Ичээсэй билээ?

今宵も更けて、あいつは他家で勉強しているんだとさ。目が見えなくなったのかい?下のバダルチの泣き顔色白の娘とどっかをうろつくしかないのかい?それに娘たちを追い回すつもりだ。一人前の男になったつもりなのかしら?頭が首から落っこちそうだ。恥ずかしくないの?!

(Аавын бодол) “Хүү маант үнэхээр Бадарчийн охинд сайн болж уу?” Орой ажлаас ирж яваад орцны үүдэнд хоёулантай нь халз тулгарсан нь бий.

「息子はじっさいバダルチの娘に似つかわしいのか?」夜、仕事から戻って来たとき、アパートの入口のドアのところで二人で向き合って寄り添っていた。

“Хүүхдүүд үерхэг дээ үерхэг...”
「子供たちは同世代だ、同世代。

Дэлэг “Алтан шар үстэй охин доо” гэж өөртөө дахиад хэлнэ. Эхнэртэйгээ зөрж сөргөж байгаа нь энэ. Эхнэр нь яаж чиг дуулахав даа. “Алтан шаргал үстэй, алиа хөөрхөн охин доо”. Хүүгээ бодохоос инээд ч хүрч бас хайр нь хүрч байжээ. Сайн охинтой үерхэхэд юу нь эртдэх вэ? Миний хүү. Гэхдээ эхлээд дунд сургуулиа төгс. Дараа нь дээд сургууль төгсөж, мэргэжил эзэмшээд аваг! Ингэвэл сая аж амьдрал төвхнөх биш үү? Тэрнээс биш одооноос оодонгийн тугал шиг хаа хамаагүй харайж гүйж болохгүй.

デレグは「金色に光る髪の娘だ」と自分自身にもう一度言う。妻とはまったく正反対なのだ、かの女は。妻はどうして相手にしようとしないのか。「金色に光る髪の、おちゃめで可愛い娘だ」息子のことを考えるより、頬が緩むし、愛情さえ感じていた。よい娘と友だちになるのに早すぎるということがあるものか。息子よ。だが、まず中学校を卒業しろ。それから大学を出て、専門知識を習得しろ。そうすれば、すぐに生活はよくなるんじゃないか?それだけではない、これからは尾の短い仔牛のように、どこでもかまわず「跳びはね」走り回ることはできない。

Иймэрхүү утгын илт алдаанаас гадна анзаараагүйн алдаа, хальт буруу ойлгосон алдаа, тэмдэг алдснаас өгүүлбэрийн өнгө өөрчлөгдөх зэрэг “бага сага” алдаа ч олон:

Бас дахиад л хэрүүл шуугианаа үгүйлсэн юм байлгүй, уурлах уйлах дуртай хачин ч хүн юм даа.
喧嘩騒ぎが繰り返されないと淋しく感じるだけでなく、怒りやすく泣きやすい変わった人間なのだ。

Тэр нулимс одоогийнхоос их өөр. Аз жаргал өөрийн нулимстай... 
その涙は今のものとは大いに違う。幸福は自分の涙とともに…

Та нарын эрдэм сурч гялалгайх ч дээ.
あなたたちは人を喜ばすほどちゃんと勉強をしていないじゃない…。

Май энэ хог гаргаж хая! Гар хөлөө зүсч гай таривзай!
このゴミを出してきて!手足を切らないように気をつけて。

Очин цагийн ярианы монгол хэлээр бичигдсэн нэг өгүүллэгийн зөвхөн гуравны нэгийг шүүхэд л ийм байна. Бусад орчуулга ямар болсныг сонирхвол харьцуулж уншаарай. Миний хувьд үүнээс илүү олон үг хэлэх илүүц биз ээ... гэхдээ надад орчуулагчийг учиргүй буруутгах хүсэл алга. Уран зохиолын орчуулга ямар хэцүү гэдгийг өөрөө ганц хоёр юм орчуулж блогдоо оруулдгийн хувьд мэднэ. Тиймээс ийм зузаан ном орчуулж монголын уран зохиолыг япон хүмүүст хүргэе гэсэн Шибанай орчуулагчийн сайхан сэтгэлийг хүндэтгэнэ. Үнэнхүү сэтгэл байхгүй бол баргийн хүн орчуулга, нэн ялангуяа уран зохиолын орчуулга барьж авахгүй шүү дээ. Даанч япон хэлтэй монгол хүн эсвэл монгол хэлтэй япон хүн гуйж орчуулгаа шалгаж нягталсан бол.... гэж бодохоор үнэхээр харамсалтай. Ямар ч орчуулагч алддаг. Алдаагүй орчуулга гэж бараг байхгүй. Гэхдээ алдааны тоо, хэм хэмжээ гэж байна. Мөн өршөөж зөвшөөрч болох алдаа, зөвшөөрч болохгүй алдаа гэж бас байна. Иймээс буруу орчуулсныг буруутгахгүй юм гэхэд орчуулгаа шалгаагүй, эргэж хараагүй, эргэлзэж нягтлаагүй гэдгийг асуудал болгон дэвшүүлмээр санагдав.

Гуравхан романы орчуулгад үндэслэн Кавабатад нобелийн шагнал олгосон Нобелийн хорооныхон түүний хэл найруулга, хэв маягийг гадаад хэл рүү буулгана гэдэг маш хэцүү, орчуулгын явцад нарийн өнгө аяс гээгдсэн байж таарна, гэхдээ л орчуулга нь Кавабата хэр хэмжээний зохиолч болохыг сайн тодорхойлно гэж дүгнэн бичиж байжээ (*1). Энэ үүднээс авч үзвэл энэ орчуулгаас монгол зохиолчдын тухай ямар дүр зураг буух бол... Нэг зохиолчийн нэг бүтээл байсан бол бас ч яахав (уул нь ч яахав биш л дээ) монголын шилдэг зохиолчдын шилдэг өгүүллэгүүдийн эмхтгэл шүү дээ гэж бодохоор гомдмоор юм... Зөв орчуулга, уран сайхан орчуулга хэр чухал болохыг Аюурзана, Өлзийтөгс хэлүүлэлтгүй мэдэх байлгүй дээ, тэр тухай ярих илүүц биз. Гол нь сайхан орчуулгын цаана сайн орчуулагч байдгийг санаад орчуулах эрхийг хэнд өгөхөө яагаад бодоогүй вэ? Монголын уран зохиолыг "орчуулаад өгье" гээд гадны орчуулагчид оочерлож зогсоогүйг ойлгож байнаа л даа. Гэхдээ ганц нэг өгүүллэгийн орчуулгыг хүн амьтнаар дамжуулан шалгаж болоогүй юм байх даа...

Уугаасаа монголын уран зохиолыг гадныхан мэдэхгүй, сонирхдог ч үгүй. Сонин эгзэг нь таарч сонирхсон нэгэн энэ номыг уншаад “энэ одоо монголын шилдгүүд нь юм байхдаа” гэж бодно гэхээс ... /дахин хоолой зангирах/

P.S. Номны хавтасны дизайн их таалагдлаа.

--------------------------------------------------------------------------------

*1 Нобелийн хорооны илтгэл: "... translation offers especially great difficulties and is apt to be far too coarse a filter, in which many finer shades of meaning in his richly expressive language must be lost. But the translated works do give us a sufficiently representative picture of his (Kawabata's) personality."

2014/03/14

Нацүмэ Соосэки "Зүүдний арван шөнө"


 

Нацүмэ Соосэки “Зүүдний арван шөнө” 
Орчуулга: Сүрэн (япон хэлнээс)

Зургаа дахь шөнийн зүүд

Ийм нэгэн зүүд зүүдлэв.

  Гококүжи сүмийн гол хаалганаа Үнкэй (*1) хамгаалагч бурхан  Махранзын  дүрийг сийлж байна гэж дуулаад гадуур зугаалах зуураа очиж үзтэл хэдийнээ олон хүн цуглаж өөр хоорондоо зогсоо чөлөөгүй ярилцаж байлаа.
  Сүмийн гол хаалганы өмнө, тав зургаан кэний(*2) зайд том ногоон нарс мод ургах ажээ. Нарс хаалганы асрыг бүрхэж тэртээ хөхрөх тэнгэр өөд тэмүүлнэ. Ногоон нарс, улаан хаалга хоёр өнгө зохицон гайхам сайхан харагдана. Нарсны байрлал нь ч мөн сайхан. Хаалганы зүүн талыг халхлахгүйгээр хөндлөн ургаж дээвэр дээгүүр сунасан нь эрт дээр үеийг санагдуулна. Камакүра үе (1185–1333) болов уу. Гэтэл харан зогсч буй нь бүгд өнөөгийн Мэйжи үеийн (1868-1912) хүмүүс ажээ. Тэдний дийлэнх нь хүн тэрэгчид агаад үйлчлүүлэгчдээ хүлээх зуураа уйдаад энд зогсч буйгаас өөрцгүй санагдана.
  Нэг нь:
- Том юмаа гэв.
  Нөгөө нь:
- Хүн хийхээс хавьгүй их хөлс урсгах ажил шив гэлээ.
  Бас нэг эр:
- Махранз байна хө. Одоо ч бас Махранз сийлдэг байжээ. Тийм байж... Би чинь бүх Махранзыг балар эрт сийлж дууссан гэж бодож байлаа гэв.
- Мөнчиг хүчирхэг харагдах юмаа. Эртнээс л хэн хүчтэй Махранз хүчтэй, түүнийг давах хүч байхгүй гэдэг дээ. Бүр Ямато Такэрүгээс (*3) ч илүү хүчтэй гэдэг шүү гэж нэгэн эр хэлэв. Тэрээр кимоногийнхоо хормойг бүсэндээ хавчуулаад малгайгүй зогсоно. Нэлээд бүдүүлэг байрын эр шиг харагдав.
  Үнкэй үзэгч олны юу ярихыг огтхон ч тоолгүй цүүц, алх хоёроо л хөдөлгөнө. Эргэж ерөөс үл харна. Өндөрт гараад Махранз бурхны нүүр царайг л уйгагүй урлан сийлнэ.
  Толгойдоо эбоши(*4) малгайрхуу юм духдуулж, сүоо(*5) ч юм шиг юу нь үл ойлгогдох хувцасны урт ханцуйг нуруундаа зангиджээ. Энэхүү байдал нь харваас эрт дээр үеийн шинжийг илтгэнэ. Тиймээс ам амандаа шуугилдах хүмүүстэй ерөөс зохицохгүй аж. Би Үнкэй яагаад өдий хүртэл амьд байгаа юм бол гэж гайхав. Сонин хачин явдал бас байх юм даа гэж бодон түүнийг ажиглан зогслоо.
  Харин Үнкэй орчны сонин хачиныг огт мэдэрсэн янзгүй хамаг чадлаараа Махранз бурхныг сийлнэ. Түүнийг толгойгоо гэдийлгэн харж зогссон нэгэн залуу над руу эргэж хараад:
- Аргагүй л Үнкэй юм даа. Биднийг тоосон ч шинж алга. Газар дээр байгаа нь гагцхүү Махранз бид хоёр гэж байх шиг. Сүрдмээр ч юм даа гэж магтав.
  Надад залуугийн үг сонихортой санагдаж түүн рүү харвал залуу залгуулан,
- Тэр цүүц, алх хоёроо барьж байгааг нь хар даа. Багажаа эзэмшихийн оргилд хүрчээ гэв.
  Үнкэй одоо Махранзын бүдүүн хөмсгийг хөндлөн сийлж, цүүцнийхээ үзүүрийг эргүүлж босгов уу үгүйтэй дээрээс нь алх буулгана. Хатуу модыг сийлсээр, үртэс зоргодос алхны дуугаар тал тал тийш үсчин бутарсаар самсаа нь сарталзаж уур хилэн бадарсан хамар цухуйгаад ирлээ. Үнкэй цүүц хутгаа барьж байгаа нь нэлээд хайнгадуу харагдана. Гэтэл гар нь өчүүхэн боловч эргэлзээгүй, итгэлтэй хөдөлнө.
  Би гайхан биширч:
- Цүүц багажаа ийм хайнга барих атлаа яаж хүссэн хэлбэрийн хөмсөг, хамар сийлчихдэг байна аа гэв. Тэгтэл өнөөх залуу:
- Үгүй ээ, хөмсөг хамрыг цүүцээр сийлж урлахгүй. Модны дотор угаас байгаа Махранз бурхны хөмсөг, хамрыг цүүц, алх хоёроороо гаргаж авдаг байхгүй юу. Газар ухаж чулуу малтаж гаргахтай адил болохоор алдана ч гэж байхгүй л дээ гэв.
  Би тэр үед анх удаа сийлбэр гэдэг тийм зүйл байсан билүү хэмээн санав. Хэрэв үнэхээр тийм бол хэн ч атугай хийж чадах эд гэдгийг ч санав. Тэгээд гэнэт Махранз бурхныг сийлмээр санагдсан учир Үнкэйг үзмэр адил харж зогсохоо болиод даруй гэртээ харив.
  Багажны савнаасаа цүүц, алх аваад гэрийнхээ ард очвоос саяхны шуурганаар унасан царс модыг түлэхээр зэхэж хөрөөдсөн баахан тайрдас өрөөстэй байлаа.
  Би хамгийн томыг нь сонгоод эрчтэйхэн шиг зорж эхэлсэн боловч харамсалтай нь Махранз байсангүй. Дараагийн тайрдсыг сийлсэн ч аз тохиосонгүй. Гурав дахь тайрдсаас ч Махранз олдсонгүй. Өрөөстэй олон тайрдсыг захаас нь аваад ухаж үзсэн боловч алинд нь ч Махранз бурхан алга. Эцэст нь би Мэйжигийн модонд Махранз байхгүйг ухаарав. Ийнхүү Үнкэй өдий хүртэл амьд байгаагийн учрыг ч бараг ойлгов.

----------------------------------------------------------------
  1. Үнкэй (1150-1223) –Камакура үед (1185-1333) амьдарч байсан японы нэрт сийлбэрч. Сонирхуулахад, 2008 оны Christie дуудлага худалдаагаар Үнкэйгийн бурхан багшийн сийлбэр 14 сая 370 мянган долларт хүрсэн нь япон төдийгүй азийн хамгийн үнэтэй зарагдсан урлагийн бүтээл болсон.
  2. Тав, зургаан кэн = арваад метр
  3. Ямато Такэрү  – домогт баатар, 12-р эзэн хаан Кэйкоогийн хүү, нэрт жанжин
  4. эбоши – дээр үеийн малгай
  5. сүоо – дээр үийн урт ханцуйтай өмсгөл

2014/02/26

Эвээр эсвэл дөрөөр





Монголд нэг дүү маань цалингаа ихээхэн хэмжээгээр хасуулсан сурагтай. Хасуулсан шалтгаан нь “ажилдаа олон удаа хоцорч ирсэн” явдал. Үнэхээр нойроо дийлээгүй, цагтаа сэрээгүй ухамсар муутай ажилчид буюу өөрийн буруугаас хоцордог хүмүүс байдаг л даа. Гэхдээ манай дүү тэдний тоонд орохгүй ээ... хэхэ... “Энэ муу одоо дүүгээ өмөөрөөд” гэж бодож байна уу? Дүүгийн хувьд сарын турш бараг өглөө болгон ажилдаа хоцрох шалтгаан байсиймаа... урьд өмнө хожигдож байгаагүй хүн гэнэт яагаад баахан хожигдов, одоо яагаад цагтаа ирээд байна гэдгийг эргэн тойрны хүмүүсийн зарим нь ойлгоод, зарим нь дүрмээр далайлгаад ойлгоогүй, эсвэл ойлгохыг хүсээгүй бололтой... тэр ч яахав. Зүгээр үүнээс үүдэн “цаг барих” цаашлаад "цаг бариулах" гэдэг асуудлын тухай жаахан эргэцүүлсэн юм.

Япончууд цаг барьдаг тухай манайхан их ярьдаг, давхар “монголчууд бүтэхгүй ээ, байнга удана, байнга хоцроно” гэж ч их шүүмжилдэг. Сүүлийн үед арваад жилийн өмнөхтэй харьцуулахад байдал нэлээд сайжирсан ч японыг хараахан яаж гүйцэхэв. Үүнийг гэхдээ би шүүмжлэхгүй ээ. Харин ч арвахан жилийн дотор асар хурдан цаг барьдаг болоод байна гэж боддог. Угаасаа монголд цагийн хуваарийн дагуу явдаг нийтийн тээвэр юу билээ, замын түгжрэл ямар билээ гэж бодохоор цаг барихгүй гэхээс барих нь гайхамшиг. Жишээ нь японд богоон зогсоод (цас орсон, осол гарсан) ажилдаа хоцорвол буудлын ажилчнаас “богоон тэдэн минут хоцорсон” гэсэн бичиг авч даргадаа өгөөд л болоо. Хувь хүний хариуцлагатай үл холбоотой шалтгаанаар хоцрохыг асуудал болгохгүй. Томхон компниуд flex time нэвтрүүлсэн учир бүр ч амар. Өглөө 10:30-аас үдээс хойш 15:30 хүртэл заавал ажил дээрээ гозойж байна, харин 10:30-аас өмнө, 15:30-аас хойш ажилдаа хэд гэж ирээд хэд гэж явах нь хэнд ч падгүй, ажилчин өөрөө зохицуулах учраас “flex”. Жишээ нь монголоос хамаатан садан ирсэн үед долоо хоног ажилдаа 10 гэж ирээд 16 гэхэд гараад явч болно. Тэгээд орой ирж, эрт харьсан цагаа ондоо долоо хоногт илүү цаг ажиллаж нөхнө (сарын дүнгээр өдрийн 8 цаг ажиллахыг давуулж болох ч дутааж болохгүй). Гэнэтийн ямар нэгэн юм гарахад хувь, хувьсгалын ажлаа зохицуулахад нэлээд тустай систем. Ганц гэм нь жижиг, дунд хэмжээний, зах зээлийн өрсөлдөөнд үзэж тарч байгаа компаниуд энэ системийг нэвтрүүлээгүй... за тэр ч яахав, далийчихлаа.

Бодоод байхад соц үеийн субботник ч бай, одоогийн компний ажил ч бай... монголд хүнээр юм хийлгэхдээ сануулах, албадах, шахах, тулгах, болохгүй бол загнах, цалин хасна шүү гэж айлгах, жинхнээсээ хасах... зэрэг ямар нэгэн байдлаар “хүч хэрэглэх” хандлага давамгайлдаг мэт. Жишээ нь соц үед ямар ч албан байгууллага долоо хоногт нэг удаа улс төрийн яриа хийдэг байсныг өнөөгийн хүүхдүүд мэддэг болов уу? Улс төрийн ярианы ирц хатуу бүртгэлтэй, тасалж хоцорвол шууд цалингаас хасдаг, элдэв янзаар торгодог байв. Ээж нэг удаа яах ч аргагүй хөдөөнөөс хүнд өвчтэй хамаатан ирэхэд улс төрийн яриагаа таслаад сарын ч билүү жилийн ч билүү шагналаа хасуулж гомдолтой үлдсэнгийгээ ярьж билээ. Гомдолтой гэдэг нь тэр болтол үнэн хичээж ажиллаж байсан учраас тэр. Одоо олон таван motivation гэгчийг их ярьдаг ч үнэндээ ийм л юмнаас болж буурдаг. Сорри, далийчихлаа. Юуг хэлэх гэсэн бэ гэвэл, соц үеийн улс төрийн ярианы торгууль нь одоогийн ихэнх компани хэрэгжүүлээд байгаа “тэдэн минут хоцроход тэдэн төгрөг торгоно” гэхээс ямар ч ялгаагүй. Манайхан соц үеийг “коммунист” гэж их муулдаг ч иймэрхүү олон жишээнээс харж байхад соц тогтолцооны сайныг нь хаяад саарыг нь авсан мэт санагддаг. Ингэхэд япончууд яадаг бол? Олон үг нуршилгүй шууд жишээ татъя:

Япончууд үргэлж цаг барьдаг байгаагүй. Мэйжигийн эргэлтээр (1868—1889) Эдо үе дуусч, япон асар хурдтай улсаа шинэчилж, улс даяр шинэ сургууль, компани, үйлдвэр байгуулагдаж эхлэхэд тэр үеийн захирал, удирдагчид өнөөгийн монголын пүүс компаний захирал, дарга нартай яг адил асуудалтай тулгарсан нь саяхныг хүртэл тариачид байсан хүмүүс ерөөс ажил албандаа цагтаа ирдэггүй явдал байж. Яаж энэ хүмүүсийг цагт нь ирүүлж байгууллага, үйлдвэрээ тогтвортой ажиллуулах уу гэсэн асуудлыг шийдэхийн тулд зарим удирдагчид загнаж зандарч, зарим нь учирлаж аргадаж байсан байх. Нарийн судлаагүй тул өнөөгийн монголын зарим компани шиг цалин хасч байсан эсэхийг сайн мэдэхгүй байна, ямар ч байсан дор бүрнээ янз янзаар л үзсэн байх гэж таамаглана. Гэвч улс даяараа ийм байж болохгүй тул эцсийн эцэст асуудлыг шийдсэн арга нь миний нэрлэдэг “жинхэнэ япон сэтгэлгээний” илрэл юм. Манайхан шиг хүчлээгүй нь мэдээжийн хэрэг. Зүгээр “яавал энэ хүмүүс цагтаа ирэх үү?” гэдгийг янз янзаар бодож хэлэлцэсний эцэст бүх сургууль, албан байгууллага, үйлдвэрт яг 8 цагт төрийн сүлд дуулал (угтаа бол эзэн хаанд урт насалахыг ерөөсөн дуу) эгшиглүүлж бүгдээрээ дагаж дуулах дүрэм гаргасан байгаам. Үйдвэр зогсох, хичээлээс хоцрох зэргийг “надад падгүй” гээд юман чинээнд тоодгүй бол энэ хүмүүст юу “падтай” вэ гэдгийг бодоод “эзэн хаанаа шүтдэг тул эзэн хааны сүлд дуунаас хоцрох ёсгүй, алдас болно гээд цагтаа ирж таараа” гэж таамагласан нь “тааж мэддэг таван хаан” аятай таарсныг хэлэх илүүц биз. Мэдээж ганц хоёрхон жилийн дотор байдал гэнэт өөрчлөгдөөгүй ч цаг барих эхлэл ийнүү тавигдсан гэдэг.

Ямарваа асуудлыг шийдэхдээ сайнаар хэлбэл “эвээр”, муугаар хэлбэл “муу хүнийг аргаар мухар үхрийг дөрөөр” хандах энэ хандлагын бас нэгэн жишээ татъя. Монголд болсон явдал тул өмнөх жишээг бодвол дөхөм болов уу. Улаанбаатарт сургууль барьж байсан японы барилгын компаний (монгол жаахан юм чинь ямар компаний тухай ярьж байгааг хүмүүс мэдэх байх, гэхдээ тэр яахав) монгол дахь салбарын дарга “айхтар” проблемтэй учирсан буюу барилгачдын ихэнх нь цалин буусны маргааш ажилдаа ирдэггүй байж. Ирсэн хэд нь урд өдрийн шоуны үнэр ханхлуулаад юун ажиллахтайгаа манатай. Япончууд бодвол учирлах, гуйх, сануулах...зэрэг эхэндээ янз янзаар үзсэн байх. Гэвч тусыг эс олсон тул монголын нөхцөлд тааруулан маш хурдан нэгэн шийдвэр гаргасан нь цалингийн дараа өдрийг амралтын өдөр болгож, оронд нь сард нэг удаа хагас бүтэнд сайнд ажиллахаар тохирсон байгаам. Иймээс энэ түүх аль аль талдаа хаппи эндээр өндөрлөжээ.

Юуг хэлэх гээд байна вэ гэвэл, манайхан угаасаа юманд наанатай цаанатай ханддаг сайн талтай, одоо түүнийгээ жаахан лавшруулаад “яавал хүнийг хөдөлгөж хүссэн үр дүнд” хүрэх вэ гэдэг талаас нь боддог болчихвол... Дуулахнээ, дээр үеийн намын ажилтнууд л ийм юманд “сайн” байсан юм шиг байгаам, учир нь ажлын гол нь дандаа хүнтэй харьцах... өөрийн биеэр үзсэн биш гэхдээ хэлж мэдэхгүй юм. Тийм ажил хийж байсан хүмүүсийн тэмдэглэл байдаг болов уу. Японы бас нэг сайн тал нь бараг юм болгоны тухай, ямар ч ажлын тухай хэн нэгний бичсэн, тэмдэглэсэн, хадгалсан тэмдэглэл, дэвтэр, эргэцүүлэл, ном, материал байдаг явдал, гэхдээ энэ тухай яриа тусдаа :)

2014/02/15

Уран зохиолын туухай цуурав




Бусдаас яаж дутахав, би бас цуурмаар байна... кк
Энэ долоо хоног ингэхэд юу болоод өнгөрчихвөө?

Уран зохиолын хичээлийг дунд сургуулийн боловсролын програмаас БҮРМӨСӨН хасна гэж монголын үндэсний ТВ мэдээлээд, тэр даруй хүмүүс “яааж байгаам энчдооо” гэж “цуураад”, Ерөнхий сайд “цуурсан хүмүүстэй хариуцлага тооцно” гэж ноцтой анхааруулаад, тэгэнгүүт “цуурхал цацсан” үндэсний ТВ-тэй хариуцлага тооцох уу, “цуурхлын эх үүсвэр” боловсролын яамыг хариуцлагад татах уу, аль эсвэл ам амандаа "эсэргүүцэж цуурсан” ард иргэдийг буруутгах уу? гээд зүйл бүрийн бодол, таамаг дэвшүүлэн дахин нэг сайн “цуурч” байтал “алдаа байлаа” хэмээн яамныхан зарлаад, хариуцлага тооцох эсэхийг Засгийн газрын хуралдаанаар шийдэх болоод, нэг мэдэхнээ хагас бүтэн сайнтайгаа золгоод амар сайхандаа жаргаваа. Нээрээ юун тэр холливүүд, болливүүд... Монголд чинь яам тамгын газрууд, Ерөнхий сайд, ард иргэд бүгд нийлээд сүпэр детектив үзүүлнэ шүү дээ. Үүнийг эсэргүүцэж шүүмжлэх хүсэл ага, багаасаа би Шерлок Холмсын адал явдалд дуртай байсан, детективын баатрууд дүрдээ хэт итгээд боевикдэхгүй л бол болж байна, болж байна (боевикд би дургүй).

Энэ бүхний хажуугаар асуудлын гол юу байсныг ойлгоогүй өнгөрөв. Шерлок Холмсод дуртай баагийнууд чинь өөрсдөө сайн Шерлокдож даанч чаддаггүй юм л даа. Уран зохиолын хичээлийн цагийг нэмхээр болсон уу, хасахаар болсон уу, монгол хэлний хичээлтэй нийлүүлэхээр болсон уу, салгахаар болсон уу, угаасаа асуудлын гол нь уран зохиолын хичээлийн хэрэгтэй, хэрэггүйг тогтооход байсан уу, аль эсвэл заах арга барилыг сайжруулахад байсан уу... бүү мэд. Ямар ч байсан 1998 оноос уран зохиол, монгол хэлний хичээлийн цагийг багасгасан нь үнэн бололтой, одоо харин яах гээд байгаа юм бол доо...

Ингэхэд энэ бүх “цуурхлын” цаана “уран зохиол хэрэгтэй эсэх”-ийн тухай тун сонин маргаан өрнөжээ. Ихэнх нь аялгуу сайхан монгол хэлээ бид уран зохиолоос өөр юугаар дамжуулж сурах юм, хүүхдийг хүн шиг хүн болгож хүмүүжүүлдэг энэ агуу сайхан ертөнцийг хасч яахин болно гэж эсэргүүцнэ. Үүний өөдөөс уран зохиол сурахыг “шүлэг цээжлэх” гэж томъёолон үүн шиг хэрэггүй юм байхгүй гэж зарим нь маргана. Үнэхээр уран зохиолын хичээл дээр шүлэг цээжлэхээс цаашлаагүй бол нээрээ ч хэрэггүй л хичээл байх. Бас сургуульд сурснаараа уран зохиолд дуртай болохгүй, хувь хүүхдийн онцлог, гэр бүлийн орчин илүү нөлөөлнө, тиймээс зүйтэй асуудал дэвшүүлэсэн байна гэх хүмүүс ч ганц нэг буй бололтой. Хараад байхад ихэнх хүмүүсийн бодол нь “би дунд сургуульд уран зохиолын хичээлээс юу сурав”, “би сургуульд сурснаараа уран зохиолд дуртай болсон уу үгүй юу” гэдэг хувь хүний туршлага дээр суурилж буй ажээ. Тэр нь ч аргагүй. Гэхдээ учир дутагдалтай. Нөгөө талаас юмыг “хэрэгтэй, хэрэггүй” гэж дүгнэх нь угтаа юуг “хэрэгтэй” гэж үнэлэх вэ, юуг чухалчилах вэ, үнэ цэнийг хаанаас хайх вэ гэдэг асуудлаар руу яваад орчихно. Харин үнэ цэнийн үнэлэмжийн хувьд өнөөгийн монгол дундад зууны улсууд ч атаархмаар тархай бутархай байна даа. Тиймээс зөвхөн өөрийн бодлоо өгүүлсүү:

Урлагийн янз бүрийн төрөл дундаас зөвхөн уран зохиол л бүх хүнийг "бүтээлч" болгодог. Учир нь уран зохиолыг зохиолч бичдэг боловч хоёр хүн хамтран бүтээдэг – нэг нь зохиолч нөгөө нь уншигч. Худлаа гэвэл үүнийг уншаад үзээрэй:

   Бороо орж байна.

Уншсан даруйд та бороо орж буйг ургуулан дүрслэнэ. Таныг дүрслэх бороо минийхээс тэс өөр. Ширүүн бороо, зөөлөн бороо, аадар бороо, нартай бороо... талд, говьд, цөлд, хотод орох бороо... хаврын бороо, намрын бороо... та бороо орохыг цонхны цаанаас эсвэл гэрийн үүдээр харж зогсоно... гэх мэт наян хүн наян янзын бороо төсөөлнө. Ийм учраас уншигч бүр хамтран бүтээгч байдаг. Зарим зохиолчийн ертөнцийг “хамт бүтээлцэхэд” үнэн гоё, заримынх нь үгүй. Мянган хүн магтсан ч гэлээ надад Кафка, Абэ Кообоо, Мишима нарын ертөнц сонирхолгүй. “Өдий том болчихоод ийм юм уншисаар л байна уу” гэж эгч намайг шоолсон ч Даррэлын гэр бүлийнхний Корфу арал дахь адал явдал гого. Дунд сургуульд “шимтэн уншсан=ургуулан төсөөлөхөд сайхан байсан” зарим номыг одоо нэг хуудас эргүүлээд л эвшээнэ, заримыг нь харин шинээр нээж шимтэн уншина. Ийм болоод л уран зохиолын тухай маргаан тасрашгүй бас нэг бодлын утгагүй. Дүгнэхэд, дурын хүнийг "бүтээлч хүн" болгодог гэдгээр уран зохиолыг үнэлээд баршгүй. Гэхдээ уран зохиолын ач холбогдол үүгээр тогтохгүй ээ. 

Энэ өгүүлбэрийг уншина уу?
“Халх голын дайнд ЗХУ, Монгол улсын талаас ойролцоогоор 9 мянган цэрэг амь үрэгдсэн”
Одоо үүнийг уншина уу?
Олон эрчүүл дуугаа дуулаад
Онгон талаар давхиад явсан юм
Орон гэртээ зайгаа орхиод
Одтой адил харваад явсан юм

“Эх орны дайнд оросын ард түмэн 20 сая хүнээ алдсан” гэх баримтыг түүхийн ном, викигээс унших нэг хэрэг, “Хүний хувь заяа” тууж унших ондоо хэрэг. Монголд аймшигт хэлмэгдүүлэлтээр олон мянган лам, сэхээтнүүдээ хоморголон устгасан тухай толгойгоороо “мэдэх” нэг хэрэг, “Хувьсгал танаа өчье” романыг уншиж “мэдрэх” өөр хэрэг. Гренландын уугуул иргэд хэлээ мартаж, уламжлалт соёлоо алдаж буй тухай сониноос унших нэг хэрэг, “Смиллагийн цасны мэдрэмж” номоос үндэс угсаагаараа өрнийн нийгэм, глобализацид уусан алга болохын айдас, түгшүүр, цөхрөлийг мэдрэх өөр хэрэг.

Уран зохиол хүнийг хүн шиг болгож төлөвшүүлэхээс гадна нийгмийг ч гэсэн “хүний нийгэм” болгож төлөвшүүлэхэд нөлөөлнө. Гюгогийн “Эцсийн өдөр” роман хэвлэгдэхэд европ хүмүүс нийтээрээ цочирдсон гэхэд хэтрүүлэг болохгүй. Эс бөгөөс цаазаар авах ялын тухай маргаан өрнөх байсан гэж үү? Үгүй тэгээд 1829 он хүртэл хүн хүнээ цаазаар авч буй тухай хүмүүс мэддэггүй байсан юмуу? Мэдээж мэддэг байсан, гэхдээ тэр нь “африкт арслан байдаг” гэсэгтэй адил “мэдлэг” төдий л байсан юм.

Үүнээс цааш залхаахаа болих уу даа... эцэст нь хэлэхэд уран зохиолд тухайн ард түмний түүх, соёл шингэхээс гадна хамгийн гол нь сэтгэлгээ илэрнэ. Гэхдээ энэ тухай яриад эхэлбэл нэг биш нэжгээд бичлэг хийх болно...

2014/01/15

Гайхав

 

Саяхан шинэ жилээр оны шилдгүүдийг шалгаруулаад байлуу? Бусдыг даган баясагч яаж дутахав, өөрийнхөө “оны шилдэг элдвийг” шалгаруулж үзэв, ихэнх нь гэхдээ хувийн маш нууц зэрэглэл... гсн. Гэхдээ нэгийг хуваалцахад “оны гайхшрал” бол солонгос зохиолч Шинь Гён Сүгийн “Эжийгээ даатгая” романы монгол орчуулга байлаа. Англи орчуулгыг нь нэг амьсгаагаар уншиж, хэсэгчлэн орчуулснаа блогтоо оруулж байсан болохоор солонгос хэлнээс орчуулсан, монголд удахгүй хэвлэнэ гэдгийг дуулаад баярласан гэж жигтэйхэн, гарсан номыг уншаад гайхсан ч гэж жигтэйхэн. Сүрэн одоо өөрийгөө мэдэхгүй хүний орчуулгын сайн мууг ярих нь гэж бодсон бол андуураад байна, андуураад байна. Орчуулгын тухай яриа тусдаа.

Гайхсан нь гэвэл яагаад эхний нүүрнээс эцсийн хуудас хүртэл бүх анхаарлын тэмдгийг “!!” гэж бичсэн юм бол? Уул нь нэг л “!” анхаарлын тэмдэг байхад хангалттай баймаар. Ганц хоёр хүний уулга алдахыг “?!!” гэж тэмдэглэсэн нь бүр ч сонин. Тэрийг нь хараад би чинь "твиттэр, блог, фэйсбүүк уншаад байна уу, нэртэй зохиолчийн бэстсэллэр номын орчуулга уншаад байна уу?!!" гэж гайхаж байгаам. Бас хүн бодолхийлсэн, эргэлзсэн, шууд хариулж чадахгүй тээнэгэлзсэн тохиолдолд цуваа гурван цэгээр “...” тэмдэглэдэг дээ. Тэгсэн ихэнх хэсэгт 4 цэг, заримдаа 5 цэг, хааяа 6 цэг, хаа нэгтээ бүр 7 цуваа цэг тавьсан байхыг хараад би чинь өөрөө ....... болж байгаам. Орчуулагч алдаатай бичиж, редактор зөвхөн агуулгыг анхаарсан гэхэд үг үсгийн алдааг засах үүрэгтэй нэг хүн байдаг даа (англиар "corrector" гэдгийг монголоор яг юу гэх үү? Одоо "хянагч", "ариутган шүүгч" гээд янз янзаар буулгаж буй бололтой, нарийн ширийнийг хүсвэл эндээс) Хүн л болсон хойно ариун шүүгч ч гэсэн хоёр гурван алдааг анзааралгүй өнгөрсөн байж мэднэ... гэж бодмоор байгаа ч анзаараагүй анхаарлын тэмдэг, цэг, таслалын тоо даанч олон. Хуучин цагт муу үсэг өрөгчийг л зүхэх байсан байх, одоо бол бэлдэж хянасан текстээ флаш-д хуулаад хэвлэлийн үйлдвэрт өгөөд л болоо. Хэвлэх шатанд текст өөрчлөгдөнө гэж баймааргүй. Нөгөө талаас орчуулагч, редактор, ариутган шүүгч гээд гурвын гурван хүн эхнээс нь аваад дуустал хос анхаарлын тэмдэг  “!!” тавина гэж бас баймааргүй. Эсвэл гурвын гурвуулаа агуу их сэтгэлийн хөдлөлд автсан юм болов уу? Гэхдээ 260 хуудас роман шдээ.... сэтгэл хөдлөл гэхээс тувт “high” байсан гэж сэжиглэмээр тээ...тээх. Ингэхэд юу хэрэглэсим бол... мэдэхиймсэн, би бас мэдэрхиймсэн...kk

Бас ямар үнэлэмж, дүрэм, юуг баримталсны үүднээс цэгийн тоог 4,5,6,7 гэж ангилж ялгаж хэрэглэсэн юм бол? Эсвэл ангилж ялгасан юмгүй зүгээр орчуулагчийн онгод нь олон удаа товчлуур даруулчихсан юм болов уу? Ингээд бодоод байсан чинь “оны гайхшрал” нэг мэдсэн “оны оньсого” болж хувирав. Иймхэн юмыг тааж, тайлж, тайлбарлаж чадахгүй Сүрэн нээрээ... цагтаа сонирхол байсан ч совиндоо хөтлөгдөөд цагдаагийн дээдийн мөрдөн байцаагчийн ангид ороогүйдээ л баярлав.

Гэхдээ би учиргүй хүмүүсийг буруутгах гээгүй ээ... Жишээ нь, Францын Наполеон I-ийг бүгд мэднэ тээ, европоор баахан дайтаж байгаад оросод очоод бут цохигдож будаа болсон нөхөр байгаам. Наполеон III-ийг ч бүгд мэднэ, далийхад нэн шинэ түүхийн хичээлд түүний тухай үзэх хэрэг байсиймуу “нээх тэнэг баагий” гэдгээр л түүхэнд орсийшд. Ингэхэд Наполеон II гэж байлуу?! Хэхэ, ийм болохоороо л түүх гоё. Байгаагүйм шдээ. Франц шинэ хаантай болсныг мэдээлэх зарлага хуудсанд “Наполеон !!!” гэж бичсэнийг үсэг өрөгч андуураад “Наполеон III” гэж хэвлэсэн гэдэг. Хүмүүс “Юун III билээ?” гээд тайлбар нэхтэл ордныхон бантсандаа “Наполеон III чинь Наполеон I-ийн зээ дүү, манай шинэ хаан мундаг ёс суртахуунтай - Наполеоны төрсөн хүү нь амьд байсан бол Наполеон II болох байсим, тэгээд л өөрийгөө III гэж тунхагласан байхгүй юу” гэж тайлбарласан байгаам. Наполеон III ёс сурахуунтай байсан эсэхийг бүү мэд, байлаа ч ёс суртахуун биш хэвлэлийн алдаанаас болж нэгээс шууд гурав руу үсэрхийлсэн... гэдэг түүхэнд би итгэхийг хүснэ... илүү үнэмшилтэй тээ... Ингэхэд “Ээжийгээ даатгая” романы орчуулгад ч нэг иймэрхүү нууц нуугдаж байгаа ч юм билүү...кк

Гэхдээ л сүүлийн үед арай дэндүү гэмээр алдаатай сонин, сэтгүүл, ном олширч байнаа. Буруугаар бүү ойлгооорой, би ерөөсөө буруутгах гээгүй, харин ч олзуурхаж байгаам. Учир нь энэ бүхэн монгол түмний өгөөмөр зан чанарын илрэл байхгүй юу. Жишээ нь Сталины нэрийг “Салин” гэж андуурч бичсэн нөхөр 5 жил шоронд сууж, “Стадин” гэж бичсэн сонины редактор ажлаасаа халагдаж, “Сралин” гэж бичсэн нөхөр цаазаар авахуулж байсимшдээ. Бас “главнокомандующий” (бүх цэргийн жанжин) гэдэг үгийг ганцхан “л” үсэг гээж бичснээс болж Туркмен улсын "Коммунар” сонины редакци тэр чигээрээ халагдаж, үзэг цаас нийлүүлэх эрхээ 5 жилээр хасуулж байсан түүхтэй. Ааймаар байгааз... манайхан тэгэхэд “аан, алдчихжээ” гээд л болоо. Гэхдээ яахав, Сталин, социализмын цаг үетэй зүйрлээд хэрэггүй гэсэн контраргумент байж болохим...

Ингэхэд “Садар самуун библи”-ийн тухай мэдэх үү? Загалмайтны шашин шүтэгчид намайг загнахгүй шүү - 1631 онд Лондонд хэвлэгдсэн Библийг ярьж байна. Уул нь тухайн үеийн стандартаар их л дажгүй хэвлэгдсэн юм байж. Ганц гэм нь арван сургаалийн (Ten Commandment -ийг ингэж орчуулах ок?) нэгийг "Thou shalt not commit adultery" гэх байтал "Thou shalt commit adultery" гээд хэвлэчихэж. “Завхайрцгаа” хэмээн сургасан Библээс болж ихээхэн хэрэг мандаж хэвлэлийн газрын эзэд хэвлэх эрхээ хасуулж, 300 паундаар (фунт стерлинг) торгуулсан байгаам. Тэр нь өнөөгийн 33,000 паундтай тэнцэгэнэ гэхээр бас ч гэж чанга. Тэр үед Кэнтэрбэрийн ширээт лам ихээхэн хилэгнэж ийнхүү бичиж байж:

I knew the time when great care was had about printing, the Bibles especially, good compositors and the best correctors were gotten being grave and learned men, the paper and the letter rare, and faire every way of the best, but now the paper is nought, the composers boys, and the correctors unlearned.

Бас францын нэг сонин “Тариалангийн газар (ferma) түрээслүүлнэ. Тогтмол зөв зохистой эдэлбэл арвин ургац хураах боломжтой” гэсэн зар хэвлээд ажлын хариуцлагад татагдаж байж. Ferma-г андуураад femme (хүүхэн) гээд хэвлэчихсний төлөө бөөн хэрүүл уруул. Иймэрхүү жишээнээс харахад гадныхан өчүүхэн зүйлийг өөлөх өвчтэй гэлтэй, "хэл соёл" гэж сүр бадруулж ирээд сонин хэвлэлийнхэнд үнэн өршөөлгүй хандана. Одоо ч гадаадын элдэв сонин, ном хэвлэлд "үг үсэг алдлаа, уучилна уу" гэсэн залруулга явж байхим. Үнэндээ бол үсэг цаасны гарз байгаам. Манайхан шиг иймэрхүү жижиг сажиг, аахар шаахар зүйлийг үл тоож өгөөмөр сэтгэлтэй болж, өргөн хүрээтэй сэтгэх хэрэгтэй байгаам.

--------------------------------------------------------------------------------------
*1 главнокомандующий = главно + командующий = гол, ерөнхий + удирдагч
   гавнокомандующий = гавно (говно) + командующий = баас удирдагч
*2 "Садар самуун Библи"-н тухайн мэдье гэвэл "Adulterous Bible" эсвэл "Wicked Bible" гэж гүүгэлдээрэй.

2013/12/27

Залхууд хөшөө




Хүмүүс намайг залхуу гэх юм. Яагаад залхуу гэж гайхан эргүүлж асуухаар “юм хийхгүй байна” гэх юм. Мэдээж би эсэргүүцнэ. Би өглөө болгон орноосоо босдог, хм.. бие засдаг, шүдээ угаадаг, цайгаа ууж талх иддэг, ямар хувцас өмсөх үү гэж боддог, бодох явцдаа цонхоор харж цаг агаарын байдал танддаг, тандаж байхдаа бороо орох эсэхийг тэнгэрийн байдлаар тааж мэдэхгүйгээ санадаг, санасан даруйдаа зурагт асааж цаг агаарын мэдээ үздэг, хормой ханцуй, өнгө хэлбэрийн зохицлыг эргэцүүлэн байж хувцсаа өмсдөг, үсээ самнадаг, хожигдох гэж байж ягаад ч юм орны бүтээлэг тэнийлгэдэг, гутлаа өмсдөг, үүдэнд хог хаях өдөр байсныг санаж гутлаа тайлж гал тогооноос хогтой уут аваад дахиад гутлаа өмсдөг, хаалга хаагаад цүнхэн дотроо түлхүүр хайдаг, аз болж түлхүүр байвал цоожилдог, байхгүй бол өмнөх хогийн савтай холбоотой үйлдлийг давтдаг. Зөвхөн өглөө босоод гэрээсээ гарах хүртэлх 40 мин-ын дотор ийм ийх үйлдэл хийж буй хүнийг залхуу гэж болох уу?! Тэгтэл бүр илүү, мундаг, далайцтай, олон хүнийг хамруулсан юм хийх ёстой гэнэ. Эс тэгвээс Сүрэн залхуу, бандан тас.

Иймдээ тулахаар би ч гэсэн боддийн байгааз дээ. Хэн юу хийгээд байна, харъя суръя, үлгэр жишээ авъя. Даанч харах тусам миний залхуу байдал хорвоо дэлхийд буян болж буйг л ухаарах юм. Үүнийг бусад хүмүүс ойлгохгүй нь гачлантай. Гэхдээ би гандан буурахгүй ээ, дараах үйлдлийг хийхгүй залхуурсны хариуд надад дор хаяж одон өгөх хэрэгтэй хэмээн бодном:
  1. Америкийн архины хорио, Горбачевын "хуурай хууль" гэдэг хоёр сайхан туршилтын үр дүнг бодоод 12 цагаас хойш архи уухыг хориогүй.
  2. Хүүхдийн тоглоомын талбай нурааж modern-chinese-architecture стилийн шилэн барилга бариагүй.
  3. Вашингтон DC-д Чингисийн хөшөө босгох гэж хөөцөлдөөгүй.
  4. Агата Кристийг орчуулах ажилд ухаан бодлоо зориулж “raining cats and dogs”-ийг “муур нохойгоор бороо орж байна” гэж орчуулаагүй.
  5. Улсаа хөгжүүлэхийн тулд уран олборлож боловсруулах чин хүсэлд автаж, гадаад улсуудаас туслахыг хичээнгүйлэн гуйж гувшиж гурав мөргөсний эцэст уран боловсруулж шар нунтаг хийхэд туслая, бүр тэр нунтгийг чинь худалдаж авъя, харин шар нунтаг жам ёсоор цөмийн шаар хаягдал болоход буцаан авч шаргал талдаа булаарай гэсэн нааштай хариу авч магнай тэнийж баярлаагүй.
  6. Монгол хүмүүс нэрийг нь мэдэхгүй орос улсын иргэн Коростовецэд хөшөө босгоё гэж гүйгээгүй.
  7. Машины цонхоор чихрийн цаас хаяагүй.
  8. Үсэг хасна, бичиг солино гэж хүмсийн уур, нээрвийг бараагүй.
  9. Хог боловсруулах үйлдвэр барих мөнгөөр хогийн уут авч тараагаагүй. 
  10. Үйлдвэр барих, аль нэг аж ахуйн салбарт дорвитой хөрөнгө оруулалт хийх хэмжээний их мөнгийг "ард түмний хишиг" нэрийдлээр үрэн таран хийгээгүй..
Гэх мэт тоочвол гялс гучин хуудас болох шинжтэй ч арваад жишээгээр тогтох уу даа. Ер нь байнаа... хүмүүс юм хийсэн күмүүст хөшөө босгоод байгаа нь тун буруу санагдаж байна. Юм хийгээгүй хүмүүст хөшөө босгох хэрэгтэй, жишээ нь надад. Гэхдээ нягталж бодвоос “хөшөө босгоно” гэдэг чинь  мөн чанартаа хүмүүсийг хэрэггүй юм хийхэд уриалсан хэнхэг үйлдэл юм байна. Тиймээс болилоо, хөшөө хэрэггүй, одоо залхуу л гэж намайг залхаан цээрлэхээ больчих хэрэгтэй. Гэхдээ ярваа юм хэлэх, хийх амархан, болих хэцүү гэдгийг би бас ойлгоод байгаам... тэээх.

2013/11/29

Хөшөө ...

2010/10

Харих болгонд энд тэнд ганц хоёр хөшөө нэмэгдсэн харагдах юм. Их дэлгүүрийн урд Битлзийн хөшөө анх хараад гайхсан гэж. Хотын маань төвд юун тухай, ямар учраас, хэнд юуг сануулах гэж Битлз залардаг байнаа ... гэснээс хэн юу бодож залдаг байна. Зөвхөн утаат Улаабаатар биш хөдөө аймаг, эзгүй хээр тал, хаа сайгүй л хөшөө нэмэгдсэн байх юм.

Буруугаар бүү ойлгоороой, би хөшөө дурсгалыг учиргүй дургүйгэж эсэргүүцсэн юм биш. Уран сайхан баримал гэдэг угаасаа их хотын чимэг байдаг. "Эмнэг сургагч", "Эх" (III хороолол), "Мөнхийн болзоо", "Эх үр" (Сэлбэ гол) зэрэг хөшөө баримал яах аргагүй Улаанбаатрын маань чимэг мөн. Харин Турк улсыг үндэслэгч Ататюркийн хөшөө, Марко Пологийн хөшөө зэрэг нэрийг нь мэдэх мэдэхгүй хүмүүсийн хөшөө хэт олшроод байгааг л гайхах юм. Сүүлийн үед ихээхэн хүчээ авсан энэ "хөшөөний бүтээн байгуулалтын" хамгийн том нь "Чингисийн хөшөөт цогцолбор" болов уу.

Манайхан "хөшөө" гэдгийг "хүндэтгэлийн дээд" гэж ойлгоод байх шиг. Тэгтэл англичууд үндэсний бахархал Шекспиртээ өдий хүртэл хөшөө босгоогүй байна. Тэр нь эсрэгээрээ хамгаас илүү хүндэлсэн хэрэг болохыг алдарт Чэстэртоны ёгт нийтлэлээс уншиж нэгийг бодож нөгөөг эргэцүүлэв. Хажуу хоёр хөрш дээр үеэс л нутаг дэвсгэрийнхээ өнцөг бүрт хөшөө баримал босгож байсан. Манайхан жараад жилийн өмнөөс босгож эхлээд ойрын хэдэн жилд овоо сайн зүтгэж байх шиг. Миний бодлоор Сүхбаатар болон манжийн дарлалаас чөлөөлөх тэмцэлд хувь нэмрээ оруулсан хүмүүсийн хөшөө ок, эрдэмтэн мэргэдийн хөшөө ок, зураач зохиолч яруу найрагч нарын хөшөө ч ок. Гагцхүү Чингис хааны хөшөө л хэрэггүй байсан. Чэстэртоны хэлснээр "A statue may be dignified; but the absence of a statue is always dignified."

     The Zola Controversy
     Author: G. K. Chesterton

  There is the French monumental style, which consists in erecting very pompous statues, very well done. There is the German monumental style, which consists in erecting very pompous statues, badly done. And there is the English monumental method, the great English way with statues, which consists in not erecting them at all. A statue may be dignified; but the absence of a statue is always dignified. For my part, I feel there is something national, something wholesomely symbolic, in the fact that there is no statue of Shakspere. There is, of course, one in Leicester Square; but the very place where it stands shows that it was put up by a foreigner for foreigners.

  There is surely something modest and manly about not attempting to express our greatest poet in the plastic arts in which we do not excel. We honour Shakspere as the Jews honour God--by not daring to make of him a graven image. Our sculpture, our statues, are good enough for bankers and philanthropists, who are our curse: not good enough for him, who is our benediction. Why should we celebrate the very art in which we triumph by the very art in which we fail?

  үргэлжлэл: http://www.readbookonline.net/readOnLine/20628/

2013/10/10

Here we are stuck...


Brian Eno "By This River"



  Waiting here,
  Always failing to remember why we came, came, came:
  I wonder why we came.

2013/09/30

От чего становится хорошо

   

Найзынхаа хүсэлтээр энэ хоёр бичлэгийг (Хөөрхөн, Сайхан) орчууллаа.
Нэмсэн хассан юм бий, гэхдээ мөхөөлдсөө авна шүү :)
  • Когда после дождя радуга на все небо, а если две и три, то все вокруг казалось в детстве волшебством.
  • Бабушка держит трубку телефона двумя руками и говорит с внучкой.
  • В морозный день воробышки на ветке сидят, прижавшись друг к другу.
  • Просто сидишь и смотришь ночью на костер.
  • Дождливый день, все работы по дому сделаны. Лежишь и слушаешь шум дождя, или сидишь близко к двери юрты и смотришь как идет дождь, то усиливаясь, то ослабевая.
  • Детство. Вдалеке виднеется караван. Сразу любопытство и в голове куча вопросов. Мысленно желаешь, чтобы на привал остановились близко к нашей юрте, но взрослым не говоришь.
  • Брат обещает в следующий раз взять в лес с собой, с ночевкой.
  • Ночью в лесу. Иногда сова кричит так, что кажется где-то плачет ребенок. Становится немного страшно и прижимаешься к брату, а он оказывается не спал. Крепко обнимает и говорит, что сова далеко и что ночью она очень занята.
  • Лежишь в степи и смотришь, как плывут облака.
  • Малыш протягивает руки, хочет чтобы его взяли на руки.
  • Пятилетняя племянница говорит “когда я была маленькой...”
  • Поцелуй в веки. 
  • Бывает, встанешь утром, а за ночь, оказывается, выпал снег, и все вокруг белым бело.
  • Ехать за водой к реке на медленном воле. Сначала подгоняешь, а потом перестаешь и просто смотришь на горы, и вдруг оказывается, уже приехали.
  • Желает хорошей дороги и неуверенно целует в лоб.
  • Детство, степь и стадо овец. От нечего делать смотришь в бинокль на горы вдали или букашку вблизи то увеличивая, то уменьшая.
  • Заснула, читая книгу. Просыпаешься, а оказывается, кто- то подложил под голову подушку и укрыл одеялом.
  • Запах пеленок.
  • Самолет в небе.
  • Аэропорт. Приехавшие и встречающие обнимаются и на долю секунды замирают.
  • Холодное, дождливое утро. Играем в пальцы, кому первым вставать и варить чай.
  • Провожаю поезд и машу рукой.
  • Детство. Забыла запереть загон и все ягнята и козлята разбежались кто куда. Козлята как всегда забрались на телегу, а самый храбрый и сильный запрыгнул на юрту. Мы с сестренкой и племянниками носимся туда-сюда, стараясь их поймать. На шум выходят взрослые, но не сердятся, а смеются глядя на всю эту суматоху, поднятую овечьей, ягнячьей и человечьей мелкотой.
  • Детишки первого сентября.
  • Малыш берет трубку и говорит "Она сказала сказать, что её нет", а рядом старшая сестра, которая десять минут назад читала братику лекцию о том, как нехорошо врать.
  • Мама приехала из роддома. Такая радость! А оказывается она привезла сестренку. Такая жалость! Новоиспечённый братик жалуется: "А зачем мне сестра? И что мне с ней делать?"
  • Говорю, что завтра экзамены. Приходит смешная смска "fight!"