Р. Акүтагава "Кэса, Моритоо хоёр" II (төгсгөл)

　　　

　　Хоёр

　　Шөнө. Кэса орноосоо босон дэнлүүний гэрлээс буруу харж суугаад ханцуйгаа хазан бодолд автана.

　　Түүний өчил

　　“Тэр ирэх болов уу, үгүй болов уу? Ирэхгүй байна гэж баймааргүй ч сар шингэх дөхсөн атал хөлийн чимээ үл сонсогдоно. Санаа нь хувирсан биш байгаа? Юмыг яаж мэдэх вэ, хэрэв тэр ирэхгүй бол... Би янхан хүүхэн шиг ичгүүртэй нүүрээрээ өглөөний нарыг дахин яаж харах вэ? Тийм шившгийг яахин тэсвэрлэж чадах вэ? Тэгвэл би замын хажууд хаягдсан үхдэлээс ялгаагүй болно. Доромжлуулж бузарлуулсан дээрээ энэ биеийн шившгээ ил гаргаад зогсохгүй хэлгүй хүн шиг дув дуугүй өөрийгөө зүхэж амьдрах учир. Хэрэв тэгвэл би үхсэн ч үхэл намайг тайтгаруулж эс чадна. Үгүй үгүй, тэр заавал ирнэ. Саяхан салахдаа түүний нүд рүү өнгийж харснаас хойш энэ бодолдоо би итгэлтэй. Тэр надаас айдаг. Намайг үзэн ядаж жигшдэг ч гэлээ надаас айдаг. Тийм ээ, би зөвхөн өөртөө найдаж байсан бол түүнийг заавал ирнэ гэж хэлж чадахгүй. Харин түүнд бол би найдаж байна. Түүний аминч сэтгэлд нь найдна. Аминч сэтгэлээс нь үүдэх өөдгүй айдаст нь найдна. Тийм учир би ийн хэлж чадна. Тэр заавал өнөө шөнө энэ өрөөнд сэмхэн орж ирнэ...

　　Гэвч өөртөө найдаж чадахгүй гэдэг би ямар арчаагүй вэ! Гурван жилийн өмнө би юуны түрүүнд өөртөө, өөрийнхөө гоо сайханд найдаж байсан. Гурван жилийн өмнө гэхээс тэр өдрийг хүртэл, гэсэн нь илүү онох байх. Тэр өдөр, авга эгчийн гэрт уулзахад би ганц хараад л түүний харцнаас өөрийн муухайг олж харсан. Харин тэр юу ч болоогүй мэт царайлаад аятай сайхан үг хэлж аргадаж байсан. Гэвч өөрийн үзэмжгүй муухайг мэдсэн эмэгтэй хүний сэтгэл тийм үгэнд хэрхэн тайтгарах билээ. Сэтгэл минь гонсойж, айж, гутарч байлаа. Балчир багадаа өрлөг эхийнхээ өвөр дээр сар хиртэхийг үзэхэд төрсөн эвгүй, жигтэй мэдрэмж тэр үеийн сэтгэлтэй харьцуулахад хэд дахин дээр байсныг хэлж мэдэхгүй нь. Миний хүсэл мөрөөдөл бүгд нэг дор хаа нэгтээ замхран одов. Дараа нь үүр шөнийн бороо шиг гуниг намайг бүрхэж, би гуниг ганцаардалдаа чичрэн үхдэл мэт биеэ түүнд даатгасан. Намайг эс хайрлах, намайг үзэн ядах, намайг жигшин зэвүүцэх тэр хүүхэмсэг эрд өөрийгөө өгсөн. Өөрийн муухайг мэдсэн тэр гутрал ганцаардлыг би тэсвэрлээгүй юм болов уу? Цээжинд нь нүүрээ наан халуун хүсэлд автах шиг болсон тэр мөчид бүгдийг хуурна гэж санаа юу? Эсвэл би өөрөө ч түүний адил хүсэл тачаалдаа хөтлөгдсөн үү? Ийнхүү бодох тусам ичиж үхмээр санагдана. Ямар ичгүүртэй, ичгүүртэй вэ! Түүний гараас мултран дахин биеэ захирах сэхээтэй болоод би өөрийн болчимгүй үйлдлээ ямар их зүхэж жигшсэн бэ!

　　Уур хилэн, уй гаслан холилдож уйлахгүй юм шүү гэж бодовч нулимс асгарсаар байлаа. Гэхдээ зөвхөн эхнэр хүний журмыг эвдсэндээ гутарч уйлсан юм биш. Доромжлоод ханахгүй намайг жигшиж байгаа нь, уяман өвчтэй нохой адил үзэх ядаад зогсохгүй тамлаж байгаа нь юунаас ч илүү сэтгэл сэвтүүлж зовоож байсан юм.

　　Тэгээд, дараа нь би яасан билээ. Одоо бодоход, өнө эртний явдал мэт ой тоонд тодорхой юм алга. Гагцхүү мэгшин уйлж байтал тэр миний чихэнд сахлаа хүргэв үү, үгүй юу халуун амьсгалаар “Ватарүг алъя” гэж нам дуугаар шивнэснийг санаж байна. Тэр үгийг сонсоод өдий хүртэл өөрөө ч эс ойлгох, амь орж сэргэх шиг сонин мэдрэмж төрж билээ. Амь орох? Сарны туяаг хэрвээ гэрэл гэвэл намайг ч бас амь орж сэргэсэн гэж болох байх. Гэхдээ жинхэнэ сарны гэрлээс ямар их ялгаатай вэ! Гэвч тэр аймшигт үгс намайг тайтгаруулсан бус уу? Би... эмэгтэй хүн гэдэг эр нөхрөө алуулсан ч хамаагүй, хүнээр хайрлуулахыг тэгтлээ хүсч баярладаг гэж үү?

　　Би жаахан сэргэсэн ч сартай шөнийн гэрэл шиг ганцаардмал, уйтай сэтгэлд автаж хэсэгтээ уйлав. Тэгээд? Тэгээд? Би хэзээ түүнд нөхрөө алахад тусална гэж амласан бол? Амлахдаа би сая анх удаа нөхрөө санасан. Анх удаа гэж би үнэнээсээ хэлж байна. Тэр хүртэл би зөвхөн өөрийгөө, өөрийн гутамшгаа л бодож байсан. Гэтэл тэр үед нөхрөө, үг цөөтэй нөхрөө... үгүй, нөхрөө биш, нөхрийнхөө надад нэг юм хэлээд инээмсэглэх царайг би харж байгаа мэт тов тод санав. Миний энэ санаа түүний царайг санасан тэр мөчид төрсөн болов уу? Учир нь би тэр үед хэдийнээ үхнэ гэж шийдчихсэн байсан. Шийдэж чадсандаа ч баяртай байсан. Гэвч уйлахаа болиод толгой өргөн түүний зүг хартал... сэтгэлээс нь урьдын адил өөрийн муухайг тольдон харсан учир миний баяр ч хормын дотор замхарсан шиг санагдана. Тэгээд... би дахиад өрлөг эхтэйгээ үзсэн сар хиртэлтийн харанхуйг санав. Чингэсэн нь... хөөр баярын ёроолд нуугдах төрөл бүрийн буг чөтгөр нэгэн зэрэг алдуурахтай адил байжээ. Би нөхөртөө хайртай учраас өөрийн биеэр солио хийж өмнөөс нь үхэх гэж байна уу? Үгүй ээ, би өөрт аятай байдлаар тэр хүнтэй ойртсон нүглээ ийнхүү наманчлах санаатай байна. Би бол журамт эхнэрийн ёсоор амиа хорлох зүрхгүй нэгэн. Хүмүүсийн нүдэнд өөрийгөө жаахан ч болов сайнаар харуулахыг санаархах нэгэн. Гэхдээ энэ бүгдийг өгөөмөр сэтгэлээр өршөөе гэж бодъё. Даанч миний санаа бүр ч өөдгүй, бүр ч муухай ажээ. Нөхрийнхөө өмнөөс үхэх нэрийн дор би үзэн ядалт, жигшилт, намайг тоглоомоо болгосон тэр шунал тачаалынх нь төлөө түүнээс хариугаа авахыг хүссэн бус уу? Нөгөө сарны гэрэл шиг амь орж сэргэсэн мэдрэмж түүний царайг харангуут алга болж, гагцхүү гуниг гутрал зүрхийг минь хөлдөөсөн нь үүнийг нотолно. Би нөхрийнхөө төлөө үхэхгүй. Өөрийнхөө төлөө л үхнэ. Сэтгэлийг минь шархлуулж, биеийг минь доромжилсны төлөө үхнэ. Миний амьдрал утгагүй байсан, миний үхэлд ч утга байхгүй.

　　Гэвч ийнхүү утгагүй үхэх нь надад амьд явснаас дээр. Би гунигаа нууж инээмсэглэсээр дахин дахин түүнтэй нөхрөө алах тухай тохирсон. Тэр совин мэдрэмж сайтай учир амнаасаа буцвал намайг яаж ч мэднэ гэдгийг таамагласан байх учиртай. Андгай хүртэл өргөсөн учир тэр заавал энд сэмхэн ирнэ.

　　Байз, салхины чимээ юу... тэр өдрөөс хойших хамаг зовлон гуниг энэ шөнө дуусна гэж бодохоор сэтгэл минь хөнгөрч тайвширна. Маргаашийн наран толгойгүй биед минь хүйтэн гэрлээ тусгана. Түүнийг нөхөр минь хараад... үгүй, одоо нөхрөө бодож болохгүй, нөхөр минь надад хайртай. Даанч би хайрыг нь хариулж эс чадна. Аль эртнээс би нэг л хүнийг хайрласаар ирсэн. Тэр хүн өнөө шөнө намайг алахаар ирнэ. Энэ дэнлүүний бүдэг гэрэл хайртай түүндээ эцсээ хүртэл тамлуулж тарчилсан надад дэндүү тод ажээ.

　　Кэса дэнлүүний зулыг үлээж унтраав. Удалгүй харанхуйд цонхны хаалт нээгдэх үл мэдэг дуу гарч өрөөнд сарны бүүдгэр гэрэл туслаа.

　　Тайшёо 7 оны 3 сар (1918)

Р. Акүтагава "Кэса, Моритоо хоёр" I

　　　

Р. Акүтагава "Кэса, Моритоо хоёр"
Орчуулга: Сүрэн (япон хэлнээс)

　　Нэг

　　Шөнө. Моритоо хашааны гадна сар ширтэн хатсан навчис гишгэж бодолд автана.

　　Түүний өчил

　　“Тэргэл саран гарчээ. Сар гарахыг үргэлж тэсэн ядан хүлээдэг атал гагцхүү өнөөдөр би гэрлээс нь айж байна. Өдий хүртэлх “би” өнөө шөнийн дотор үгүй болж маргаашаас алуурчинд хувирна гэж бодохоос хамаг бие дагжин чичирнэ. Хоёр гар минь цустахыг төсөөлж үзээч! Тэр мөчид би өөртөө ямар хараал барсан муухай амьтан санагдах бол. Ядаж үзэн ядах өстөн дайснаа хороох гэж байсан бол ингэтлээ зовж шаналахгүйсэн. Гэвч өнөө шөнө би өс хонзонгүй эрийг алахаас өөр замгүй.

　　Би түүнийг эртнээс таних ч нэрийг нь Ватарү Саэмон-но-жёо гэдгийг саяхнаас л мэдсэн. Гэхдээ түүний цагаан царай, эр хүнд баймгүй эелдэг зөөлөн төрх хэзээнээс харцанд минь торсон юм бол? Түүнийг Кэсагийн нөхөр болохыг мэдээд нэг үе хардах сэтгэл төрж байсан нь үнэн. Гэвч тэр хардалт одоо миний сэтгэлээс ор мөргүй алга болжээ. Тиймээс Ватарү миний хувьд хайр дурлалын өрсөлдөгч мөн ч гэлээ надад түүнийг үзэн ядаж, өширхөх сэтгэл үгүй. Харин ч эсрэгээр, би түүнийг өрөвдөж байна ч гэж болно. Кэсаг өөртөө татахын төлөө Ватарү хичнээн их хичээж чармайсан тухай Коромогава авхайгаас дуулаад өхөөрдөх сэтгэл хүртэл төрж билээ. Кэсаг эхнэрээ болгохын тулд Ватарү шүлэг хүртэл зохиож сурсан(*1) гээ биз дээ? Тэр хээгүй шулуун зантай самүрай эрийн хайрын шүлгийг бодохоор өөрийн эрхгүй инээмсэглэл төрнө. Гэхдээ шоолж тохуурхсан инээмсэглэл биш ээ. Бүсгүй хүнд таалагдахын төлөө тэгтлээ хичээх эр хүн миний сэтгэлийг хөдөлгөнө. Эсвэл миний хайрлаж дурласан хүүхэнд тэгтлээ таалагдахыг хичээх эр хүний хүсэл тэмүүлэл, амраг нь болох надад нэг төрлийн сэтгэл ханамж өгч байж ч мэдэх юм.

　　Гэвч ийнхүү ярихын чинээ би Кэсаг хайрлана гэж үү? Кэса бид хоёрын хайр дурлал өмнө, одоо гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдана. Би нөхөрт гарахаас нь өмнө Кэсад хайртай байсан. Эсвэл өөрийгөө түүнд хайртай гэж бодож байсан. Гэхдээ одоо бодоход тэр үеийн миний дурлалыг цэвэр ариун гэх аргагүй. Би Кэсагаас юу хүсч байсан бэ? Залуу зандан байсан болохоор би Кэсагийн биеийг л хүсч байсан нь тодорхой. Жаахан хэтрүүлж хэлбэл, Кэсаг хайрлах миний сэтгэл бол бие махбодын тэрхүү дур хүслийг гоёмсгоор чимж байсан дэвэргэн мэдрэмжээс цаашлахгүй. Үүнийг дараах асуулт нотлоно. Кэсатай уулзалгүй гурван жил болоход би түүнийг мартаж чадаагүй нь үнэн боловч, хэрэв тэр үед биеийг нь эзэмдсэнсэн бол би ялгаагүй гурван жил мартаж чадахгүй санаж хүсэмжлэх байсан уу? Хэдий ичгүүртэй ч надад “тийм” гэж хариулах зориг алга. Кэсаг гэх миний сэтгэлд биеийг нь эзэмдэж чадаагүйд харамсах харуусал нэлээдгүй холилдсон байсан. Ийн ээдрээтэй сэтгэлээр би айн түгшиж асан, тэгсэн атлаа тэсэн ядан хүлээж байсан харилцааг Кэсатай үүсгэчихлээ. Одоо миний сэтгэл ямар байна? Өөрөөсөө дахиад асууя. Би үнэхээр Кэсад хайртай юу?

　　Гэвч хариулахаасаа өмнө би эс хүссэн ч гэлээ эхнээс нь бүгдийг эргүүлж нэг санах хэрэгтэй. Ватанабэ гүүр барьсны баяр ёслолын үеэр санаандгүй гурван жил хараагүй Кэсатай таарснаас хойш би хагас жилийн турш түүнтэй дахиж уулзахын төлөө төрөл бүрийн арга сүвэгчилсэн юм. Санасандаа ч хүрч уулзаж чадав. Үгүй ээ, уулзаад ч тогтоогүй. Би хүсч мөрөөдөж байснаараа Кэсаг өөрийн болгож чадав. Гэвч тэгэхэд зөвхөн биеийг нь эзэмдэж чадаагүйд харамсах харуусал ноёлж, намайг тийнхүү үйлдэлд түлхсэн гэж үл болно. Учир нь, би Коромогава авхайн гэрт Кэсатай хамт нэг өрөөнд сууж байхдаа тэрхүү харуусал хэзээнээс ч юм, нэг мэдэхнээ нимгэрсэн байсныг мэдэв. Би тэр үед хүүхэн хүний биеийг хэдийнээ үзчихсэн байсан нь миний хүслийг сулруулсан болов уу. Гэвч түүнээс ч том шалтгаан нь, Кэсагийн царай төрх гундсанд байлаа. Өнөөгийн Кэса гурван жилийн өмнөх Кэса биш болжээ. Арьс нь өнгөө алдаж, нүднийх нь эргэн тойрон нь хөхөрч сүүдэртжээ. Хацар, эрүү нь шуугдаж урьдын махлаг булбарай нь үлгэр мэт үгүй болсон байв. Зөвхөн түүний тунгалаг хар нүд л өөрчлөгдөөгүй хэвээр байлаа. Түүний царай төрхийн өөрчлөлт миний хүсэлд хүчтэй цохилт өгсөн нь лавтай. Би гурван жил уулзаагүй Кэсаг анх хараад өөрийн эрхгүй цочирдож харц шилжүүлснээ одоо ч сайн санаж байна...

　　Тийнхүү урьдын хүсэл замхарсан байтал би яагаад тэр хүүхэнтэй холбогдож орхив? Нэгд, би түүнийг дийлж эрхэндээ оруулах гэсэн сэтгэлийн сонин хөдлөлд автсан юм. Өөдөөс харж суусан Кэса авааль нөхөр Ватарүдээ хайртайгаа албаар дөвийлгэн ярьж байлаа. Гэвч түүний яриа надад оргүй хоосон санагдав. “Энэ хүүхэн нөхрөөрөө хоосон сайрхан бардамнаж байна” л гэж би бодсон. “Эсвэл надаар өрөвдүүлэхийг хүсээгүйдээ ийнхүү ярьж байна” ч гэж бас бодсон. Тэгж бодохын сацуу энэ хоосон бардамналыг нь илчлэх хүсэл хором хормоор хүч авч билээ. Гэвч “Түүний үгийг яагаад худал гэж бодсон бэ?” эсвэл “Чи өөртөө хэт итгэлтэйгээс Кэсагийн яриаг худалд тооцсон биз” хэмээн хэн нэгэн өөдөөс хэлбэл надад өөрийгөө цагаатгах үг алга. Гэлээ ч би түүнийг худал хэлсэнд итгэлтэй байлаа. Одоо ч би тийнхүү итгэсэн хэвээр байна.

　　Гэвч тэр үед зөвхөн түүнийг дийлье гэсэн хүсэл намайг эзэмдсэн гэвэл бас худлаа. Түүнээс гадна... хэлье гэхээр хацар халуу оргих шиг санагдана. Хэдий ичгүүртэй ч би цэвэр хуял тачаалд автсан байв. Тэр хүүхний биеийг эзэмдэж чадаагүйдээ харамсах харуусал биш. Түүнийг эзэмдэхийг хүссэн хүсэл ч биш, бүр дорд, хангаж л байвал хэн ч байсан хамаагүй, дур тачаалын төлөөх дур тачаал байсан юм. Янхан худалдаж авах ямар ч эрээс би тэр үед долоон дор байсан. Ямартай ч би ийм сэдлийн улмаас Кэсатай холбогдов. Холбогдов гэхээс илүү хүний эхнэр Кэсагийн нэр төрийг гутаав. Ийнхүү одоо эхний асуултандаа эргэж очвол... Үгүй ээ, иймдээ тулчхаад Кэсад хайртай эсэхийг өөрөөсөө асуух хэрэг алга. Хайртай гэхээс харин ч эсрэгээр хааяа түүнийг үзэн ядах сэтгэл төрнө. Бүх юм дууссаны дараа уйлан хэвтэх Кэсаг хүчээр тэвэрч босгоход, тэр ичих нүүргүй надаас ч илүү ичгүүртэй харагдаж билээ. Арзайж сэгсийсэн үс, хөлөрсөн нүүрнийх нь будаг шунх... тэр хүүхний бие, сэтгэлийн муухайг илчлээгүй зүйл ер үгүй. Хэрэв тэр мөч хүртэл би түүнийг хайрлаж байсан бол, миний сэтгэл тэр өдөр үүрд замхарсан болно. Харин тэр мөч хүртэл хэрэв би түүнийг хайрлаж байгаагүй бол, тэр өдөр миний сэтгэлд шинээр үзэн ядалт төрсөн ч гэж болно. Гэтэл өнөө шөнө би эс хайрлах хүүхний төлөө эс үзэн ядах эрийг алахаар завдаж буй бус уу!

　　Үүнд хэн ч буруугүй. Би өөрөө, өөрийнхөө амаар “Ватарүг алъя” гэж хэлсэн юм. Кэсагийн чихэнд амаа наан тийм үг шивнэснээ бодохоор би ч солиорчихсон байсан гэлтэй. Гэхдээ л би тэгж шивнэсэн. Шивнэхгүй гэж бодон шүдээ тас зуусан чигтээ, шивнэсэн. Яагаад тийнхүү шивнэсэн бэ? Одоо эргэж бодоод ч ойлгох юм алга. Гэхдээ хүчилж бодвоос, би тэр хүүхнийг жигших тусам, үзэн ядах тусам, дотроос нэг юм хатгаж түүнийг улам дорд унагаж доромжилмоор санагдаад байсан юм. Чингэхийн тулд хайртайгаа гайхуулаад байсан авааль эр Ватарү Саэмон-но-жёог нь алахыг Кэсад санал болгож хүлээн зөвшөөрүүлэх шиг энэ зорилгод нийцэх зүйл үгүй. Тийм учир би хар дарсан зүүдэнд автсан хүн шиг хүсээгүй аллагыг хүчээр тэр хүүхэнд тулгасан байх.

　　Тэгсэн ч “Ватарүг алъя” гэхэд хангалттай шалтгаан болохгүй гэвэл, дараа нь хүний мэдлээс хальсан далдын хүч (буг чөтгөр гэсэн ч яадаг юм) миний сэтгэл санааг эзэмдэн залж, нүглийн замд оруулсан гэхээс өөр арга алга. Ямар ч байсан би нэг л зүйлийг Кэсагийн чихэнд уйгагүй давтан хэлж байлаа. Тэгж байтал Кэса гэнэт толгойгоо өндийлгөөд номхоноор миний саналыг зөвшөөрч байна гэж хариулав. Зөвхөн тийн амархан зөвшөөрсөн нь миний гайхлыг төрүүлсэн юм биш. Царайг нь хартал Кэсагийн харцанд өмнө хэзээ ч харж байгаагүй сонин гэрэл гялалзаж байлаа. Тэр даруй “Садар эм!” гэж бодогдохын зэрэгцээ цөхрөл гэмээр мэдрэмж гэнэт сэдсэн зүйлийн аймшгийг нүдний минь өмнө ангал мэт дэлгэв. Энэ бүхий л хугацаанд тэр хүүхний завхай, гундсан төрх туж намайг зовоож байсныг хэлэх илүүц биз. Чаддагсан бол би амласнаа яг тэнд, тэр дор нь няцаамаар байсан. Тэр завхай хүүхнийг тийнхүү шившиг гутамшгийн ёроол уруу түлхэж унагамаар байсан. Хэрэв тэгсэн бол – тэр хүүхнээр хэдий би хүслээ хангаж тоглосон ч гэлээ – зүй ёсны уур хилэнгийн цаана хүн чанар минь толгой хоргодчих зай олох л байсан. Гэвч надад тэгэх сүйхээ дутсан. Кэса миний доторхыг нэвт шувт харсан янзтай гэнэт царайгаа хувиргаад намайг цоо ширтсэн тэр мөчид – би үнэнийг хэлье – яг тэр мөчид би цаг, өдөр тохироод Ватарүг алахаар андгайлсан юм. Учир нь эс зөвшөөрсөн тохиолдолд Кэса надаас өшөө авна гэхээс айсан хэрэг. Тийм ээ, тэр айдас одоо ч миний зүрхийг базчихаад тавихгүй байна. Хулчгар амьтан гэж намайг шоолмоор байвал дураа ханатал шоолцгоо. Гагцхүү тэр мөчид Кэсаг хараагүй хүн л тэгж намайг шоолно. Нулимсгүй нүдээрээ уйлах түүнийг хараад би цөхрөл алдан “Ватарүг алахгүй бол Кэса – өөрийн гараар биш ч гэлээ – ямар ч байсан намайг ална. Тэгсэн дор би өөрөө Ватарүг алъя” гэж бодсон юм. Миний айдас... Намайг ам өгсний дараа Кэса нүдээ буруулан цонхигор цагаан хацартаа хонхор гарган инээсэн нь миний айдас үндэслэлтэйг нотлох бус уу?

　　Ээ харла, тэр ёрын андгайнаас болж би бузартахын дээдээр бузартсан сэтгэлдээ хүний амь хөнөөсөн нүгэл нэмэх нь. Хэрэв өнөө шөнө би амнаасаа буцвал... Үгүй ээ, чингэхийг би тэвчихгүй. Нэгд, би андгайлсан. Мөн Кэсагийн өшөө авалтаас айж буйгаа ч би хэлсэн – энэ бол хэрхэвч худал айдас биш. Гэвч бас өөр зүйл байна. Тэр юу вэ? Намайг, өөдгүй хулчгар намайг гэмгүй эрийг алахад түлхэх тэр их хүч юу вэ? Би мэдэхгүй. Мэдэхгүй боловч... магадгүй... үгүй ээ, тийм байх учиргүй. Би тэр хүүхнийг жигшдэг. Түүнээс айдаг. Үзэн яддаг. Тэглээ ч, тэглээ ч би түүнд хайртай юм болов уу?”

　　Моритоо нааш цааш алхах ч дахиж үг үл дуугарна. Сарны гэрэл тусна. Хаа нэгтээгээс имаё(*2) дуу сонсогдоно:

　　Ай, хүний сэтгэл
　　Түнэр харанхуй лугаа адил
　　Хүсэл шуналын галд шатаж
　　Хийсэн одох амь болой

(төгсгөл дараагийн бичлэгт)

...........................................................................................................................

*1　Хэйан үед (794-1185) дурлалт хосууд бие биедээ хайрын шүлэг илгээх заншилтай байсан.
*2　имаё – Хэйангийн дунд үеэс Камакүра үе (1185–1333) хүртэл дэлгэрсэн дууны нэгэн төрөл.

Something Told the Wild Geese

Something Told the Wild Geese
Rachel Field (1894 – 1942)

　“Something told the wild geese
　It was time to go..
　Though the fields lay golden
　Something whispered,—‘Snow.’

　Leaves were green and stirring,
　Berries, luster-glossed,
　But beneath warm feathers
　Something cautioned,—‘Frost.’

　All the sagging orchards
　Steamed with amber spice,
　But each wild breast stiffened
　At remembered ice.

　Something told the wild geese
　It was time to fly,—
　Summer sun was on their wings,
　Winter in their cry.”

Баас or кофе?

　

Сүрэн:
- Баба баба, үхэж байлаа ч ийм юм идэхгүй, уухгүй. Нооо танк ю.
Найз:
- Дээд зэргийн кофе шдээ, ямар үнэтэйг мэдэх үү?

- Үнийг нь мэдээд ууна гэж байхгүй ээ.
- Зүгээр амсчих. Ганцхан балга.
- Баас бол баас.
- Сүрээээн, чи буруу бодоод байна. "Баас" биш “Копи Лувак” гэж бод.
- Чи нээрээ, Тэпкод ажиллавал таарна.
- Тэпко яасийн?
- Цөмийн хог булшилж хаях газар хайхдаа "цөмийн урвалын эцсийн бүтээгдэхүүнийг хадгалах газар” гээд байсан даа.
- ... ... (хөмсөг зангидна).
- Сорри, сорри. Найзыгаа Тэпко шиг атгаалжин хар мангастай зүйрлээд, би нээрээ.
- Ууувал чинь уучилна.
- ... гэхдээ яаж ч нэрлэсэн амьтны баас биз дээ?
- Ингэхэд хэн үхэр, морины бааснаас илүү сайхан үнэр энэ дэлхийд байхгүй гээд байлаа?
- Үхрийн баас биш аргал гэдэг юм. Морины баас биш хомоол.
- Баас бол баас.
- Нойтон баас биш шүү, наранд сайхан хатсаныг нь хэлнэ.
- Копи Лувак ч ялгаагүй. Сайн угаагаад наранд сайхан хатаадаг шдээ.

Аргументыг хүлээн зөвшөөрсөн ч уугаагүй ээ... хэхэ

P.S.
* Копи Лувак – Индонезийн "тусгай боловсруулалт"-аараа алдартай кофе. Товчхондоо, цивет гэдэг муурын төрлийн амьтны идэж гаргасан (баасан) кофег хэлнэ. Амьтны ходоодны шүүс кофены гашуун гадаргууг боловсруулж эцсийн дүнд ихэд гоё амттай кофе болдог гэлцэх.

** Тэпко - Tokyo Electric Power Company (TEPCO)

Хэн хулгайлав?

Нетээр тэнэж яваад япончууд хулгайлсан, үгүй монголчууд хулгайлсан, үгүй аль аль нь хулгайлсан... гээд хөөрхөн маргаан уншчихав. Сүрэн учрыг олж хужрыг тунгааваас хэн нь ч хулгайлаагүй юм аа. Гэхдээ орчин цагт байсан бол яах аргагүй монголчууд бас солонгосчууд хулгайлсан болж таарна. Юун тухай яриад байна вэ гэвэл Японы "Төмөр замын дуу", Монголын "Хүмүүн төрөлхтөн" & Солонгосын "Сурагчдын дуу".

Товч мэдээ:

Энэ дуу Мэйжигийн 33 он буюу 1900 онд зохиогдсон бөгөөөд 1987 он хүртэл Япон улсын хамгийн урт дуунд тооцогдож байв. Арлын орны өнцөг булан бүрийг холбосон хэд хэдэн төмөр замын тухай дуунаас бүрдэнэ. Эхний дуу нь Токио, Нагоя, Кёото, Осака, Кообэ зэрэг худалдаа аж үйлдвэрийн томоохон зангилаа хотуудыг холбосон 588 км урт Тоокайдоо төмөр замын тухай. Токиогийн Шинбаши буудлаас (тэр үед Токио буудал хараахан баригдаагүй байсан) эхлээд Шинагава, Ёкохама, Ёкосүка, Камакүра, Одавара, Шизүока гээд төмөр замын томоохон буудал, зам дагуух үзэсгэлэнт газар, нэртэй сүм хийд, түүхэн дурсгалт газруудын тухай магтан дуулна.

Дараагийн дуу нь Тоокайдоо төмөр замын төгсгөл буюу Кобэ хотоос Кюүшүү арал хүртэл тавьсан Санъёо төмөр замын тухай. Кобэ хотоос эхлэн Хёого, Окаяма, Хирошима, Ямагүчи мужуудын төмөр замын гол буудлууд, уул нуруу, сүм дугана, цэцэрлэгт хүрээлэн, боомт хот гээд бахдам бахархам бүхнээ дуулна. Удаахь дуу нь Токиогийн Үэно буудлаас хойд нутаг руу тавьсан Оошюү Иваки төмөр замын тухай. Тэр нь өнөөгийн Тоохокү шугам & Жёобан шугам. Далийхад, Кавабавагийн алдарт "Цасны орон" руу энэ төмөр замаар явна... Дүгнэхэд, бүх гол төмөр замын тухай дуулдаг учир энэ дууг Япон улсын төмөр замын сүлд дуу ч гэж болно.

Өмнөх зууны эхний хэсэгт япончууд Хятадыг эзэлчихсэн, Манж-Го улсыг байгуулчихсан, тэр нь Өвөр монголын газар нутгийг бас хамарчихсан байсан. Манжуурт япончууд үй олноороо нүүж суурьшаад, сургууль соёл байгуулаад (Шиба Рёотароод орчуулга хийсэн "Тал нутгийн тэмдэглэл" зохиолын баатар Цэвэгмаа гуай багадаа тийм сургуульд явж япон хэл сурсан) үйлдвэр бариад, төмөр зам тавиад... ихээхэн юм өрнүүлж байсан даа. Нутагтаа сонсож байсан дуугаа ч авч очсон байж таарна. Тэр нь манайд эмэгтэйчүүдийн эрх чөлөөний тухай дуу "Хүмүүн төрөлхтөн" болоод, Солонгост эрдмийг эрхэмлэхийг сургасан "Сурагчдын дуу" болсон юм. Хэдий тийм ч оюуны өмчийн тухай ойлголт байгаагүй үеийн юмыг (тодруулбал Европ, Япон, АНУ-д байсан, Хятад & Монголд байгаагүй) хулгайлсан гэж болохгүй л болов уу. 

　　Үг: Оовада Тэкэки
　　Ая: Ооно Үмэвака & Үэ Санэмичи

　　

P.S. 1987 онд зохиогдсон Японы хамгийн урт дуу үнэн дэнэг. Дэндүү дэнэг учир нэрийг нь ч энд бичихгүй. Гэхдээ дэнэг юм хийж энэ дуунаас "хамгийн урт дуу" цолыг булаасан нь харамсалтай.

Про мироустройство

9 сентября

Не, ну почему так: то ничего, то все? Живешь себе месяцами – тихо мирно, тишь да гладь, Божья благодать. Никаких тебе землетрясений и цунами личного масштаба, на работе и дома все устаканилось. Хоть шаром покати для проверки – может какая-то мелкая проблемка за уголок закатилась? Ан нет – пусто!

И вдруг – ой, как не люблю я это “вдруг” – такое навалится, что мало не покажется. Все и сразу. И на работе, и дома. Земля трясется, ветер с ног сбивает, гром и молнии устрашают. Столько животрепещущих проблем, а главное, каждая так живо трепещет, что не браться за ее решение хочется, а бежать куда подальше.

И не сбежишь ведь. Как тут сбежишь, когда сотня дел вокруг и каждое протягивает руки, требуя хлеба и воды моего внимания, ака решения? Очень мне хочется договориться с мироустройством, чтобы оно мне всяко-разные проблемы отмеряло и штучно отвешивало: одну в неделю, в год 52, как-то так. По-моему, справедливо и лучше, чем затишье на полгода, а потом вдруг гром! – и буря на неопределенный промежуток времени.

P.S. Что-то меня сегодня на погодно-атмосферные сравнения тянет... Виноват телевизор – с утра нудным голосом что-то про тайфун вещал.

Уходило лето

　　Веселые Ребята "Уходило Лето", 1979.

　　Не было печали, просто уходило лето,　
　　Не было разлуки - месяц по календарю...　

Найман сар

"Найман сар" гэхээр нэг л тиймэрхүү... Аюурзаны энэ тайлбар харахаар "Сүүн сар", малчдын зурхай харахаар "Гуран сар" гэх ёстой мэт. Гэхдээ нэр ч яахав, зүгээр зуны адаг сарын адаг өдөр Цветаеваг санасан билээ:

　　Август — астры,
　　Август — звёзды,
　　Август — грозди
　　Винограда и рябины
　　Ржавой — август!

　　Полновесным, благосклонным
　　Яблоком своим имперским,
　　Как дитя, играешь, август.
　　Как ладонью, гладишь сердце
　　Именем своим имперским:
　　Август! — Сердце!

　　Месяц поздних поцелуев,
　　Поздних роз и молний поздних!
　　Ливней звёздных —
　　Август! — Месяц
　　Ливней звёздных!

　　7 февраля 1917

Р. Акүтагава "Тэргэнцэр"

Япон хүүхдүүд арван жилдээ уран зохиолын хичээл дээр үздэг Акүтагавагийн өгүүллэг. Рашёомон, Ширэнгэд хоёроос илүү энэ өгүүллэгийг япончууд мэдэх байх шүү.

Р. Акүтагава "Тэргэнцэр"

Орчуулга: Сүрэн (япон хэлнээс)

　　Одавараг Атамитай холбох нарийн төмөр зам тавих ажил Рёохэйг найман нас хүрдэг жил эхэлсэн билээ. Рёохэй төмөр замын ажил харахаар өдөр бүр тосгоны зах руу явна. Төмөр замын ажил гэхээс төмөр замын тэргэнцэрээр шороо зөөж байгаа нь хүүгийн сонирхлыг татаж тийнхүү харахаар очдог байв.

　　Шороо ачсан тэргэнцэрийн ард газар шорооны хоёр ажилчин зогсож явна. Уулын бэлээр уруудах учир тэргэнцэр хүний хүч дэмгүй эрчээ аван хурдална. Тэргэнцэр савлан дайвалзаж салхи татуулан давхихад ажилчдын хантаазны хормой дэрвэж, нарийхан төмөр зам тахийж муруйна – Рёохэй энэ бүхнийг харан ажилчин болох юмсан гэж мөрөөднө. Эсвэл ядаж ганцхан удаа ажилчидтай хамт тэргэнцэрийн ард тийн зогсоод давхиж үзэхсэн гэж бодно. Тэргэнцэр тосгоны захын тэгш газар ирээд аяндаа зогсоно. Зогсов уу, үгүй юу ажилчид шаламгай гэгч нь үсрэн бууж тэргэнцэрт ачсан шороог төмөр замын төгсгөлд асгана. Тэгээд тэргэнцэрээ түрсээр сая ирсэн замаараа дахин уул өөд зүтгэнэ. Рёохэй тэр үед тэргэнцэрт суудаггүй юм гэхэд ядаж араас нь түлхэх юмсан гэж бодно.

　　Өвлийн хоёрдугаар сарын эхэнд Рёохэй нэгэн үдэш хоёр насаар бага дүү бас дүүтэй нь нас чацуу хөрш айлын хүүтэй хамт тосгоны зах, тэргэнцэр тавьсан газар руу явжээ. Тэнд үдшийн бүрийд шавар шороо болсон тэргэнцэрүүд эгнэсэн байлаа. Харин эргэн тойронд нь хаашаа ч харсан ажилчдын бараа харагдсангүй. Гурван хүү айж эмээсээр хамгийн захын тэргэнцэрийг түлхэв. Хөвгүүдийн хүч нь дүймэгц тэргэнцэрийн дугуй гэнэт хяхтнан дуугарч аажуухан хөдлөв. Тэр дуунд Рёохэйгийн хүйтэн хөлс асгарав. Гэвч дахин хяхтнахад Рёохэй айсангүй. Гурван хүүг түлхэхэд тэргэнцэр түр тар хийн төмөр замаа даган өгслөө.

　　Тийнхүү арван кэн(*1) хиртээ явтал төмөр зам нэлээд өгсүүр болж, хэчнээн түлхээд ч тэргэнцэр гурван хөвгүүний хүчинд урагшлахаа болив. Харин ч эсрэгээр гурвуулаа дийлдэж ухрах тохиолдол гарна. Рёохэй одоо боллоо гэж бодоод хоёр дүүдээ дохио өгөв:

　　- Cууя!

　　Хөвгүүд нэгэн зэрэг гараа татан авч тэргэнцэрт үсрэн орцгоолоо. Эхэндээ тэргэнцэр аажуухан дайвж байснаа аяндаа хурдаа авч эрчлэн уруудав. Тэр даруй харах бараа нүдний өмнө ярагдан хуваагдаж, хоёр тийш асар хурдтай тэлэн өргөжив. Хацар алгадах үдшийн салхи, хөл доор түчигнэн доргих тэргэнцэр – Рёохэй тэнгэрт хөөрсөн мэт баярлаж байлаа. Гэвч тэргэнцэр хоёр, гурван минутын дараа байсан газраа буцаж ирээд зогсов.

　　- Дахиад нэг түлхье!

　　Рёохэй хоёр дүүтэйгээ дахиад тэргэнцэрийг түлхэхийг завдав. Гэтэл дугуй эргэж ч амжаагүй байтал ард нь гэнэт хэн нэгний хөлийн чимээ сонсогджээ. Сонсогдоод зогсохгүй хөлийн чимээ гэнэт зандран загнах ууртай дуу болж хувирав:

　　- Муу золигнууд! Тэргэнцэрт гар хүрэхийг хэн зөвшөөрсөн юм бэ?　

　　Тэмдэгтэй хуучин хантааз, улиралдаа зохицоогүй сийрсэн малгай өмссөн өндөр ажилчин архан талд нь зогсож байлаа. Гэвч түүний бараа хараанд өртөх үед Рёохэй хоёр дүүтэйгээ аль хэдийнээ тав, зургаан кэн зугтаж амжсан байв. Түүнээс хойш Рёохэй гэрийн ажилд зарагдчихаад буцаж явах үедээ талбайд тэргэнцэрүүд эзгүй байхыг харсан ч дахин сууж зүрхэлсэнгүй. Тэр ажилчны төрх одоо ч Рёохэйн ой тойнд хаа нэгтээ зурайн тодорно. Бүрэг харанхуйд цайрах жижиг шар сийрсэн малгай... гэвч тэр дурсамжийн өнгө ч жилээс жилд бүдгэрсэн ажээ.

　　Арваад хоногийн дараа Рёохэй дахиад ганцаараа их үдийн алдад ажлын талбайд очиж тэргэнцэрүүд ирж буцахыг харан зогсож байлаа. Гэтэл шороо ачсан тэргэнцэрээс гадна дэр мод ачсан нэг тэргэнцэр гол шугам болох өргөн замаар өгсөөд ирэв. Тэр тэргэнцэрийг хоёр залуу түрж явна. Тэр хоёр Рёохэйн нүдэнд нэг л дулаахан санагджээ. Жаалхүү “Энэ ах нар лав загнахгүй байх” гэж бодоод гүйж очин,

　　- Ах аа, би түлхэлцээд өгөх үү? гэж асуув.

　　Судалтай цамц өмссөн ажилчин доош харан тэргэнцэрээ түрсэн чигтээ Рёохэйн найдаж байсанчлан “Тэгээч, түлхээд өгөөч” гэж уриалгахан хэлэв. Рёохэй тэр хоёрын дунд ороод хамаг хүчээрээ түлхэж эхлэхэд чихэндээ ороомог тамхи хавчуулсан нөгөө залуу нь:

　　- Миний дүү ч чадалтай байна шүү гэж Рёохэйг магтав.

　　Явж байтал эгц өгсүүр зам аажмаар налуувтар болж эхлэв. Рёохэй дотроо “Одоо болно” гэж хэзээ хэлэх бол гэж түгшиж явлаа. Гэвч хүчлэн тонгойж байсан хоёр залуу өндийн нуруугаа тэнийлгээд дув дуугай тэргэнцэрээ түрсээр. Рёохэй тэсгэл алдан, эмээн эмээн “Би хэчнээн түлхсэн ч болох уу?” гэж асуухад хоёр залуу “Болно оо” гэж зэрэг хариулав. Хөвгүүн “Ямар сайн ах нар вэ” гэж бодлоо.

　　Тав, зургаан чёо(*2) хиртээ явсны дараа зам дахин тахийж өгсүүр болов. Замын хоёр талаар бэрсүүт жүржийн талбайд олон жимс нарны гэрлийг шимэн шаргалтана. “Өгсүүр зам нь гоё юм аа, удаан түрнэ” – Рёохэй ийн бодоод хамаг чадлаараа түлхэхийг хичээв.

　　Жүржийн талбай дундуур өгсөж гарахад төмөр зам гэнэт уруу болов. Эрээн цамцтай эр Рёохэйд “За суу” гэхэд Рёохэй шууд үсрэн суув. Гурвуулаа үсэрч гармагц тэргэнцэр жүржийн моднуудын сэнгинэм сайхан үнэрийг сэвэлзүүлэн жирийтэл уруудан хурдлав. Салхи хүрмийг нь дүүргэн явахад Рёохэй “Түлхсэнээс суусан нь гоё” гэж мэдээжийн юм бодлоо. “Явахдаа удаан түлхвэл буцахдаа удаан сууна” гэж ч бас бодов.

　　Хулсан шугуйтай газар ирээд тэргэнцэр аажуухан зогсоход гурвуулаа бууж хүнд тэргэнцэрээ урьдын адил түрэв. Нэг мэдэхнээ хулсан шугуй холимог ой болов. Өгсүүр замд заримдаа хатсан навчинд харагдахгүй болтлоо хучигдсан, зэвэрсэн төмөр замын хэсгүүд ч таарч байлаа. Замын тэр хэсгийг өгсөн гартал өндөр хадан хясааны цаана хөвөө хязгааргүй, хүйтэн нэлгэр далай цэлийн харагдав. Далай харагдмагц Рёохэй гэнэт гэрээсээ дэндүү хол явчихсанаа ухаарав.

　　Гурвуулаа дахин тэргэнцэртээ суулаа. Тэргэнцэр баруун талдаа далайн эрэг дагуу ургасан моддын мөчир доогуур хурдална. Гэвч Рёохэй түрүүнийх шигээ баярлаж хөөрсөнгүй, “Одоо харихгүй бол болохгүй” л гэж дотроо бодож байлаа. Гэхдээ очих газраа очихоос нааш тэргэнцэр ч, тэд өөрсдөө ч буцаж чадахгүй гэдгийг мэдээж Рёохэй сайн ойлгоно. Удалгүй тэргэнцэр эгц зүссэн уулын хормой түшсэн, тутрагын сүрлэн дээвэртэй цайны газрын өмнө ирж зогсов. Хоёр ажилчин дотогш ороод хөхүүл хүүхэд үүрсэн цайны газрын эзэн бүсгүйтэй яриа дэлгэн аажуу тайван цайлж эхлэв. Харин Рёохэй ганцаар үлдээд жаахан хямарч дэмий л тэргэнцэрээ хэд тойрч үзлээ. Тэргэнцэрийн бат бэх банзан хананд үсэрч наалдсан шавар хатсан байх ажээ.

　　Нэлээд хүлээсний дараа чихэндээ ороомог хавчуулсан залуу (гэхдээ энэ үед чихэнд нь ороомог байсангүй) гарч ирээд тэргэнцэрийн хажууд зогсох Рёохэйд сонинд ороосон боов өгсөнд Рёохэй “Баярлалаа” гэж хөндий дуугаар хэлэв. Гэвч тэр даруйдаа гэмшиж, хүйтнээр хариулснаа цайруулах гэсэн шиг баглаатай боовноос нэгийг авч амандаа хийжээ. Боовонд сонингийн цаасных бололтой, газрын тосны үнэр шингэсэн байлаа.

　　Гурвуулаа тэргэнцэрээ түрж налуухан хөтлөөр дээш өгсөв. Гэвч энэ удаад Рёохэй гар нь тэргэнцэрийг түлхэвч сэтгэлдээ тэс ондоог бодно.

　　Хөтөл даваад уруудаж буутал түрүүнийхтэй адил цайны газар таарав. Ажилчид тийш орсны дараа Рёохэй тэргэнцэр налж суугаад харих тухай л бодно. Энэ үед жаргах нарны туяа цайны газрын өмнө цэцэглэсэн тоорын модны оройг шүргэж байв. Рёохэй “Нар жаргах нь ээ...” гэж бодмогц байж суух аргагүй болов. Жаалхүү тэргэнцэрийн төмөр дугуйг өшиглөж нэг үзээд, ганцаараа хөдөлгөж дийлэхгүйгээ мэдэвч араас нь түлхэж нэг үзээд үймсэн сэтгэлээ аргална. Тэгж байтал ажилчид гарч ирээд тэргэнцэрт ачсан дэр модоо буулгаж эхлэнгээ Рёохэйд ажиг ч үгүй ийн хэллээ:

　　- Миний дүү, одоо хариарай. Бид өнөөдөр эндээ хононо.

　　- Их оройтвол гэрийнхэн чинь санаа зовно шүү.

　　Рёохэйн дотор зурсхийв. Удахгүй харанхуй болно, ноднин жилийн сүүлээр ээжтэйгээ Ивамүра тосгонд очсоныг бодоход өнөөдрийн зам гурав, дөрөв дахин хол байсан, өнөөдөр гав ганцаархнаа ийм хол ирсэн... Энэ бүхнийг Рёохэй агшин зуур ойлгож золтой л уйлчихсангүй. Гэвч уйлаад нэмэргүй гэж бодлоо. Жаалхүү ажилчин залууст эв хавгүй мэхийн ёслоод төмөр зам дагуу ум хумгүй гүйв.

　　Рёохэй хар хурдаараа нэлээд удаан гүйлээ. Гүйж байхдаа тээртэй санагдсан учир өвөрлөсөн боовоо замын хажуу руу чулуудав. Модон ултай сүрлэн шаахайгаа ч зэрэг тайлж хаяв. Оймстой хөлийнх нь улыг хайрга чулуу хатгаж, нухаж өвтгөсөн боловч хөл нь хамаагүй хөнгөрч гүйх нь хурдан болжээ. Рёохэй зүүн талдаа далайн амьсгааг мэдэрсээр өндөр хөтөл өөд гүйж гарав. Үе үе хоолой нь зангирч нүдэнд нь нулимс тунарна. Гэвч Рёохэй өөрийгөө хүчлэн тэвчиж, гагцхүү хамар нь шархирч амьсгаа нь шуухитнана.

　　Хулсан шугуйн хажуугаар гүйн өнгөрөхөд үдшийн гялбаанд туяарах Хиганэ уулын оройгоос жаргах нарны сүүлчийн туяа татарч байлаа. Рёохэй улам сандарч тэвдэв. Ирэх, буцах зам адилгүй учраас тэр үү, эргэн тойрны бүх юм ондоо харагдаж санааг нь зовооно. Тэгтэл хөлсөнд норсон хувцас нь хүртэл тээртэй санагдсан тул ум хумгүй гүйсэн чигээрээ хүрмээ тайлж замын хажуу руу шидэв.

　　Бэрсүүт жүржийн талбайд ирэх алдад эргэн тойрныг харанхуй улам нөмрөв. Рёохэй “Амьд л үлдвэл” гэж бодон халтирч бүдэрсэн ч гүйсээр л байлаа.

　　Холоос бүрэг харанхуйд арай хийж тосгоны зах дахь төмөр замын ажлын талбай харагдахад Рёохэйд дуу тавин уйлмаар санагдав. Гэвч царай нь үрчийж, доголон нулимс унагасан ч уйлалгүй тэвчин гүйсээр байлаа.

　　Рёохэйг тосгонд гүйж иртэл замын хоёр талаар айлуудын гэрэл хэдийнээ ассан байжээ. Айлуудын гэрлэн дундуур гүйж явахдаа толгойноос нь уур савсаж буйг жаалхүү мэдэж байв. Амьсгаадан гүйх Рёохэйг хараад худгаас ус зөөх хүүхнүүд, тариан талбайгаас буцах эрчүүд “Хүүе, яагаа вэ?” гэж дуудан асууцгааж байлаа. Гэвч жаалхүү барааны дэлгүүр, үсчин, гэрэл ассан айлуудын урдуур хар хурдаараа таг дуугай гүйн өнгөрөв.

　　Гэрийнхээ үүдэнд гүйж ирээд Рёохэй тэсэлгүй хоолой мэдэн цурхиран уйллаа. Уйлах дуугаар нь аав, ээж хоёр нь санд мэнд гарч ирэв. Ээж нь нэг юм хэлэнгээ Рёохэйг тэврэхийг оролдох авч Рёохэй гар хөлөө савчин эхэр татан уйлсаар байлаа. Түүний дэндүү чанга, дэндүү их уйлах дуунаар хөрш айлын гурав, дөрвөн авгай хүүхэн харанхуйд гэрийнх нь гадаа ирэв. Ээж аав, цугласан хүмүүс бүгд ам амандаа түүнээс уйлах учрыг нь асууна. Гэвч Рёохэй уйлахаас өөрийг үл мэднэ. Тийм хол замыг ганцаар гүйж ирэхдээ ямар их айж тэвдэснээ бодохоор орь чангаар хэчнээн уйлавч уйлж барахгүй мэт хүүд санагдах ажээ.

..............................................................

　　Рёохэй хорин зургаан настайдаа эхнэр хүүхдийн хамт Токиод иржээ. Одоо тэр нэгэн сэтгүүлийн газрын хоёр давхарт улаан үзэг барин хянагч хийдэг. Гэхдээ Рёохэй бага насныхаа тэр нэгэн өдрийг хааяа ямар ч учир шалтгаангүй санадаг юм. Ямар ч учир шалтгаангүй? Хатуу бор амьдралд ядарсан түүний нүдний өмнө одоо ч гэсэн тэртээх өдрийнх шиг бүрэг харанхуй ой шугуй, өгсүүр уруутай нарийхан зам бүдгэрч тодрон үргэлжилсээр...

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

　　*1 кэн – уртын нэгж, 1.82 метр
　　*2 чёо – уртын нэгж, 109.09 м

　　Орчуулгын тухай тайлбар:

　　Зохиолын нэр буюу японоор トロッコ, англиар "trolley", оросоор "вагонетка" гэх энэ үгийг монголоор юу гэхийг мэдэхгүй нэлээд удаан хайв. Өвөр монголчууд “Зүтгүүр тэрэг” гэж орчуулсан байна лээ. Гэхдээ “зүтгүүр” гэдэг оросоор “локомотив”. Энэ өгүүллэгт гарах тэргэнцэр зүтгүүргүй учраас тэгж орчуулж боломгүй санагдана. Манайд ийм тэрийг зарим уурхайд ашигладаг юм билээ, уул уурхайн толиноос харахад “бэсрэг чингэлэг” гэж байсан. "Тэрэг" гэж орчуулахаар "төмөр замаар тэрэг явдгиймуу" гээд, "тэргэнцэр" гэж орчуулахаар "тахир дутуу хүмүүсийн тэргийг л тэргэнцэр гэдэг шдээ" гээд, "чингэлэг" гэхээр "төмөр хайрцаг шиг эдийг л тэгдэг биз дээ" гээд... яаж ч орчуулсан найз нөхөд маань намайг шүүмжилнэ. Гэхдээ оронд нь санал болгох үгс нь "тэрэг", "зүтгүүр тэрэг", "чингэлэг", "төмөр замын тэргэнцэр", "бэсрэг чингэлэг" зэргээс цаашлахгүй... Мэргэн нөхөд туслана уу? Уул нь доорх зурган дээрх шиг юмыг л хэлээд байгаам...

Vengo anch'io?

　　Enzo Jannacci "Vengo anch'io. No, tu no"

　　Si potrebbe andare tutti quanti al tuo funerale...
　　per vedere se la gente poi piange davvero
　　e capire che e` per tutti una cosa normale
　　e vedere di nascosto l'effetto che fa

　　

Дневник – Лето

Лето, жарко, влажно – это Япония. Лето, жарко, сухо – это Монголия. И то и другое мне нравится. Нравится, что в Японии, если утром хлеб в морозильник не убрать, вечером уже появятся первые пятнышки плесени. Нравится, что на Родине сухо до такой степени, что белье и даже джинсы высыхают за десять минут. Солнце – ура, жара – банзай! Чем жарче, тем лучше. Больше 30 градусов и немного влаги – вот мой климатический рай. Так что скоро мне станет так хорошо и славно, что я не жить, а нежиться буду. Вот только проходит это быстро, оглянуться не успеешь, а уже “на пригреве тепло, только этого мало”. Но не будем о грустном. 

10 июня
Лето настает – сердце поет.

Предвкушаю столько всего, что глаза, то есть мозги, разбегаются. Надо, конечно, сходить на ханаби, обязательно надо выпить пива на вершине небоскреба, надо посидеть на скамейке, помахивая веером, надо на море, надо в горы, надо из Токио и обратно в Токио. Много стаканов сливового вина со льдом. Мороженое и арбуз. Выйти в люди, надев юката. Попротестовать против жестокого эскплуатирования кондиционеров сотрудниками. Сказать: “Вам жарко – земле хорошо, вам прохладно – земле плохо. Выбирайте, вы или я, то есть, земля”. Открыть все двери и окна и сказать соседской девочке: “Жарко-то как”. Августовское пение-стрекотание цикад, внезапный ливень и грохот грома ночью... И так хорошо и прекрасно будет летом, что песня будет, а не жизнь. 

А в сентябре, когда телевизор вдруг скажет, что приближается первый тайфун – вестник осени, я вдруг опомнюсь, начну суетливо разглядывать мысленный & многочисленный список “надо”, пойму, что и половина не помечена галочкой “было”, и в спешном порядке помчусь доделывать. Но в этом году все будет иначе. Ага. 

Всех с летом!

Дневник – Весна

Весной было много чего. И конечно была сакура.

4 апреля

В Токио цветет сакура. Новости всех каналов и первые полосы газет начинаются с сюжетов о цветении вишни. Эти выходные – самое время для ханами. Вчерашний дождь, к сожалению, немного помял цветы, но все равно завтра все парки оккупируют толпы народа с разными вкусностями и выпивкой, окружат со всех сторон деревья с низко растущими ветками и будут фотать на все, что фотает.

Разговорилась вчера со знакомым из Италии. Дословно “ханами” – это “любование цветением”. До приезда в Японию я думала, что мероприятие сие созерцательное, молчаливое, настраивающее человека на философский и всякий возвышенный умиротворяющий лад. Итальянец думал, что ханами – это нечто очень романтичное, типа прогулок под цветущими вишнями вдвоем и безмолвного любования. Его, как болтливого итальянца, “безмолвие” интриговало очень. Приехали, и оказалось, ханами – это народные гуляния под названием “sakura frenzy”. Это шум и гам, и много еды и алкоголя. Пьют, поют, сидят, галдят, говорят “иинээ”, “кирэй нээ”... в общем, каждый ловит кайф как может. Наши ранние, наивные представления о ханами, почерпнутые из старинных романов, тоже верны и кое-где имеют место быть, но это уж как повезет.

Хотя зря я так. Атмосфера в это время года все равно удивительная. Тепло становится и нежно как-то. И если повезет с внезапным ветром и окажешься в центре вишневой пурги, то за такую красоту душу отдать можно.

Чинагш юм бүхэн улирч одно

　Ж. Болд-Эрдэнэ

　Чинагш юм бүхэн улирч одно
　Цавцайх үүлс морин харгуйгаар зуларч одно
　Цагаан уул цэцэг хээрийн салхинд сэмэрч одно
　Чинагш юм бүхэн улирч одно

　Нарыг зүглэсэн түм түмэн усны модон хорхой
　Навчилж өөрчлөгдөхөд хүмүүс ой шугуй гэж нэрлэнэ
　Намрын царманд зогсох марал бугын нүдэнд
　Магадгүй ямархан гунигаар нулимс цийлэлзэнэ

　Ирэх өдөр хоногууд өнгөрч одно
　Ижий минь талын хаяа руу алсарч одно
　Эцэг минь зоримогхон шийдээд хальж одно
　Ирэх өдөр хоногууд өнгөрч одно

　Ээжийн загсаасан өрөм шиг шаргал саран
　Энгэр тойрмын хоромсогтой сум шиг хэдэн зэгсэнд хононо
　Эргийн хайргаа зөөлөн зөөлөн илбэж
　Эртний домгоо Хэрлэн мөрөн минь шивнэнэ

　Чинагш юм бүхэн улирч одно
　Цасан ширхгүүд одны гялгараас чимхэж одно
　Чамайг гэсэн хайр минь цагийн эрхээр бүдгэрч одно
　Чинагш юм бүхэн улирч одно

　　　　　Орчуулга: Гантуяа Олхуноуд

　　　　　Всё на свете истечет и утечет,
　　　　　Облака белогривые по тропам конным ускользнут,
　　　　　Цветы эдельвейса под ветром степным усохнут,
　　　　　Всё на свете истечет и утечет.

　　　　　Десятки тысяч водных червей деревяных, к солнцу стремясь,
　　　　　Обрастут листьями, чтоб люди их рощею назвали;
　　　　　А в глазах лани - той, что стоит в осенней долине,
　　　　　Наверняка слеза капелькой блестит от печали.

　　　　　Дни и ночи грядущие протекут и унесутся,
　　　　　И за степной горизонт мать моя удалится,　
　　　　　И с решеньем твердым отец мой вознесется,
　　　　　Дни и ночи грядущие протекут и унесутся.

　　　　　Златая луна, словно пенка на молоке, что мать кипятила,
　　　　　Ночует в пруду среди камышей, что словно стрелы в колчане.
　　　　　И нежно и ласково поглаживая гравий своих берегов,
　　　　　Старинные легенды река Керулен шепчет мне.　

　　　　　Всё на свете истечет и утечет,
　　　　　Звездное сверканье снежинки по щепоткам унесут,
　　　　　Времени подвластные чувства мои к тебе угаснут,
　　　　　Всё на свете истечет и утечет.

P.S. Гантуяа является администратором группы www.facebook.com/groups/translateTibetan в фейсбуке; занимается переводами с английского, русского и тибетского.

Хаврын баяраар 3: Монгол хэл мөхөх үү?

Монгол хэлний дүрмийг өөрчлөх тухай санал дэвшүүлэхэд сонин хэвлэл, интернэтээр ширүүхэн маргаан, бүр заримдаа хэрүүл өрнөж байсан нь саяхан. Миний хувьд дүрэм өөрчлөх санаачлагыг буруутгах гэхээс 11 сард шинэ дүрэм гаргаад, 12 сард ЗГ-аар батлуулаад, 1 сард шинэ үсэгт шилжинэ гэдэг асар хурдан хэрэгжилтийг буруутгаж байв. Шинэ дүрэмд шилжихийн тулд ядаж нэг жил тайлбарлаж, ойлгуулж, олны дэмжлэг авах хэрэгтэй. Монгол хүн бүрд хамаатай, хэлний амин чухал асуудлыг зүгээр дээрээс эрдэмтэд шийдээд “ардууд дуугүй дагацгаа” гэдэг цаг үе өнгөрсөн баймаар... гэж бодож байлаа.

Харин Хаврын баяраар зохион байгуулсан семинарт суухдаа шинэ дүрэм, бичиг үсгийн тухай тэр их саналаа хэлж, маргаж мэтгэлцэж, улайрч дайрч байсан нь Монгол улсаар л хязгаарлагдаж байсныг анзаарч ойлгов. Бас харамсав. Өвөрлөгч түмэн, буриад, халимагийг бодож дурдах нэг ч хүн байсангүй, дурдъя гэсэн ч мэдэхгүй, мэдлээ гэсэн ч “ямар пад байлаа” гэх сэтгэл өнөөдөр давамгайлж буй. Гэхдээ байнга ийм байгаагүй гэдгийг Танака багшийн яриа сануулж арай өөр өнцөг, өргөн цар хүрээгээр сэтгэхэд уриалсан нь нэн сонирхолтой байсан учир үүнийг тэрлэж сууна.

Танака Кацүхико бол Хитоцүбашигийн их сургуульд олон жил багшилсан хэл шинжлэлийн эрдэмтэн, монгол судлаач хүн. Гэхдээ наян настай буурал багшийг танилцуулах хэрэггүй болов уу. Энд байгаа монголчууд сайн мэднэ, монгол судлаач хүмүүс бүр ч сайн мэднэ. Бичсэн номноос нь монголтой холбоотой ганц хоёрыг дурдахад: “Талын хувьсгалчид – монголын тусгаар тогтнолын замнал” (草原の革命家たち－モンゴル独立への道), “Монголын хувьсгалын түүх” (モンゴル革命史), “Номонханы дайн: Монгол ба Манж-Го улс” (ノモンハン戦争－モンゴルと満洲国). Далийж тэмдэглэхэд, японд Халх голын дайныг "Номонханы хэрэг (incident)" гэдэг ч Танака багш "дайн" гэснийг анхаарна уу (манай талын хүн байхгүй юу).

Танака Кацүхико "Монгол хэлний тухай"

Юуны өмнө дэлхийн дахинаа хэлний хувьд ямар түгээмэл үзэгдэл явагдаж буйг ярья. Эдүгээ дэлхийд 6000 орчим хэлээр хүмүүс хоорондоо ярьж байгаа ч зуугаад жилийн дараа буюу 2100 он гэхэд 90%-ээс 95% нь мөхнө гэж эрдэмтэд үздэг. Дэлхийн түүхнээ олон хэл үүсэж, мөхөж байсан боловч орчин цагт аливаа хэл хэрэглээнээс гарах, улмаар сөнөх үйл явц глобализаци зэрэг нийгэм, эдийн засгийн олон шалтгаанаар улам хурдасч байна. Эдийн засгийн хүчтэй хэлнүүд бусдыгаа “ноёрхож, эрхшээлдээ оруулах” процесс дэлхийн дахинаа өрнөж байна. Үүнийг байгалийн шинжлэх ухаанд явагдаж буй процесс тод харуулна: өдийг хүртэл эрдэмтэд байгалийн шинжлэх ухаантай холбоотой эрдмийн ажил, өгүүллээ өөрийн хэлээр бичиж, дараа нь англи хэл рүү орчуулдаг байсан бол сүүлийн үед анхнаасаа англиар бичих явдал газар авч байна. Англиар бичихгүй бол дэлхийн тавцанд гарах боломжгүй болж, 20 жилийн дараа байгалийн шинжлэх ухааны бүх судалгаа гагцхүү англиар бичигдэнэ гэх тооцоо ч хүртэл байдаг.

Хэдий дэлхийн дахинаа иймэрхүү процесс явагдаж буй ч ярих хүн нь байвал хэл яаж ийгээд тэсээд байж байна. Учир нь хэл мөхөх гол шалтгаан бол хүмүүс эх хэлээрээ ярихаа болих явдал. Монгол хэл мөхөх 90%-ийн хэлд орох эсэхийг монголчуудын сэтгэл зүрх мэднэ. Монгол хэлээрээ ярихаа больсон цагт үндэстний хувьд ч монголчууд сөнөнө гэж би боддог. Тиймээс монгол хэлийг мөхлөөс аврах тухай одооноос бодож эхлэх хэрэгтэй. Үүний тулд монголчууд хэлний хувьд нэгдэх хэрэгтэй болов уу? Эс бөгөөс өмнөх зууны түүх харуулснаар монгол хэлний хүч бага багаар сульдсаар л байна.

Дэлхийн түгээмэл 20 хэлээр тус бүр 50 саяас дээш хүн ярьж байна. Харин нийтдээ 7 сая гэгдэх цөөн тооны монголчууд 3, 4 өөр бичиг үсгээр ойлголцож, жилээс жилд хоорондоо хэл нэвтрэлцэх нь хэцүү болоод байна. Тиймээс 7 сая монголчууд 3, 4 өөр хэлээр ярьж байна гэсэн ч хэтрүүлсэн хэрэг биш юм (хэл шинжлэлийн ангилал бус жирийн нэгэн хүний хувьд байдал ямар вэ гэдгийг хэлж буй, Сүрэн.) Долоохон сая монголчууд хил дамнасан хэд хэдэн бүлэгт хуваагдаж, дүрмийн хувьд өөр бичиг үсэгтэй байгаа нь: өвөр монголчууд босоо монгол бичгээр бичиж, Монгол улс, буриад, халимагууд кирилээр бичих нь адил боловч дүрмийн хувьд тэс өөр. Иймээс юуны түрүүнд түүх сануулъя:

20 зууны эхэнд энэ асуудалд хамгийн их санаа зовж сэтгэл зүрхээ зориулсан нь буриадын сэхээтнүүд бөгөөд нэн ялангуяа Базар Барадийн болов уу. Барадийн Петербургийн их сургуулийг дүүргэж, сургуулийнхаа дорно дахины тэнхимд арваад жил монгол хэл заасан боловч нутагтаа буцаж, соён гэгээрүүлэх үйл ажиллагаанд бүхнээ зориулахаар шийдсэн нэгэн. Тэрээр 1923 онд Буриад-Монголын автономит улсын боловсролын сайдаар томилогдож, 1931 оноос латин үсэгний дүрэм боловсруулж, түүнийгээ дэлгэрүүлэх үйл ажиллагааг идэвхтэй өрнүүлсэн юм. Барадийн латин үсэг боловсруулахдаа буриад төдийгүй халх аялгаар бичихэд ч тааруулж, монголчууд нэгдмэл үсэгтэй байхыг чухалчилж байв. Тухайн үеийн ЗХУ-д эсперанто хэл дэлгэрч, латин үсэг “моодонд” ороод байсан нь Барадийны санаачилгад нэмэр болсон (оросууд хэт эсэргүүцээгүй) гэж болно. Халимаг 1930 онд латин үсэгт шилжээд, 1938 онд кирил үсэгт шилжсэн. Монгол улс ч латин үсэгт шилжиж, латинаар ном сонин хүртэл гаргаж амжсан боловч тун удалгүй кирил үсэгт шилжив. (Сүрэн далийхад, Нацагдорж латин үсгийг их дэмжиж байсаншдээ, энэ тухай гэхдээ яриа тусдаа). Латин үсэгт шилжээд ном зохиол хэвлэж байсан улс гэнэт кирил үсэгт шилжсэн нь мэдээж улс төрийн шалтгаантай. Монголчууд нэг бичиг, нэг хэлээр хил дамнан нэгдэхээс ЗХУ айсан юм （モンゴル人の国家を超えた連帯を恐れた) Улмаар Базар Барадийн 1937 онд баривчлагдан “ЗХУ-ын эсрэг тагнуул туршуул хийсэн” хэргээр буудуулав. Ер нь сануулахад, зөвхөн хэл бичгийн асуудлаар 1000-аад монгол хүн хэлмэгдэж амь үрэгдсэний ихэнх нь буриадууд. Монголд ялгаагүй хэл бичгийн хүмүүс хэлмэгдэж, цөөн хэдэн эрдэмтэд өвөр монголд ч бас амь үрэгдсэн. Гэвч хэдий богино хугацаанд ч гэлээ нэгдмэл бичигтэй байсан нь Базардийны амжилт бөгөөд үүнийг монголчууд түүхнээ мартах учиргүй.

Ингэхэд, жишээ татаж ярих нь илүү ойлгомжтой болов уу. Өнөөдөр нааш ирэхдээ “Хаврын баяр” гэж кирилээр, ハワリンバヤル гэж японоор бичсэн самбар харлаа. Япон хүмүүс олон байх шиг байна, тиймээс өнөөдрийн бидний цуглах болсон арга хэмжээний нэр буюу “хаврын” гэдэг үгээр жишээ татаж тайлбарлая.

　Өвөр монголд монгол бичгээр ийнхүү бичнэ (бичиж үзүүлнэ), дуудлага нь:　khabur
　Монгол улсад буюу халх аялгаар: хавар
　Буриад: хабар
　Халимаг: хавр

Үүнээс харахад буриадаар бичих нь монгол бичигт ойр юм. Монгол улс харин халх аялгуунд тааруулж “хавар” гэж бичдэг болсон. Монголд ч ялгаагүй “хабар” гэж болох байсан ч оросын кирил цагаан толгойн “б”, “в” зэрэг бүх үсгийг оруулах бодлого байсны улмаас ийнхүү бичих болов. Халимагийн хувьд маш сонирхолтой ч гадаад хүнийг зовоосон дүрэмтэй: үгний эхний эгшгийг л зааж өгөөд бусад эгшгийг нь бичдэггүй. Яагаад гэвэл монгол хэлэнд “эгшиг захирах ёс” (母音調和) бий. Өөрөөр хэлбэл, эр эгшигтэй үгэнд эм эгшиг холилддоггүй. Тиймээс эхний эгшгийг нь заагаад өгсөн байхад арын дагалдах бүх эгшиг ойлгомжтой болно гэж үзээд ийм дүрэм зохиосон билээ. (Сүрэн далийж жишээ татахад: “Хальмг үнн” (сонины нэр), цаасн, күүкн, негдгч бөлг г.м. Дүрмийг нь мэдсэн байхад эдгээр үгийг ямар ч монгол хүн төвөггүй "Хальмаг үнэн", "цаасан", "күүкэн", "нэгдэгч бөлөг" гээд уншчихна)

　Буриад – энхэ, сара
　Монгол (халх) – энх, сар.

Монгол бичгээр enkh-e, sar-a гэж бичих тул Монгол улсад сүүлийн эгшгийг аваад хаясан нь ойлгомжтой. Авсан шалтгаан нь “бичихгүй ч монголчууд ойлгоно” гэж сэтгэснээс гадна орчин цагийн халх дуудлагад аль болох дөхүүлэхийг хүссэн болов уу.

Эгшиг гээгдэх ёсон: хавар – хаврын
Энэ нь англи зэрэг хэлэнд байхгүй, хэлний ховор үзэгдэл юм. Монгол бичгээр бичихэд эгшиг гээхгүй, уншихдаа харин монголчууд гээж дуудаад уншчихдаг. Үүнийг нарийн дүрэм гаргаж зохицуулна гэдэг ярвигтай. Өнөөгийн монгол улсын дүрэм нь гадаад хүн байтугай монголчууд өөрсдөө ч сурахад хэцүү.

Ингээд дүгнэхэд, аль нэг ястны аялгад (халх, буриад, халимаг, өвөр монголын аялга) тохируулъя гэвэл бусдыг нь хохироож, сөнөөхөд хүргэнэ. Энэ үүднээс авч үзвэл, монгол бичиг нь нэгдмэл бичиг байсан учир бүгд нэг янзаар бичээд өөр өөрийн аялгаар уншиж байлаа. Угаасаа монгол хэлний хувьд хэт нарийн дүрэм боловсруулах нь буруу болов уу. Дүрэм аль болох бүдүүн баараг талдаа байвал зүгээр （規則はある程度ずぼらなのが良い）. Учир нь хэт нарийн дүрэм гэдэг зөвхөн нэг аялгын тухайн цаг үеийн дуудлагыг л гаргана. 

Гэхдээ Монгол улс, буриад гээд бүгдээрээ монгол бичигт шилжинэ гэдэг хэцүү. Оросуудын дунд амьдрах халимаг, буриад байтугай Монгол улс шилжинэ гээд шилжиж чадахгүй байгаар ардчиллаас хойшхи 20 жилийн түүх харууллаа. Уугуул монгол бичгээ хадгалсаар ирсэн өвөр монголчуудыг кирилд шилжүүлнэ гэдэг ч бүтэхгүй. Тиймээс бүх монгол ястнууд хэрэглэж болох энгийн, ойлгомжтой, хэт нарийн бус дүрэмтэй латин үсгийг монголчууд өөрсдөө боловсруулбал сайн даа гэж миний бие бодном.

Багшийн ярианы энд тэндээс:

20-р зууны монголын 30-аад оны түүх хамгийн сонирхолтой. Монголын хувь заяа яаж ч эргэж мэдэх нь харагдаж хүйтэн хөлс асгарах ч үе байна, Өвөр монгол, Ар монгол хоёр нэгдэх олон боломж байсан нь харагдаж харамсал ч төрнө. Ихийг бодуулах тул монголын хувь заяа сайн, муу хаашаа ч холбирч магад байсан энэ үеийг сонирхоорой гэж хүмүүст зөвлөе.

Япон хүмүүст японы нутгийн янз бүрийн аялгын тухай хэлээд хэрэггүй байх, гэхдээ настай хүний хувьд нэгэн хууч хөөрөхөд, 1960-аад онд Америктэй байгуулах аюулгүйн баталгааны гэрээг эсэргүүцэж оюутнууд их хэмжээний жагсаал, цуглаан хийж байлаа. Америкаас өндөр албан тушаалтан ирэхэд Нарита онгоцны буудлыг тэр чигээр нь бүслээд машин хөдлөх ч аргагүй болгож байв. Тэр үед Токио хотын цагдаа хүч хүрэхгүй орон нутгаас цагдаа татсан байв. Гэтэл Наритад татагдсан Аомори муж, Сацүмагийн (одоогийн Кюүшүү арал) цагдаа нар хоорондоо ойлголцохгүй хөгийн явдал болсон юм. Үндэсний телевиз бүрэн нэвтрээгүй цаг үе тул өнөөгийн төв аялгыг (Токио буюу Эдо аялга) алсын мужийн цагдаа нар мэдэхгүй аль аль нутгийн аялгаараа яриад, бие биенээ ойлгохгүй жагсагчдыг яаж ч чадаагүй юм. Энэ хэргээс хойш иймэрхүү арга хэмжээнд нэг нутгийн цэрэг, цагдаагийнхныг татдаг болов. Зурагтаар алс мужийн хүн ярихад доогуур нь төв япон аялгаар subtitle гаргах нь сүүлийн үед багасаж, зөвхөн настай хүмүүс ярихад л гаргадаг болжээ. Телевизийн ачаар гэх үү, хар гайгаар гэх үү, залуус бүгд төв аялгыг ойлгодог болоод нутгийн аялга бага багаар алга болж буй.

Орчин цагт хэл хамгийн хурдан мөхөж буй улсуудын тоонд Папуа Шинэ Гвиней орно. Эрдэмтэд янз бүрийн тоо хэлдэг ч тэндэхийн олон арал, ой ширэнгэнд 1000 орчим хэлээр хүмүүс хоорондоо ярьдаг. Ямар ямар хэл байгааг, хүмүүс хоорондоо яг ямраар нь яриад байгааг мэдэхэд бэрх ч нэг амар арга байдаг. Тэр нь библи худалдаж авах. Дэлхийн хамгийн олон хэлнээ орчуулагдсан ном буюу библийн орчуулга байвал хэлний учир ч яаж ийгээд олдно гэдэг.

Би анх 1965 онд Монголд очсон. Тэр үеийн Улаанбаатар өндөр барилгагүй, асфальтан замгүй ч элдэв хог хийсээгүй, цэвэрхэн хот байлаа. Улсын нийслэлээ гоё байлгая гэх ухамсар ч тэр үеийн хүмүүст илүү байсан.

Хаврын баяраар 2: Шороон алт олборлох аюул

　　2. Сүзүки Юкио "Уул уурхайн байгаль орчинд үзүүлэх нөлөө"
　　- Гол усны сав газар шороон уурхайгаас алт олборлох тухай -

Монголд алтыг үндсэн орд, шороон орд гэсэн хоёр аргаар олборлож, голдуу ил олборлолт (open-pit-mining) явуулдаг. Үндсэн ордод химийн арга хэрэглэнэ. Шороон ордны хувьд их хэмжээний усаар зайлж угаагаад алт тунгааж авах нь гол технологи. Химийн арга хэрэглэхгүй учир байгальд "харьцангуй ээлтэй" гэгдэж байсан энэ арга нь монголын гол горхийг сүйтгэх гол шалтгаан болж байна. 1м3 (куб метр) шороог (砂礫) угаахад 4-12 тонн ус хэрэглэх тул байгаль орчинд үзүүлэх урт хугацааны хохирол асар их. Хангайгаас говь руу урсдаг голууд ширгэхэд хангайд хөрсний хуурайшилт явагдахаас гадна говьд цөлжилт даамжирна. Тухайн голыг өгсөн уруудан ундаалж байсан хүн, мал бүгд хэцүүдэх учир алтны уурхайн асуудал нэг сум, аймгийн газар нутгаар хэрхэвч хязгаарлагдахгүй. Гэвч дэлхийн нийтийн шороон ордыг хориглох хандлага Монголд хараахан хүрээгүй харагдана. Юуны түрүүнд эдийн засгийн үзүүлэлт танилцуулъя.

Сүүлийн арван жилийн экспортын гол бүтээгдэхүүний график:
Эндээс харахад нүүрс, зэс, төмрийн хүдэр, газрын тос, ноолуур, цайр (цинк), алт зэрэг голлоно. 2009 оноос нүүрсний экспорт огцом өсч байснаа хятадын засгийн газар нүүрсний хэрэглээг багасгах бодлого явуулсны улмаас сүүлийн 2 жил буурсан. Монголын экспортод уул уурхай үргэлж ноёлох байр суурь эзэлж байгаагүй. 1999 он хүртэл мал аж ахуйн бараа бүтээгдэхүүний экспорт жил бүр тогтвортой өсч, 1999 онд нийт экспортын 50% хүрсэн. Гэвч 1999 онд монгол WTO-д элсэхийн тулд импортын барааны татварыг 0% болгосны улмаас (ийм тэнэг юм гэж байх уу?) үндэсний үйлдвэрлэл бүрэн нурсан. 1999 оноос мал аж ахуйн экспорт жил бүр буурсаар эдүгээ 10% хүрэхгүй байна. Эсрэгээр 1999 оноос уул уурхайн экспорт жил бүр нэмэгдэж буй.

Ашигт малтмалын экспорт:
Хятадын экспортоос 100% хамааралтай байгаа нь монголын сул тал. Бусад орон руу гаргах тухай яригдаж буй ч бодит байдал ийм байна:
　Нүүрс:　99.7% Хятад
　Зэс, төмрийн хүдэр, цайр:　100% Хятад
　Молибден:　80.4% Хятад, 17.4% Солонгос, 2.2% Мексик
　Фтор:　60.8% Орос, 36.7% Хятад, 0.3% Солонгос.

Ашигт малтмалын хайгуулын эрх:
Аймгуудын нийт газар нутгийн хэмжээ & уурхайн хайгуулын эрх олгосон нутаг дэвсгэрийг хэмжээг харьцуулсан график (2005-2009 оны үзүүлэлт). Эндээс харахад монголд хайгуулын эрх олгоогүй аймаг алга. Дорноговь, Өмнөговь, Орхон аймгуудын үзүүлэлт 100% тул аймгийнхаа газар нутгийн бүх хэмжээнд хайгуулын эрх олгочихсон гэж ойлгож болно. Ихэнх аймгуудын үзүүлэлт 50% хүрсэн, зөвхөн Улаанбаатар л 0% байна. Улсын хэмжээнд авч үзвэл Монгол улс нийт газар нутгийнхаа 40%-д хайгуулын лиценз олгочихсон үр дүн гарч байна. Тиймээс Монгол бол пүүс компаниудад их хэмжээний хайгуулын эрх олгосон, уул уурхайг хөхүүлэн дэмжих замаар улсаа хөгжүүлэх бодлого баримталж буй улс гэж дүгнэж болно. Хайгуулын эрх авсны дараа хайгуул хийхгүй дамжуулж зарах бизнес ч нэг үе цэцэглэж байсан. Энэ нь эдийн засгийн бүтээн байгуулалт хийхгүй хайгуулын эрх авах арын хаалга, мотортой хүмүүст үлэмж ашиг олгохоос гадна хээл хахуулийг асуудлыг ч лавшруулсан.

Economy VS ecology:
Эдийн засаг бус байгаль орчны талаас асуудлыг авч үзвэл уул уурхайн хор хөнөөлийг Монголын байгаль даах чадалтай юу? гэдэг асуулт зүй ёсоор урган гарна. Монгол орон бол бороо хур багатай, усны ундарга цөөн, байгалийн нөхөн сэргэх чадвар муу. Тийм атал нийт газар нутгийнхаа 40%-д хайгуулын лиценз олгочихсон нь үнэнхүү түгшүүртэй үзүүлэлт юм.

Доорх бол дэлхийн 37 орны уурхайн лицензийг харьцуулсан хүснэгтийн нэг хэсэг. Хайгуул хийх газрын хэмжээ, жилийн дундаж тунадас хамгийн бага гэсэн хоёр үзүүлэлтээр Саудын Араб, Монгол тэргүүлнэ.

Улс	Лицензийн талбай	Жил. дундаж тунадас	Байгаалийн бүс	Ашигт малтмал	Олборлох арга
Саудын Араб	1,000,000	59	цөл	газрын тос	цооног
Монгол	400,000	241	ойт хээр, хээр тал, говь, цөл	зэс, алт, нүүрс г.м.	ил олборлох
Папуа Шинэ Гвиней	255,750	3,142	ширэнгэ, халуун бүс	алт, зэс, газрын тос	ил олборлох

Жилийн бороо тунадасны хэмжээг дүгнэхэд Монголыг төв Азийн Саудын Араб гэж болно. Бороо хур бага, хуурай уур амьсгалтай Монгол орны ой хөвч, тал хээр нутаг нь усны эргэлтийн маш эмзэг баланс дээр тогтож буй. Бороо орохгүй тул ухаж сэндийчсэн газар амархан цөлжинө, эргүүлж сэргээхэд маш хэцүү, бараг боломжгүй. Тиймээс өнөөгийн уул уурхайн энэ бүх үйл ажиллагаа Азийн цээжнээ хоёр дахь Сахараг бий болгож буйгаас ялгаагүй:



Шороон уурхайг хориглох тухай хууль:
Саяхныг хүртэл их хэмжээгээр алт олборлож байсан улсууд шороон уурхай, гол усны сав газар олборлолт хийхийг хориглож байгаа нь дэлхийн нийтийн хандлага юм.

Аргентин:　Байгаль орчныг хамгаалах зорилгоор Rio Negro (2005 оны 8 сар), Tucuman (2007 оны 4 сар), Cordabo (2008 оны 9 сар) аймгуудад бүх төрлийн металлыг ил аргаар олборлохыг хориглосон.

Болив:　Олон нийтийн эрх ашгийг хамгаалах зорилгоор усны (гол, горхи, нуур, цөөрөм, усан сан) сав газраас 100 метр зайд бүх төрлийн уул уурхайн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглосон. 1997 он.

Хятад:　Байгаль орчныг хамгаалахын тулд гол мөрөн, ой хөвч, газар тариалан эрхлэх зориулалт бүхий газар алт олборлохыг 2006 оны 12 сараас хориглосон. Төвдийн өөртөө засах орны газар нутагт 2006 оны 1 сард шороон уурхайгаас алт олборлохыг хориглосон.

Колумб:　Байгаль орчныг хамгаалах зорилгоор гол усны сав газар алт (шороон уурхай, үндсэн уурхай) олборлохыг 2010 оноос хориглосон.

Коста-Рика:　Байгаль орчныг хамгаалах зорилгоор ил аргаар олборлолт явуулах бүх төрлийн уурхайг хориглосон. 2010 оноос.

Эквадор:　Байгаль орчныг хамгаалах зорилгоор ил аргаар олборлолт явуулах бүх төрлийн уурхайг хориглосон. 2004 оноос.

Эдгээрээс харахад бороо хур их ордог, жилийн дундаж тунадас нь Монголоос хэд дахин их, байгаль орчин нь харьцангуй сэргэх чадвар сайтай орнууд хүртэл шороон уурхай, ил уурхай, гол мөрний сав газрын уурхайг хориглосон байна. Тэгтэл усны ундарга, гол мөрний сав газарт алт олборлосны уршгаар Монголд үй олон гол горхи дундарч, ор мөргүй ширгэж буй нь өнөөгийн бодит байдал. Зарим аймаг, сумын нутагт голын эхэнд буй ой модыг тайрах замаар алт олборлож байгаа нь нийт экосистемийг устгаж буй хэрэг юм. Усны ундарга газрын ой модыг яаж ч хичээгээд нөхөн сэргээхэд хэцүү. Мөн зарим аймагт мөнх цэвдгийг хайлуулах аргаар алт олборлож буй нь сэтгэл түгшээнэ.

Урт нэртэй хуулийн асуудал.
"Урт нэртэй" гэж хүмүүс товчлон дуудах хууль нь "Гол, мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхий газарт ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай хууль" юм. Энэ хуулийг 2009 онд баталж, хэрэгжүүлж эхэлснээс хойш гол мөрний эх, усны сав газар олборлолт явуулах 1300 гаруй лицензийн 242-ыг хүчингүй болгосон. Гэвч хэрэгжилт доголдолтой байна. Үйл ажиллагаа явуулах эрхээ хязгаарлуулсан компаниуд нэгдэж, уурхайд оруулсан хөрөнгө мөнгийг нь улсын сангаас нөхөн төлбөр хэлбэрээр эргүүлж төлөхгүй юм бол байгалийн нөхөн сэргээлтийг хийхгүй гэж гүрийсэн. "Уул усыг нь сүйтгэх замаар алт олборлож ашиг олсны хариуд нутгийн уугуул иргэдийн төлөө, нутаг усных нь төлөө, цаашлаад монгол улсынхаа газар нутгийн төлөө заавал байгалийг нөхөн сэргээх ёстой" гэж үзэх ёс суртахуун дутагдаж байна.

Энэ хуулийг одоо уул уурхайн компаниудад ашигтайгаар өөрчлөх гэж байна. Монгол улсын нийт экспортод алтны эзлэх хувь 2005 хүртэл өндөр байсан боловч эдүгээ экспортын орлогын 1% болтол буурсан. Мөн гол усны сав газар, шороон уурхайгаас ил олборлодог алт нь нийт алтны экспортын өчүүхэн жижиг хэсгийг эзэлнэ. Тиймээс алтны үндсэн уурхайг хорьдоггүй юм гэхэд ядаж шороон уурхайг хорьж гол усаа хамгаалах шаардлагатай. Нэн ялангуяа, Монголд голын тоо хэд билээ, усны ундарга хэр элбэг билээ гэдгийг бодоход энэхүү асуудлыг хэрхэвч хойшлуулж үл болно. Үүний тулд алт олборлодог бусад улсуудын баримт, байдлыг судалж монголчуудад объектив мэдээллийг хүргэхийг зорьсон билээ.

----------------------------------------------------------------------------------

P.S. Өөрөөсөө нэмэх нь: ТИС-ийн судалгаанаас харахад 2007 оны байдлаар Монголд 852 гол, 1181 нуур цөөрөм, 2777 булаг шанд бүрмөсөн хатаж ширгэсэн байна. Эдгээр гол горхи, нуур шандыг алт, нүүрс, уран эргүүлж өгөх үү? Уух усгүй, ургах модгүй болсон цагт алтан аяга нь байлаа ч дүүргэх усгүй бол хэрэг юун.