Хавар: муур & гөлөг

　　

　　　　
　　
Урин дулаан цаг ирж удахгүй мод гөлөглөнө... гэснээс гө-лөг-лөнө... гө-лөг... хм...　

Хар багаасаа л хавар болохоор боддог байлаа, яагаад модны навч соёолон цухуйхыг "гөлөглөх" гэж хэлдэг юм бол гэж. Гөлгөнд учир байна уу, навчинд учир байна уу, утгагүй зүйл ухаж боддог урагшгүй толгойнд учир байна уу… толгойн учир ч гэхдээ яах вэ.

Саяхан франц хэлний "chaton" гэдэг үг "муужгай"-аас гадна "модны гөлөг, навчны соёо" гэсэн утгатайг мэдээд мууртлаа гүүгэлдэж, мушгиртлаа толь бичиг харан байж дараах зүйлийг илрүүлэв:

　・франц хэл:　chaton – муурын зулзага, модны гөлөг, соёо
　・армян хэл:　katu – муур, katvik – модны гөлөг, соёо
　・герман хэл:　Kätzchen – муурыг зулзага, муужгай, модны соёо, гөлөг
　・финлянд хэл:　kissa – муур, уд модны соёо
　・англи:　catkin – нэгэн төрөл модны гөлөг

Одоо ази тив рүү анхаарлаа хандуулбал:

　・киргиз хэл:　күчүк – нохойн гөлөг, мод ургамлын соёо
　・монгол хэл:　гөлөг – 1) нохойн гөлөг 2) соёолон цухуйсан навч;
　・төвд хэл:　khyi’u – нохойн гөлөг, цэцгийн соёо

Ммм... дүгнэвэл, навчны соёог Европын нэлээд олон хэлэнд "муур"-тай утга ижил үгээр хэлдэг юм байна. Харин Ази тивд бол миний л мэдэхийн гурван хэлэнд "нохойн гөлөг"-тэй адил үгээр хэлж байна. Тэгэхээр мууранд ерөнхийдөө дургүй нь дан ганц монголчууд биш байх нээ... кк. Гэхдээ гол сэдвээс далийгаад яахав.

Ингэхэд яагаад "муурын зулзага", "гөлөг" гэсэн үгээр хэлдэг юм болааааааа гэж жаал бодож жартайснаа дээрхи зураг хараад "муурын" утгыг хальт ойлгох шиг болов. Европод элбэг ургах нигүрс модны гөлөг зөв зөөлөн, илээд л баймаар зөөлхөн, өнгө нь ч мууранд элбэг тохиолдох саарал өнгө. Тийм болоод л манайхан "гөлөглөх" гэж байхад тэд нар "муужгайлах" гэж хэлдэг болов уу?

Гөлгийн учрыг харин бодоод бодоод олсонгүй, бор тархиа гашилахын наахан give up болов.

Хорин мутрын сар 2 (төгсгөл)

　　　/төгсгөл/

　Онгоц нисэхэд 18 цаг дутуу байлаа. Удирдлагын танхимд Лагэрссон, Фултон, Паульсэн эмч, Алексей, Ирина нар дахин цуглав.
　-　За тэгэхээр, юу ч болсон ксемедринд гар хүрч болохгүй. Би 60 кило ксемедрин авчирах тушаал авсан, би 60 кило ксемедрин авч очих болно, нэг ч грамм дутаахгүй гэж ахмадыг хэлэхэд бүгд зөвшөөрсөн байдалтай толгой дохилоо.
　-　Одоо тэгээд яах вэ? гээд эмч санаа алдав. “Мэдээлэх самбар 64 кило хэтэрсэн гэж зааж байна. Энэ илүү 64 килог олж хаяхад бидэнд 18 цаг л байна...”
　-　Бид тэр илүү 64 килог хэзээ ч, хаанаас ч олохгүй. Учир нь одоо манай хөлөг дээр нэг ч илүү юм байхгүй гэж хэлээд Лагэрссон найзуудыгаа тойруулан харсан боловч тэд асуудлын учир, уран шийдвэр бүгд зөвхөн ахмадын гарт байгаа мэт өөдөөс нь ширтэнэ.
　　　Доороос нисэгчдийн дуу сонсогдов. Тоглоом наргиан болж байсан хэд дуугаа таг хурааж, нисэгчдийн дургүйцэл бага багаар ихсэж буй нь илт.
　-　Та нар надаас юуг хүсэв? – өөдөөс ширтэх найзуудаасаа Лагэрссон ууртайгаар асуув. – Мэдээж, бүгдээрээ сугалаа татаад “Хэн анзгүй нь энд үлдэж үхнэ” гэж хэлэх хамгийн амар. Ганцаараа, золбин нохой мэт...
　　Үүнийг дөрвөн офицер дуугүй өнгөрөөж, гагцхүү яахаа мэдэхгүй бас зэмлэнгүй харцаар Лагэрссоныг хараа салгалгүй ширтэнэ.
　-　Эсвэл та нарын хэн нэг нь намайг хөлөг онгоцоо орхих ёстой гэх бодож байна уу? Мэдээж би ахмад. Ахмадын хувьд үлгэр дууриалал үзүүлэх ёстой гэсэн үг үү?
　-　Хэн ч тэгж хэлээгүй гэж Фултон дуу муутайхан дуугарав.
　-　Инээдтэй юм. Аюул нүүрлэсэн тохиолдолд хөлгийн ахмад хамгийн сүүлд хөлөг онгоцоо орхих ёстой. Харин та нарын бодлоор би түрүүлэх ёстой юу? гээд Лагэрссон эвгүй өнгөөр инээв.
　-　Арне, онгоц газардахад антиграв хаагдсан байсан. Антиграв алдагдсан биш, зүгээр гэмтсэн байж болох уу?
　-　Юу гэсэн үг вэ?
　-　Мэдээлэх самбар 64 кило илүү жин зааж байгаа ч алдаа байж болзошгүй. Бид хөөрөх гээд үзвэл ямар вэ?
　Лагэрссон хором бодсоноо “Тэгье, хөөрөх гээд үзье” гэв.
　Хорин минутын дараа Алексей хөөрөх товчлуурыг дарснаар хөлөг онгоц бүхэлдээ чичирхийлж эхэллээ. Лагэрссон альтиметрээс хараа салгалгүй зогсох агаад түгшүүрт 15 секунд үүрд үргэлжлэх мэт түүнд санагдав. Даанч хөлөг хөөрсөнгүй. Лагэрссон ууртайгаар,
　-　Ноль! Бид нэг сантиметр ч газраас хөндийрсэнгүй! гэж хашгирав.
　Бүгд дахин цуглахад ахмад Паульсен эмчээс “За, өөр ямар санаа байна?” гэж тавлах аятай лавлав.
　-　Аа одоо... хоолоо туйлдаа хүртэл сойхоос өөр арга алга. Гурав эсвэл дөрөв хоногийн дараа бид нэлээд турвал нисэж болох байх.
　-　Тэгэх боломжгүй.
　-　Өөр арга чарга алга, ахмад аа. Эсвэл бид ксемедрингүй ниснэ, эсвэл багаараа турахыг хүлээнэ.
　 -　Эмч ээ, та нислэгийн цаг, чиглэлийг эртнээс тоцоолсныг мартаад байх шиг. Нислэгээ хэд хоногоор хойшлуулбал замдаа В36 үүл буюу гарцаагүй үхэлтэй таарна. Тийм учир эсвэл 18 цагийн дараа, эсвэл 20 өдрийн дараа, үүл өнгөрөхийг хүлээж байгаад нисэх болно.
　-　Нислэгийн чиглэлийг өөрчилж болохгүй юу?
　-　Үгүй. Чиглэлээ өөрчлөхийн тулд гаригийн тойрог замд гарах хэрэгтэй. Тойрог замд гарахад хөлөг онгоц хурдаа алдана. Хурд алдаад тогтохгүй бусад эрсдэл ч нэмэгдэнэ. Эцсийн дүнд хориод хоног хоцрох болно. Хорин хоног хоцроход юу болохыг та ер төсөөлж байна уу?
　-　Төсөөлж байна! – эмч биеэ барьж чадалгүй хашгирав. – Дэлхий дээр цаг тутамд 30 мянган үхэж байна гэж та мянга дахин давтан хэлсэн! Гэлээ гээд би яах юм? Тахал дэгдсэн нь миний буруу юу?
　-　Дуугаа аядаарай!
　-　Үгүй шүү! Та миний саналыг асуусан, би асуултанд хариулж саналаа хэлж байна!

　Лагерссон дахин юм хэлэлгүй буруу харав. Тэрээр толгойгоо гудайлган тойргоор явж байснаа ганц, хоёр удаа гараа өвдтөл хөлгийн хана цохисноо “Одоо яая гэхэв” гэсэн байдалтай “За тэгвэл, хоногийн хоолны хэмжээгээ хоёр дахин бууруулъя” гэв.
　-　Тэгж болохгүй, Арне – Фултон тайван дуугаар хариулав – Хоногийн хэмжээг аль хэдийнээ хоёр дахин бууруулсан байгаа, одоо шахмал хоолноос хэдхэн кило л үлдсэн. Бид бас усны нөөцөө бодолцох хэрэгтэй.
　-　Тэгвэл 64 литр ус асга!
　-　Арне – Фултоны царай барайв – Усны нөөцөө хар л даа. Бид тэртээ тэргүй дусал болгоноо хэмнэж байна. Ус, хүчилтөрөгчөөс дахиж хасвал өөд болно л гэсэн үг.

　-　Одоо тэгээд яалтай билээ – Лагерссон амандаа бувтнаад, аргаа барсан янзтай эргэн тойрноо харав. Онгоц дээр өөр хаячихмаар юм үлдээгүй гэж үү? Гэвч удирдлагын танхимийн бүх хөшүүрэг, үлүүр, самбарыг салган авч хаясан төдийгүй онгоц доторх цутгамал биш угсармал бүх зүйлийг хэдийнээ гаргаж хаясан байлаа.

　-　Муу хар бүхэл биет! Задалж салгаж болохгүй нэг эст! – Лагэрссон аргаа барсандаа бархирч, торонд орсон араатан мэт бачимдангуй нааш цааш холхино. Гэнэт түүний харц Иринагийн өтгөн шаргал үс дээр тусахад хурц хайч урт үсийг нь туг тугаар хайчилж буй зураг толгойд нь зурвасхийн орж ирэв... Үгүй үгүй, энэ бол гарц биш, багийнхаа бүх гишүүдийг хуслаа гэхэд 200 юмуу 300 граммаас илүү гарахгүй. Гэхдээ хайчны тухай манантсан бодол өөр ондоо аймшигт дүр зураг араасаа дагуулав... Ой санааны хаанаас ч юм "Саван түрхэж байгаад ав. Авагдахгүй бол хуруунаасаа сална гэж мэдээрэй" гэсэн харгис үг орж ирэв.

-　Эмч ээ гээд Лагэрссон түдгэлзсэн аястай дуудав.
　-　Сонсож байна, ахмад аа.
　-　Эмч ээ... гэснээ Лагэрссон дахин эргэлзэж, чичирсэн хуруугаараа эрүүгээ үрэв. “Эмч ээ, хүний гар хэр хүнд вэ?”
　Санаандгүй асуултанд Паульсен цочирдож,
　-　Янз бүр. Дунджаар гурав, дөрвөн кило гэж аярхан хариулав.
　-　Эмч ээ, бидэнд таны туслалцаа хэрэг болох нээ – Лагэрссон сонин царайтай жуумалзан хэлэхэд Паульсен эмч юу ч хэлэлгүй аврал эрсэн харцаар бусдыгаа ширтэв.
　-　Эмч ээ, та хорин гар тайрч чадах уу?
　Паульсэн ууртайгаар мөрөө хавчив.
　-　Та хорин гар тайрч чадах уу?
　-　Мэдээж чадна. Гэхдээ би нэжгээд байтугай нэг ч гар тайрахгүй! Яасан ч тийм юм хийхгүй!
　-　Миний тушаалаар хийх болно! – Лагэрссон чангаар хэлж туяат буугаа гаргахад Паульсэн эмч өөрийн эрхгүй нэг алхам ухарч зогсов.
　-　Би эмч хүн! Та надад тийм тушаал буулгах эрхгүй! Үгүй гэж танд давтаж хэлье!
　-　Паульсен, та намайг ойлго л доо – Лагерссон гуйж аргадсан дуугаар хэлэв. “Бодоод бодоод бодын шийр дөрөв. Би хасаж болох 64 кило оллоо. Таны үүрэг бол тушаал биелүүлэх. Хэрэв та татгалзвал... би хүч хэрэглэхээс өөр аргагүй болно”.
　-　Бурхан минь, та чинь адгуус юм уу, аль эсвэл алдар нэр хөөсөн арчаагүй амьтан юм уу? – Паульсэн уулга алдав. “Харихад Дэлхий танд хөшөө тавина гэж мөрөөдөө юу? Мөрөөдөл чинь тэндээ хэвтэнэ, ийм юмны төлөө мөрдлөг үүсгэдэг юм...”
　-　Одоо боллоо! – Лагэрссон эмчийн яриаг тасалахад Фултон, Алексей, Ирина нар ахмад уруу дөхөх гэсэн боловч Лагэрссон өрсөн “Байрандаа!” гэж тушаав. 　
　-　Та нар сонсож байна уу ? Ахмад галзуурчихаж, бидний гарыг тайрах гэж байна! – Паульсэн эмчийн үгэнд Иринагийн царай нь цайж өөрийн мэдэлгүй Алексейг түшив.

　-　Хүмүүс ээ, сонс доо – Лагэрссоны дуунаас ядарч туйлдсан нь илт – Сонс доо найзууд аа, та нарыгаа өөр хэн гэх вэ... Үнэхээр би эрүүлээр сэтгэхээ больсон байх. Эсвэл эмчийн хэлснээр хямд алдар эрсэн ч байж магад... аль эсвэл өөрөө өөртөө гай уршиг тарьж байж магад. Гэхдээ энэ бүхэн дэмийн хоосон яриа бөгөөд энэ хооронд бид үнэт цагаа алдаж байна. “Ибист” ямарваа нэгэн аюул учирахгүй гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Та нарын амь насанд ч мөн адил. Зүгээр 20 хоногийн хожигдол байсан бол асуудлыг шийдэхэд амархан: жаахан дасгал хийж, жаал хоолоо сойход бид энэ муу Титанаас хөөрөх л байсан. Гэхдээ нэг өдөр байтугай нэг хором ч алдаж болохгүйг та нар хэлүүлэлтгүй мэдэж байгаа – сая сая хүний амь нас дэнсэн дээр байна... Та бүхнээс хэмжээлшгүй их золиос шаардаж буйгаа би мэдэж байна. Ахмадын хувьд намайг өөрийгөө золиослох ёстой гэж бодох хүн ч байж магад, гэхдээ тэр бол шудрага биш гээд Лагэрссон хэсэгтээ дуугаа хурааснаа,

　-　Би та нарт хагас цагийн хугацаа өгье. Би нэлээд бодож бор толгойгоо гашилгасан, одоо та нарын ээлж. Ганц гар хайран байвал 64 килогоос салах ондоо арга олцгоо. Эс олдвоос бид бүгд гараа тайруулна － ахмад нэмж нухацтай хэлээд яриагаа дуусгав.

　Лагэрссон хүйтэн хөлсөө арчаад сульдан сөгдөв. Зовхи нь хүнд оргиж, нүд нь анилдаж, хараа нь манан татуулсан мэт бүрхэг болоход халуурч байна уу даа гэж бодогдов. Фултон мэдээлэх самбарыг налан хөшөө мэт хөдөлгөөнгүй зогсоно. Паульсен эмч амандаа юм бувтнаад, булангаас булан уруу унан тусах аядан алхана. Харин Ирина, Алексей хоёр бие биедээ наалдан чив чимээгүй зогсож буй харагдав.

　-　Та хэд юу бодож байгааг би мэднэ – Лагэрссон дахин ярьж эхлэв. “Хэн нэгэн уур хилэндээ над уруу дайрахад би буудахаас өөр аргагүй. Тэгвэл бүх асуудал аяндаа шийдэгдэнэ... Даанч ганц гараа золиослоход гацах хүмүүс яалаа гэж алтан амиа тийм тэнэгээр алдах гэж. Үгүй дээ нөхөд өө, энэ удаа бид бүгдээрэ хувь хувиа хүртэх болно.”

　-　Фултон... – Лагэрссон сул дуугаар дуудав – Чи сайн дураараа, гав ганцаараа энэ хараал идсэн Титан дээр үлдэж үхэж чадах уу?

2-р нисэгч дуугай хөмсгөө зангидахад,
　-　Чадах уу, Фултон? гэж Лагэрссон дахин шалгаав.
　-　Мэдэхгүй дээ, Арне... Үгүй байх аа.
　-　Тэгвэл яагаад та нар буруутгаж зэмлэсэн харцаар намайг цоолох шахан цоо ширтэнэ вэ... Бид ямар зөгий шоргоолж биш... Бид хорхой шавьжнаас долоон доор хулчгар хуурмаг хүмүүс л юм даа.

　Нүдээ анихад Лагэрссонд ар араасаа аймшигт дүр зураг харагдана. Өвчтнөөр дүүрсэн эмнэлэгүүд, ор дэр хүрэлцэхгүй эмнэлгийн үүд коридорт хэвтэх хүмүүс. Арга чарга байхгүйдээ арчаагүй доройгоо харааж зүхэх эмч нар. Хүний хүүр зөөсөн үй олон цуваа. Хайлуураас (*1) гарах үнэр утаа... аажмаар утаат үүл болон хувирснаар устаж үгүй болох хүн төрлөхтөн.

Лагэрссон хронометр цагаа харж,
　-　За, цаг дууслаа гэхэд зовнилт нам гүм бүгдийг дарж цөхрөл, айдас хөлгийг нөмрөх шиг болов.
　-　Мэдлээ гээд Паульсен эмч түрүүлж дуугарав. “Бид бишгүйдээ л нэг нэгнийгээ доромжилж, долоон үг хаялцлаа. Одоо харин ажилдаа орцгооё.”
　Паульсэн “Надад шархны боолт, олон боолт мөн гаргаж хаясан эм, эмийн хэрэгсэл хэрэгтэй” гэв. “Бас нэг туслах хэрэгтэй” гэхэд тэр даруй хэзээ ч юм анагаах ухааны сургуульд сурч байсан Жоог дуудав. Жоо харин ганцаар биш үй зайгүй үргэлж хамт явах Боб Аржитай найзтайгаа цуг ирэв.
　-　Жоо, чи судсанд тариа хийж чадах уу?
　-　Хийж л байсан, эмч ээ.

　-　Боб, чи гадагш гарах өмсгөлөө өмс. Хөлгийн гадаа хаясан юмнуудын дунд хоёр, гурван хайрцаг ороолт боолт байгаа, тэдгээрийг олоод ир. Эмчээс өөр бас юу хэрэгтэйг асуу – Лагэрссонг ийнхүү тушаахад Боб мэгдсэн байдалтай ахмадаа харж хэсэг зогсов. Хөлгөөс гарангуут үүд хаалга тас хаагдаж, энэ мөсөн цөлд орь ганцаар хоцрох мэт санагдаж өөрийн эрхгүй түүний айдас хүрнэ. Лагэрссон ч Бобын байдлыг ойлгосон бололтой. Гэхдээ “Тушаал бол тушаал” гээд хэлснээ давтахыг завдтал хажууд байсан Фултон үгийг нь тасалж “Би яваад ирье” гэв. Лагэрссоны магнай сая л нэг тэнийлээ.

　-　Фултон, чи надтай санал нийлж байна уу?

　-　Хэзээд нийлдэг шүү дээ, Арнэ.

　Лагэрссоны цээжинд хурсан хар зангилаа алга болох мэт санагдаж гүнзгий амьсгаа авав. Бодол санаа нь цэлмэж, судсаар гүйх цусны эргэлт хурдасч, бие болон сэтгэл зүрх нь сэргээд ирэх шиг болов. Лагэрссоны өрөөгөөр нааш цааш алхан тушаал буулгаж, заавар өгч, гүйцэтгэлийг нь шалгаж эхэллээ.

　Фултоныг ороолт боолт, бас бус эмчийн захисан юмтай буцаж ирэхэд Лагэрссон хөлгийн багдаа бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ удирдлагын танхимд дахин цуглахыг тушаалаа. Хэлэх үг нь товч бөгөөд тодорхой байв. Багийн гишүүд чив чимээгүй үгийг нь сонсох агаад зарим нь гайхаш тасарч амандаа ус балгасан мэт зогсоно. Гэнэт чимээ аниргүйг Клифт Ивенсийн уйлах дуу таслав. Том эр хүн бусад хүүхдүүдийн хийсэн хэргийн төлөө шийтгүүлсэн бяцхан жаалхүүг шиг уйлж,

-　Яагаад?! гэж хашгирав. Яагаад энэ ксемедринийг хаяж болохгүй юм? Ксемедриныг хаяад, эсвэл хорин хоног хүлээгээд нисье!
　-　Клифт чи эхнэртэй юу? – Клифт толгой дохив.
　-　Хүүхдүүд бий юу?
　-　Хоёр хүүхэдтэй.
　-　Тэгвэл Клифт, намайг ойлгохыг бод. Бид сарын өмнө дэлхийгээс ниссэн. Энэ хугацаанд эхнэр хүүхдүүд чинь өвдсөн бол яана?

　Клифт дахин толгой дохин, нулимсаа арчаад толгойгоо өндийлгөв. Гэвч зарим гишүүд илт хорсож дургүйцсэн харцаар ахмадыг ширтэж, хэн нэгэн дохио зангаа өгвөл дайрахад бэлэн янзтай нударгаа зангидан зогсоно. Энэ бүхэн ахмадын харцнаас мултарсангүй, тэрээр туяат буугаа гаргаж ирээд хана өөд чиглүүлэв.

　Аяндаа аймшигт тушаал дуулсаны гайхаш, айдас арилахад нисэгчдийн харцнаас уур хилэн алга болж царай нь хэвийн болов.

　-　Хамгийн эхэнд би орно – Лагэрссон намуун дуугаар ярьж эхлэв – Хамгийн сүүлд Фултон. Энэ бол та нарт үл итгэсэн хэрэг биш. Гэхдээ... илүү дутуу гарч болзошгүй зүйлээс сэргийлэх хэрэгтэй учир. Мэс заслын дараа миний бие тэрүүхэндээ өөдтэй байхгүй нь ойлгомжтой, тиймээс түр хугацаанд хөлгийн удирдлага Фултоны мэдэлд очно. Фултоны ээлж иртэл миний байдал дээрдэх байлгүй. Бусад 18 гишүүд ямар дараалалтай мэс засал хийхээ сугалаагаар шийдээрэй. Бас нэг анхааруулах зүйл: сүүлийн хүний гарыг тайрахаас өмнө хөлөг онгоц хөнгөрөөд хөөрөх боломжтой болж магад. Гэвч үүнд найдах хэрэггүй шүү. Бидний нэг биш, нэлээд биш, бид бүгд гараа тайруулах тавилантай гэдгийг санарай. Гэхдээ мэдээжийн хэрэг эмчээс бусад нь... Хорин гар гаргаж хаясны дараа л би хөөрөх товчлуур дарах болно. Туяат буугаа ч хөөрсний дараа хаяна. За ийм байна даа.

　Лагэрссон яриагаа дуусгаад багийнхаа гишүүдийг эргүүлж харахад Алексей, Ирина хоёр жаахан зайдуу бие биенийхээ гарыг тас атган зогсоно. Лагэрссон тэдэн дээр очин:

　-　Ирина, надад үнэхээр харамсалтай байна. Алексей та хоёр... гэж эхэлснээ хэлэх үг олдохгүй гацахад Алексей юу ч хариулсангүй. Ирина ч дуугүй зогсох агаад хоюулаа гунигтай боловч тайван харцаар ахмадаа харна. Лагэрссон анх танилцаж буй мэт нисэгчдийнхээ царайг харан цааш алхаж Паульсэн дээр очоод,

　-　Эмч ээ, би бэлэн. Эхэлж болно гэв.

　Багш Дэвидийг дуудаж “Уншиж дууссан уу?” гэж асуув. Дэвид ширээнээсээ босч номоо барин самбарт гарахад хацар нь улайж, нүд нь гялалзах ажээ.
　-　Яагаад Титаныг “Хорин мутрын сар” гэдгийг мэдэв үү?
　-　Мэдлээ, багш аа.
　-　Тэгэхээр, Дэвид, “Ибис”-ийн тэр нислэгээс хойш 400 жил өнгөрсөн юм. Тэр үеээс хойш сансрын нисэгчид олон жил амь биеэ хайрлалгүй ажиллаж зүтгэсний эцэст “Хүрэн мутар” одонгоор шагнуулахыг хамгийн эрхэм, нэр төртэй хэрэг гэж үздэг. Энэ бүхнийг ойлгов уу?
　-　Ойлголоо, багш аа. Харин... харин Паульсен эмч яасан бол?
　-　“Ибис”-ийн эмч үү... – Круппэн багш санаа алдав – Паульсэн эмч мөн адил олон одонгоор шагнуулж, олон түмний хүндлэл хүлээсэн юм. Харин дараа нь... зарим сурвалжид эмчийг ослоор нас барсан гэдэг, заримд нь амиа хорлосон гэдэг...
　-　Амиа хорлосон гэж үү?! Яагаад вэ, багш аа?
　-　Мэдэхгүй дээ, хүү минь. Тэр үед зөвхөн эмчийн гарыг тайрах хүн байгаагүй учраас тэр болов уу...

　Дэвид харцаа бууруулахад Круппэн багш ярьж эхлэв. Тэрээр хязгааргүй үргэлжлэх сансар огторгуйн тухай, цэнхэр Дэлхийн зовлон жаргалаас ангид мичид эрхсийн тухай, хэмжээлшгүй хол орших одон орны гайхамшгийн тухай өгүүлнэ.

　Дэвид байрандаа очиж суухад багш хичээлээ үргэлжлүүлсээр. Багшийн үл ялиг гуншаа дууг сурагчид ховсдуулсан мэт чагнан сонсоно.

　Зөвхөн Дэвид л өөрийн бодолдоо автсан байлаа. Жаалхүү маргааш гэрийнхээ даалгаврыг сайн хийж ирэх тухай бодно. Мөн дахиж одон орон судлалын хичээл дээр найзуудтайгаа ярьж үймүүлэхгүй гэж шийдэв. Гагцхүү өнөөдөр түүнд багшийнхаа яриаг сонсох ямар ч арга алга. Миний шийдвэрийг сонсоод аав минь гуних байх даа гэж бодогдов. Дэвид мэс засалч болохоо болихоор шийджээ – өнөөдрөөс эхлэн дэлхийн бөмбөрцөг түүнд дэндүү давчуу санагдана. Дээш харахад ангийн хананд өлгөөтэй огторгуйн зураг харааг нь булаав. Аажмаар эргэн тойрны эд юмс холдон алга болоход Дэвид ангидаа ганцаар үлдэж, холын оддын шидэт гялбаанд илбэдүүлэн тэдний “Нааш ир” гэж мяралзан дуудахыг харан сууна.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------

*1　хайлуурь - англиар "crematorium", оросоор "крематорий". 1967 оны Дамдинсүрэн, Лувсандэндэв нарын толинд "хайлуурь" гэж орчуулсан байна. Өөр санал болгох үг байвал хэлж өгөөрэй.

Хорин мутрын сар 1

Зиак, нэг хүнд амласнаа биелүүлж нэгэн зохиолын орчуулга буюу Итали зөгнөлт зохиолын суурийг тавьсан Лино Алданигийн өгүүллэг оруулъя. 1967 онд бичигдсэн зохиол болохоор зарим зүйл нь өнөөгийн бидний инээдийг хүргэж магад боловч машид бодууштай зохиол... Эцэст нь асуухад, ахмадын шийдвэрийг та дэмжих үү? Эсвэл хэн нэгнийг золиосонд гаргаж үлдээх ёстой байсан гэж үзэх үү? Ер нь хүн төрлөхтний төлөө хувь хүн ямар золиос төлж чадах вэ? 

　　Лино Алдани "Хорин мутрын сар", 1967
　　Орчуулга: Сүрэн (орос хэлнээс)

　-　Дэвид Портлэнд, самбарт гар! – Круппен багш ангийн журналаас хараагаа салган хэлэхэд Дэвид ном дэвтрээ зайлуулснаа ширээнээсээ дурамжхан босов.
　-　Өнөөдрийнхөө хичээлийг давтсан уу?
　-　Давтсан, багш аа.
　-　Маш сайн байна. Санчир гариг хэдэн дагуултай билээ?
　-　Арав.
　-　Сайн байна. Тэднийг нэрлээд ямар дараалалтайгаар нээснийг нь хэл дээ.
　-　Титан... гээд Дэвид итгэл муутайхан нэрлэж эхлэв. “Япет, Рея, Диома, Тэфпя, Энцэланд, Мимас, Гипэрпоп...” – Дэвид түгдрээд, биеэ чангалснаасаа болж минэрч улаагаад гутлынхаа үзүүрийг цоо ширтэн зогсоно.
　-　Зөв, за цааш нь үргэлжлүүлээрэй гэж багш нь жаахан дэмжив. “Өөр хоёр дагуул дутуу байна, нэг нь Фэба нөгөө нь ...?”
　-　Фэба, Тэмпэ хоёр.
　-　Зөв. За одоо хоёрдугаар асуулт. Титаныг өөрөөр юу гэж нэрлэдэг вэ?　
　-　Титаныг уу? “Хорин мутрын сар” гэдэг.
　-　Яагаад гэдгийг тайлбарла даа.
　-　Мэдэхгүй багш аа.

   -　Мэдэх ёстой байсан даа гэж багш нь зэмлэнгүй хэлэв. “Би өнөөдөр сурах бичгийн нэмэлт номоос уншаад ирээрэй гэсэнсэн. Хэрэв уншиж ирсэн бол миний асуултанд хариулах л байсан”
　-　Тийм л дээ багш аа, гэхдээ би... уншихаа больчихсон юм.
　-　Яагаад тэр вэ?

  Дэвид Портлэнд жаахан эргэлзсэнээ багшаа эгцэлж хараад “Одон орон судлалд дургүй учраас” гэж палхийтэл хэлэхэд анги чив чимээгүй болов. Сурагчид бүгд гайхсан харцаар Дэвидын царайг ширтэнэ. Харин Круппэн багш өхөөрдөнгүй инээмсэглэв.

　-　Тийм, дургүй гэж Дэвид зориг орон давтан хэлэв. "Бүр тэсмээргүй гээч. Тэгээд ч... надад ямар хэрэг болох юм энэ одон орон судлал? Би сансрын нисэгч болохгүй. Би аав шигээ мэс засалч болно. Гэхдээ хаа нэг гариг дээр биш, энд Дэлхий дээр мэс засал хийнэ".
　Багш нь дахин инээмсэглээд,　
　-　Чи мэргэжлээ дэндүү эрт сонгосон юм биш үү? Бодлоо өөрчилвөл яах вэ? гэж асуухад Дэвид юу гэж хариулахаа мэдэхгүйдээ бас багшийнхаа ширтэх харцнаас дальдирч гараараа нүдээ далдлав.
　-　Дэвид, наад номоо өг дөө – Багш Дэвидийн номыг авч гялс гарчиглан хуудас эргүүлэснээ нэг нүүр дэлгээд эргүүлэн өгөв.
　-　Май, энэ хэсгийг унш. Энэ бол 21-р зууны үл мэдэгдэх зохиолчийн өгүүллэг. Анхааралтай уншаарай, би чамайг дахин нэг асууна шүү.

  Найзууд нь инээж шоолоход Дэвид толгойгоо гудайлган суудал уруугаа гэлдэрч очив. Тэгээд гүнзгий гэгч нь санаа алдаад, ангийхандаа хэлээ нэг харуулж хэгжүүн царай гаргаж мушилзснаа номоо уншиж эхлэв.

  Та бүхэн ерөнхий байдлаар ч атугай нэг эст биетний бүтцийг мэдэх үү? Ингэж асуухын учир нь “Ибис” сансрын хөлөг нэг эст биетэнтэй адил байсан юм. “Ибис”-ийг хийж бүтээхдээ хэсэг хэсгийг нь нийлүүлж угсраагүй, боолтоор боож бэхлээгүй бөгөөд бүрээс бүрхүүлийг нь гагнаагүй юм. Өөрөөр хэлбэл Ибис хөлөг зарим хэсгийг нь сольж засаж, аль асвэл авч хаяж болдог бүтэцтэй механизм биш байв. Эрдэмтэд хамгийн сүүл үеийн технологи, молекул хүчний онолыг баримталж түүнийг бүтээсн юм.

  Гаднах байдлаараа “Ибис” орчин үеийн бусад сансрын хөлгөөс онц ялгарах зүйлгүй, гагцхүү хэмжээгээрээ багавтар бөгөөд хурд жаахан муутай байлаа. Түүний бүтцэд ганц хоёр дутагдалтай тал байсныг би үгүйсгэхгүй. Гэхдээ л жаран жилийн өмнө Ибисийг анхны сансрын аялалд гарахад Крузиус, Благович хоёрын төсөл биелэн бүтэж, хүн бүр техник технологийн гайхамшиг болсон энэхүү хөлгийг шагшин магтаж байлаа.

  “Ибис” цахилгаан соронзон удирдлагатай байв. Тийм учир Крузиус, Благович хоер гариг хоорондын нислэг хийхэд тийрэлтэт хөдөлгүүртэй түлш шатахуунаар ажилладаг сансрын хөлөг хэрэггүй болохыг бодитоор баталж чадсан юм. Эсрэг таталцлын орны үүсгүүр(*1) буюу хүмүүс товчилж “антиграв” гэж нэрлэсэн тусгай хурдасгагчийн ачаар сансрын хөлөг ямар ч орон зайг сансар огторгуйг нэвт сүлбэх таталцлын шугамын дагуу амархан туулах боломжтой болов. Энэ бол жинхэнэ гайхамшиг, техникийн хөгжилд эргэлт хийсэн нээлт байлаа.

　Ийнхүү 2045 он нь цөмийн энергийн төгсгөл, цахилгаан соронзон эрин үеийн эхлэл болсон билээ. Харамсалтай нь 2045 он хүн төрлөхтний түүхэнд мөн хамгийн эмгэнэлтэй он жилүүдийн нэг болж үлдсэн юм. Ибис туршилтын гурав дахь Дэлхий-Ангараг-Дэлхий нислэгээ амжилттай дуусгасан яг тэр үед дэлхий дээр гэнэт шар тахал дэгдсэн юм. Тэр аймшигт өдрүүдийг одоо хамгийн өндөр настангууд л санаж байгаа байх. Гэхдээ мэдэхгүй, хатуу харгис явдал тохиолдоход хүний тархины хамгаалах реакци, бас далд ухамсрын өөдрөг үзлийн хууль давхар ажиллаад хүн таагүй хэцүү үйл явдлыг мартах хандлагатай байдаг. Ямар ч байсан энэ цөвүүн оныг дурдаагүй түүх болон анагаах ухааны ном байхгүй билээ.

  Хагас жилийн дотор дэлхийн хүн амын бараг хагас буюу хагас тэрбум хүн амь насаа шар тахлаас болж алдсан юм. Харин нөгөө хагас нь амьд үлдэх азтай байсан нь Титан дээр олборлож байсан ксемедрин, түүнийг авчирахын тулд Санчир гаригийн зургаа дахь дагуул өөд гайхамшигтай хурдан нисэж очсон Ибисийн ач тус байлаа.

  Үнэндээ энэ бол аюултай нислэг биш байв. Тэр хүртэл хүмүүс Санчирын дагуулууд дээр нэг бус удаа буусан юм. Тэр бүү хэл Тэнгэрийн ванд хүртэл очиж, нарны аймгаар нэвт шувт нисэж, бүрэн гүйцэд судалсан байлаа – энэ бүхнийг нөгөө хучирсан цөмийн хөлгүүдээрээ шүү. Товчхон хэлэхэд “Ибис”-т ноцтой аюул тохиолдохооргүй байв. Ямарваа нэгэн гэнэтийн явдлаас айж эмээх шалтгаан ч байсангүй.

  Ер нь гучин өдрийн нислэг ямар нэгэн адал явдал, ажил түгшүүргүй маш сайн өнгөрсөн болно. Гагцхүү Титан дээр буух үед бяцхан осол гарсан юм. Гэхдээ мэдээлэх самбар "хэвийн" гэж зааж байсан учир хөлгийн ахмад Арне Лагерссон, нисэгч-инженер хоёр антигравын төхөөрөмж гэмтснээс хөлөг онгоц үнэт энергээ аюултай хурдтай алдаж буйг хоёр өдөр өнгөрсний дараа л мэдэв.

  “Бид усны саваа цоорсныг мэдэхгүй аагим халуун цөлд амь шиг үнэтэй усаа араасаа дуслуулан аажуу тайван алхаж яваа жинчин шиг л байна” гэж Лагерссоныг хэлэхэд хэн ч юу ч хариулсангүй. Хөлөг онгоцны удирдлагын баг цугласан өрөөнд нислэгийн инженер Алексей орж ирэн,

　-　Би холбогч кабелиудыг бэхлээд, антигравын төхөөрөмжийг бүхэлд нь шалгалаа гэж тайлагнаад тосонд заваарсан гараа харав. “Үгүй, ийм юм гэж бас байдаг аа! Антиграв алдагдаж байхад бид бүтэн хоёр өдөр тайван гэгчийн ууж идэж, унтаж хэвтэж байсан гэж бодохоор энэ өгөр толгойгоо яалтай ч билээ!”

　-　Боль доо гэж хёрдугаар нисэгч-инженер Фултон хэлснээ “Би яаж ийм юм тохиолдов гэдгийг л бодоод байна” гэж санаа алдав.

  Арне Лагерссон нөхдөөсөө холдоод буланд очиж суув. Тэрээр хөдөлгөөнгүй чанх өөдөө ширтэх агаад үе үе хурууныхаа мөчийг дуугаргана. Хажууд нь Фултон ирж сууснаа,

　-　Антигравын хувьд энерги алдагдах магадлал ойролцоогоор мянганы нэгтэй тэнцүү гэв. “Хамгаалагч клапан ажиллаагүй болсныг бас бодолцох хэрэгтэй. Тэр бүү хэл, осолын клапан хүртэл ажиллаагүй. Энэ бүхэн хэтэрсэн хэрэг биш үү?”

  Хариу болгож Лагерссон зөвхөн мөрөө л хавчив.

　-　Би ерөөс ойлгохгүй байна гээд Фултон үргэлжлүүлэв: “Мянгыг саяар үржүүлбэл тэрбум болно. Сонсож байна уу, Арне? Магадлал тэрбумын нэгтэй тэнцүү байсан! Ийм юм гэж бас байх аа!”

　-　Чиний тооцоо буруу байна – Лагерссон дурамжхан хариулав – Газардалт асуудалтай байсан учраас олон клапан ажиллагаагүй болсон. Үүнд гайхах юм юу байна? Тохиолдох л зүйл шүү дээ. Харин одоо бид тун таруухан байдалд байна. Ингэхэд антигравын самбар ямар үзүүлэлт дээр байна?

　-　Таагүй. Одоогоор байх ёстой хэмжээнээс 650 кило дутуу байна. Гэхдээ хүмүүс болон багаж хэрэгсэл ойролцоогоор 1600 кило гэж үзвэл тооцож ядах юмгүй. Хөлөг дээр 950 кило илүү ачаа байна.　

  Лагерссон өвдтөл уруулаа хазаад арга тасарсан янзтай толгой сэгсрэв.

　-　Бидний хэрэг ч тун тааруу байна даа, Фултон.

　-　Хэлээд юү гэхэв. Үүнээс дор гэж байх уу? – Фултон нэг харцаар бүгдийг баримжаалах гэсэн мэт эргэн тойрноо харснаа “Энэ илүү 950 килогоор ангижрана гэдэг амаргүй дээ” гээд дахин санаа алдав.

  Ахмад Лагерссон бүх офицеруудыг дуудахад тусгай урилга хүлээлгүйгээр Алексей, Ирина хоёр мөн Паульсен эмч нар ч тэдэн дээр очиж цуглав.
　-　Болсон явдлыг нууцлахыг та бүхнээс хүсье гэж Лагэрссон хэлээд “Хүмүүсийн санааг цагаас эрт зовоогоод яах вэ” гэж давхар анхааруулав.

　  Лагэрссон хөлөг онгоцны удирдлагын тавцан дээр гараад тэндээс өрөө рүүгээ аажим алхав. Тэрээр ядарсандаа одоохон муужирч унах нь уу гэмээр болсныгоо мэдэрч өөрийн эрхгүй "Хөгширч байна даа” гэж бодов. “Удахггүй дөч хүрнэ. Их нас. Их нас шүү, ийм ажилд”.

  Лагерссон тамхиа асаангаа хөлгийн дугариг цонхоор гадагш харав. Эндээс Титан тэр чигтээ мөсөн бүрхүүлээр хучигдсан амьгүй тал мэт харагдана. Хөх мөсөн заагаас нарийхан улаан зураасаар ксемедрин ууршин гарч гаригийн давхрага дагуу үелзэн урсана. Лагэрссон нэг бус удаа Титан дээр ирж байв. Хамгийн анх 2031 онд газрын зураг авах гэж ирсэн бөгөөд яг арван жилийн дараа хоёр дахь удаагаа ээлжит зураг авахаар ирсэн юм. Энэ удаад харин гурав дахиа бөгөөд эцсийн удаагаа ирсэн биш байгаа гэж айж байлаа.

  Хөлөг онгоцноос гурван зуун метрийн зайтай мөсөн толгойн цаанаас сансрын нисэгчид гарч ирж харагдав. Тэд мөрөн дээрээ олон цаг цуцтал ажилласны эцэст цуглуулсан ксемедринтэй сав тавиад сансрын нисэгчдийн том цагаан өмсгөлдээ түүртсэн аятай ар араасаа удаан алхана. Лагэрссон багийнхаа залуучуудыг алхаагаар нь таниж байв. Хөлөг дээр хэдэн “шинэков” байсан учир бүгдийг нь биш л дээ. Гэхдээ өмнө нь хамт нисэж байсан хэнийг ч болов тэрээр мянган метрийн цаанаас алхаагаар нь андахгүй танина.

  Лагерсон бүр сульдсан байдалтай хажуулдав.

  900 кило! Энэ 900 килогоос ангижрахаас өөр аргагүй. Гэхдээ Лагэрссон бодлоо төвлөрүүлж чадсангүй. Тэрээр хорвоо ертөнцийн хачин жам ёс, Дэлхий дээр дэгдсэн сонин өвчний тухай бодож байлаа. Бүх Дэлхий урьд өмнө байгаагүй нэг муу бактерээс үүдсэн өвчинд нэрвэгдэхэд анагааж эдгээх ганц аврал дэлхийгээс сая километрийн цаана байна гэж бодохооор “Хачин юм” гэхээс өөр хэлэх үг олдохгүй байв. Гэхдээ хэн мэдэх вэ, энэ бүхэнд өөрийн гэсэн логик, зүй тогтол байгаа ч юм билүү... 　

  Ксемедрин! Олон жилийн өмнө Титан дээр анхны газрын зураг авч байхад мэр сэр тааралдах уур хийний улаан нарийхан урсгал хүн төрлөхтөнд аврал авчирна гэж хэн санах вэ? Бас ксемедринийг судалсан Гамбург хотын эмч! Тахлын эсрэг ийлдэс хийхийн тулд төрөл бүрийн бодис, эм, бэлдмэл судалж байгаад өвчний бактерийг зөвхөн ксемедринээр дарж болдгийг тэр санаандгүй олж нээсэн юм. Гэхдээ энэ бүхэн санаандгүй явдал байв уу, аль эсвэл цаана нь хүмүүст үл мэдэгдэх зүй тогтол байсан уу?

  Лагэрссон шар тахал жилийн өмнө, Крузиус, Благович хоёрын төсөл цаасан дээр буулгасан төлөвлөгөө төдий байхад дэгдсэн бол юу болох байсныг төсөөлж үзэхийг оролдов. Жирийн цөмийн энергээр ажилладаг сансрын хөлөг Титан уруу бүтэн жил хүрч очих байсан. Тэр хугацаанд дэлхийн бүх хүн сөнөж дуусах байлаа... “Ибис” хөлөг, шидэт ксемедрин хоёрыг бурхан ивээх болтугай гэж бодсоноо Лагэрссон гунигтайгаар жуумалзав: үүнийг сонссон хэн ч гэлээ түүнийг үр дүн, үр өгөөж чухалчилсан прагматик сэтгэлгээт гэж хэлэх нь мэдээж билээ.

  Тамхи унтрахад Лагэрссон хүнд нойронд автав. Тэрээр хаашаа ч юм, хөвөн хөнгөн үүлээр хуй салхины хурдтай ниснэ. Гэнэт хөл нь төмөр цутгасан мэт хүнд оргиход доош унаж, ёроолгүй ангал түүнийг залгив.

  Лагэрссон холоо сонсогдох хонхон дууны чимээнээр сэрэв. Бугуйн цагныхаа дэлхийн болон “замын” цаг заах хоёр нүүрийг харьцуулж харснаа “Оройн хоол” гэж амандаа бувтнан нүүр гараа угаагаад доош буув.

  Оройн хоолны үеэр бүгд чив чимээгүй сууна. Паульсэн эмчийн санаа зовж буй нь нүүрэн дээр нь илт. Фултон аль болох тайван харагдахыг хичээх агаад Ирина, Алексей хоёр үе үе сонин харц солилцоно. Багийн бусад гишүүд хооллох доод танхимаас хүмүүсийн ярианы чимээ үл ялиг сонсогдоно.

　-　Өнөөдөр ксемедрин хэдийг цуглуулав? – Лагэрссон юуны түрүүнд лавлаж асуув.

　-　12 кило гэж Фултон хариулаад “Дахин хоёр удаа гарахад бид хэрэгтэй 60 килогоо цуглуулж дуусна” гэж нэмж хэлэв.

　-　Нэг удаагийн гаралтад амжих хэрэгтэй.

　-　Яагаад? Тэртээ тэргүй бид хоёр өдрийн наана нисэж чадахгүй шүү дээ.

　-　Мэдэж байна – Лагэрссон эгдүүцсэн аястай хэлэв – Хөлгийн жинг бууруулах ажил эхлэхэд бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ байх хэрэгтэй байна. Ирина, хаяж болох бүх юмны жагсаалт гаргаарай. Алексей, чи онцын ач холбогдолгүй ч хэрэг болж магад юмны жагсаалтыг бэлэн болго. Эмч ээ, танаас би Дэлхий хүртэл нисэхэд хэрэгтэй хоол хүнс, хүчилтөрөгчийн хамгийн наад захын хэмжээг тооцолж гаргахыг хүсье... Бид хоолоо сойж, хоёр уушгаа чангалах болох нь дээ.

  Ахмад босож, үүд рүү явснаа,

　-　Бас нэг юм мартаж гэж Фултонд хэлэв: “Маргааш ксемедрин цуглуулж дууссаныхаа дараа бүх гишүүдийн бууг хурааж аваарай”.

　-　Түрийвч чинь хаана байна?

　-　Энэ байна – Жон өмднийхээ арын халааснаас түрийвчээ　гаргаж өгөснөө – Ахмад аа, энд зөвхөн эхнэрийн минь зураг л байна, 100 грамм ч хүрэхгүй гэж сөөнгөдүү хоолойгоор гуйв.

　-　Дугаа тат! – Лагэрссон зандраад “Бүгдийгээ гарга, цагаа ч бас” гэж шаардав. Жон бүх эд хогшлоо нэг дор гаргаж бөөгнүүлээд уруу царайлан байрандаа очив. Ширээн дээр үзэг бал, энгэрийн сүлбээр зүү, тэмдэглэлийн дэвтэр, өнгөт харандаа зэрэг хуучин эд хогшлын худалдаачин баясмаар олон юм овоорлоо.

　-　Дараагийнх.

Ширээ рүү 40 эргэм насны сэгсийсэн улаан шар үстэй шинэков дөхөж ирээд,

　-　Клифт Ивэнс, ахмад аа гэж тайлагнав.

　-　Халаасаа суйлаарай, Клифт.

　-　Бүгдийгээ гаргасаан, ахмад аа – Клифт өмднийхөө халаасаа суйлж үзүүлэв.

　-　Сайна байна.

  Клифт цааш явах гэтэл Лагэрсэн түүнийг буцааж дуудав:

　-　Бөгжөө ав даа, Клифт.

　-　Ахмад аа, би авахыг оролдсон, ер болдоггүй.

　-　Тэгвэл саван түрхэж байгаад ав. Тэгээд ч авагдахгүй бол хуруунаасаа сална гэж мэдээрэй.

　　Хөлгийн онгоны баг бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ удирдлагын танхимд цугласан байв. Бүгд цонх өөд харан зогсоно. Лагэрссон нэг нэггүй шалгаж дуусаад “Наад бүхнээ бушуухан гаргаж хая” гэж тушаахад дөрвөн нисэгч хураасан эд юмстай маажинтай даавууг (*2) тал талаас нь өргөн гарав. Таван минут түгшүүрт гэмээр аниргүй нам гүмд өнгөрөв. Мэдээлэх самбарын гэрэл ногоон, улаан бас дахиад ногооноор анивчихад бүгд дээш харлаа.

　-　Мэдээлэх самбарын үзүүлэлт ямар байна?

　-　Ахмад аа, 205 кило илүү байна.

  Арнэ Лагэрссон аргаа барсан байдалтай нүүрээ арчив. Ширээ сандал, гал тогооны хэрэгсэл, хамгаалагч бүс зэрэг тохь тухтай орчин бүрдүүлэх эд юмс, зайлшгүй хэрэгтэй бус бүх юмыг гаргаж хаясан байлаа. Өөр хаямаар юм үлдсэн гэж үү?

　-　Фултон! Ослын хэдэн өмсгөл үлдэв?

　-　Тав ахмад аа.

　-　Гурвыг нь хая. Паульсэн эмч ээ, нааш ирээрэй. Хоолны хэмжээний тухай ярих хэрэг байна.

  Ахмад, эмч хоёрыг гарч явахад санаа зовж бодол болсон бусад гишүүд тал тал тийш тарцгаав. Зарим нь толгойгоо барин нүдээ анин газар сууна. Бусад нь тохиолдож болох эмгэнэлт явдлын тухай бодохгүйг хичээн тоглоом наргиа хийхийг оролдоно.

  Хүдэр том биетэй, ерэн кило жинтэй Боб Аржитайг хэдэн нөхөд нь тойрон зогсоно.

　-　Ингэхэд хүндийн хүч гэж ер юу юм бэ? – гэнэн хүүхэд гэмгүй юм шалгаах дуугаар Боб асуув.

　-　Илжиг минь, чамд нэг сайн гэгчийн тайлбарлаад өгье – хажууд нь зогсч байсан найз Жо нь даруй ханцуйгаа шамлав. “Чи гэртээ, байрныха 41 давхарт сууж байна гээд бод доо. Би чамайг заамдаж аваад цонхоор гаргаад гэнэт тавибал юу болох вэ? За яав, юу болж магадыг ойлгов уу?”

　-　Жо минь дээ, эндүүрээд байна. Юу ч болохгүй. Чамд эсэргүүцэл үзүүлэх үүднээс Боб унахгүй албаар агаарт тогтоно гэж мэд – үүнийг сонсоод зарим нь инээж, зарим нь мангар наргианаас залхлаа гэсэн байдалтай холдов.

　-　За инээх ч яах вэ. Би энэ бүхнийг үнэхээр ойлгохгүй байна. Та нарын бүхнийг мэдэгч царайлах ч тэрүүхэндээ. Би ч, та нар ч нэг л зүйлийг лавтай мэдэж байна – мэдээлэх самбар 205 кило илүү ачаа зааж байна. Үгүй тэгээд чөтгөр аваг гэж, нэг муу 205 килогоос болж Титан дээр байгаад байх хэрэг үү?

　-　Үнэхээр хөмөрсөн тогоо мэт хоосон толгойт илжиг юм даа – Жо дуу алдан хэлэв – За яахав, чамд л гэж нүдэнд чинь харагдтал тайлбарлаж өгье. Чамд хоёр тавагтай жинлүүр байна гэж төсөөл дөө. Нэг тавган дээр нь чи сууж байна, нөөгөө тавган дээр нь 90 кило чулуу байна. Чиний жин ч гэсэн 90 кило гэвэл жинлүүр яах вэ?

　-　Өөр олигтойхон жишээ олдоогүй юу?! – Боб хоёр чих минь юу дуулчих нь энэ вэ гэсэн байдалтай уулга алдав – Мэдээж жинлүүр тэнцвэрээ хадгална.

　-　Яг зөв. Харин чи халааснаасаа үзгээ гаргаж хаявал чулуутай таваг доошилж, чиний таваг жаахан дээшилнэ. Одоо ойлгов уу?

　-　Мангар! – Боб бүр ундуйцсан аястай дуугарав. “Жинлүүр яаж ажилладгийг би өлгийнд хэвтэж байхаасаа л мэднэ”.

　-　Гэхдээ антиграв ч мөн тийм л зарчмаар ажиллана шүү дээ. Ямар ч ялгаа байхгүй гээд Жо хэлэх үгээ гүйцээж амжаагүй байханд хэн нэгэн:

　-　Чимээгүй, Фултон ирж байна гэв.
Фултон бөөндөө зогсож буй нисэгчид дээр очоод найрсгаар:

　-　За хүүхдүүд ээ, бүгдээрээ илүү бүх хувцсаа хаях хэрэгтэй гэв.
  Үүнийг сонсонгуут Боб Аржитай баахан хөхөрч инээснээ,

　-　Зүйтэй хө, ахмад биднийг чармай нүцгэн Дэлхий дээр буулгахаар шийдэж гэлээ.

　-　Боб, чи марзганахаа боль. Харин та нар зүгээр зогсолгүй гутал цамцаа хурдан тайлцгаа.

　-　Энэ тушаалыг бүгд биелүүлэх үү? – Боб гэмгүй дуугаар асуухад Фултон хариуд нь толгой дохив.

　-　Өө гоё, гоё – Боб хөөрсөн байдалтай хоёр гараа илбэв – Сүйт бүсгүй нь нааш ганц хоёр бууж ирэхэд Алексей Платов инженер дургүйцэхгүй биз дээ?

　-　Тэнэг амьтан! – бусад нисэгчид хөхрөлдөхөд Фултон бүр уурласан дуутай хэлэв.

　-　Би зүгээр л... тоглосон юм, хүмүүсийн сэтгэлийг жаахан засах гэж – Бобыг ийнхүү гэмшингүй дуугаар хэлэхэд Фултон мэгдсэн янзтай Бобыг харснаа мөөрөн дээр нь зөөлхөн алгадаад үүд рүү алхав.

　　　/төгсгөл дараагийн бичлэгт/

------------------------------------------------------------------------------------------

*1　оросоор "генератор антигравитационного поля", англиар "anti gravitational field generator".
*2　маажинтай даавуу: англиар "tarpaulin", оросоор "брезент".

Аймаар...

　To a Child dancing in the Wind
　W. B. Yeats (1865-1939)

　　　Dance there upon the shore;
　　　What need have you to care
　　　For wind or water’s roar?
　　　And tumble out your hair
　　　That the salt drops have wet;
　　　Being young you have not known
　　　The fool’s triumph, nor yet
　　　Love lost as soon as won,
　　　Nor the best labourer dead
　　　And all the sheaves to bind.
　　　What need have you to dread
　　　The monstrous crying of wind?

　Энэ сүүлийн мөр нэг л аймаар...

Салхины нүд

Өнөө үед англи хэл сурч буй хэн нэгнээс "Яагаад англи хэл сурч байна?" гэж асуух хүн үгүй. Харин япон хэлний хувьд хэрэг өөр. Юун төлөө япон хэл сурсан, японы уран зохиол, урлагийг яагаад сонирхох болсныг асууж сонирхох хүн олон. Би ч ялгаагүй монгол, солонгос, hebrew зэрэг дэлхийн нийтийн хэрэгцээ биш minor хэл сурч буй танилуудаасаа юун тухайд өөрөөлд мөнгө төлж, өөрийгөө зовоон байж сурч байгааг нь асууж шалгаана.

Хариултын хувьд тухайн улсын түүх соёл нь сонирхол татсан, аялж явахад аягүй таалагдсан, ахин дахин очмоор санагдсан гэж хариулах хүн олон. Мөн хэдий цөөн ч гэлээ "響きが好き", "just liked the sound" гэж хариулах хүн ч мэр сэр тааралдана. Ийнхүү хариулах хүмүүс "энэ хэлний ийм үгэнд дуртай", "тэр хэлний тийм үгэнд дуртай" гэж ярих нь элбэг. Араб хэл мэдэхгүй ч арабаар нарыг "shamsun" гэдэг гэсэн, гоё үг байгаа биз, итали хэлний энэ үг ийм гоё дуудлагатай, хиндү хэлний тэр үг тийм гоё дуудлагатай, нээрээ Сү-рэн гэдэг гоё нэр байна шүү гэх зэргийн яриатай. Ашиг хэрэгцээг тооцоох тархи толгойн дүгнэлт бус "сонсгол" нь ямарваа нэгэн хэлийг сурах эхлэл болдог сонин хүмүүс гэх үү дээ. Гэхдээ сайн бодсон чинь би ч мөн тэдгээр хүмүүсийн нэг бололтой... даанч сонирхлоо дагаад давраад давхиад явчих хөрөнгө мөнгө, зав чөлөө алга юм даа.

Anyway, өнөөдөр уул нь ондоо юмны тухай бичих гэж байтал бодол маань борооны чимээнээр далийчих шиг болов. Хүмүүс сурч буй хэлнийхээ ямар үгэнд дуртай, эсвэл "гоё" гэж боддог вэ? Надад орос хэлний "Ярославна" гэдэг үг яагаад ч юм таалагддаг. Уянгалаг атлаа хүчтэй, нэг л гоё, яруу, жинхэнэ слав үг шиг санагддаг. Англи хэл гэвэл хамгийн гоё нь хүн болгоны мэдэх эгэл жирийн "window". Энэ үгний дуудлага биш утганд нь дуртай. "Wind" ба "eye" гэсэн хоёр үгнээс бүрдэх тул угтаа бол "салхины нүд" ажээ.

Wind eye-ийн гарал үүсэл гэвэл, эртний скандинавуудаас эхтэй гэдэг. Дээр үед скандинавууд, нэн ялангуяа шүлэгч найрагч скальдууд юмыг шууд нэрлэхээс зайлсхийж, жишээ нь усан онгоцыг "далайн буга" гэж нэрлэж байж. Нэг бодлын манайхан чоныг "хээрийн нохой", "саарал нохой" гэж шууд хэлэхээс цээрлэж байсантай төстэй. Anyway, зүгээр нэг "цонх" биш "тэнгис далайг туулан ирсэн салхи саатан тогтож танай гэрийг шагайж харах нүд" гэвэл угааж арчихад хүртэл урамтай биш үү :)

Маргааш, маргааш...

　 Tomorrow, and tomorrow, and tomorrow,
　 Creeps in this petty pace from day to day,
　 To the last syllable of recorded time;
　 And all our yesterdays have lighted fools
　 The way to dusty death. Out, out, brief candle!
　 Life’s but a walking shadow; a poor player,
　 That struts and frets his hour upon the stage,
　 And then is heard no more: it is a tale
　 Told by an idiot, full of sound and fury,
　 Signifying nothing.

Оютан байваа... ангийнхаа хүүхдүүдтэй арван жил, сурагч ахуй нас гэж ай мөн ихийг дурсана. Их амьдрал, ирээдүйн тухай ч олныг ярьж мөрөөднө. Бүх юм бүдэг бадаг атлаа бүгдээрээ мундаг мундаг ажил хийж муугүй амьдрах нь ойлгомжтой мэт санагдах тул өдөөсхөн чинээ өчүүхэн биенээс илүү үлэмж чухал юм ярьна. Холын гэрэлт ирээдүйг хором хормоор ойртуулах тухай бодно. Эх орны хөгжил, ирэх цагийн онцлог, өнгөрсөн түүхийн үнэлэмж, өнөд мөнх нь юу вэ, хайр дурлал хаана вэ, хамгаас чухал нь юу вэ... Чухам Монгол орныг өргөөд хөгжүүлээд хөөргөөд явчих нь бид гэдгийг сонссон хүн бүхэн оройдоо ортол ойлгосон буй заа.

Ажил хийвээ... анд найзуудтайгаа оюутан ахуй цагаа арзайтлаа инээж дурсана. Аж амьдралаа дээшлүүлж, ахуй хороогоо сайжруулах тухай амаа олохгүй ярьна. Холооо холд байсан ирээдүй дөхөөд ирсэн ч юм шиг үгүй ч юм шиг, ойртож нэг харагдаад холдож нэг сүүмэлзээд. Гадаадад байгаа зарим нь Монголоо үгүйлээд л , Монголдоо байгаа нэг нь гадаадыг хүсэмжлээд л ...

Ирээдүй гэж ирдэггүй нэгэн гайхал. Эргэн тойронд үргэлжийн мөнхөд "одоо" л байгаад байна. Гэвч үйлтэй юм шиг үргэлж би хүлээцийн байдалд. Ирээдүйд ирэх сайхан бүхнийг хүсч мөрөөдөж явахдаа амьдралын утга учир энэ өдрийн үйл явдал, хором бүрийн айзам хэмнэлд нуугдаж буйг үл анзаарна. Энэ өдрийн инээд баясал, хэрүүл уруул, хүсэл хясал бүгд нийлээд "ирээдүйн" бүхнийг шийдэхийг умартчихна. "Одоо" хамгаас чухлыг мартдаг мангар зангаасаа болж манан мэт барьцгүй хүсэл мөрөөдөлд умбаж маргаашийнхаа төлөө бодьтой юм бодож төлөвлөхгүй, тодорхой зүйл тогтож сурахгүйгээр хорвоогийн бор бор хоногуудыг болжмор шувуу мэт жиргэн өнгөрөөж байх шиг... гэж хааяа бодох боловч магад маргааш ч би манан буданд умбаж явна.

Ингэхэд Шекспирийн Макбет монгол хэлнээ орчуулагдсан болов уу?

　И завтра, снова завтра, снова завтра,
　Крадясь, переступает день за днем
　К слогам последним хроники времен;
　А наши все «вчера» глупцам осветят
　Путь к пыльной смерти. Выгорай, свеча!
　Жизнь — тень идущая, актер несчастный:
　То мечется, то шествует в свой час
　По сцене, и — не слышен. Это
　Рассказ безумца, полон гневных звуков,
　Не значит ничего.

P.S. 2011/03

Макбетийн монгол орчуулга олдоогүй учир маргаашийнхаа тухай гиюүрч суусан хаврын өдөр, энэ постыг бичсэнээс бараг жилийн дараа англиас нь орчуулж үзлээ. Гиюүрч сууна гэдэг нэг иймэрхүү үр өгөөжтэй ч айлын хүүхдүүд аль болох гиюүрэхгүй байсан нь дээр биз ээ. Маргааш яах вэ, ирдгээрээ ирнэ, бид энд байж л байна, тэгээд нэгэн өдөр байхгүй болно, дэлхий маань гэхдээ эргэсээр л байна.

　Маргааш, маргааш, бас дахин маргааш,
　Цагийн дансны сүүлчийн мөчийг чиглэн
　Өдрөөс өдөр өчүүхэн хурдаар урагшилна,
　Бидний бүх өчигдрүүд тэнэгүүдэд
　Булшдаа хүрэх замыг нь гэрэлтүүлж өгнө. Лаа, унтар!
　Амьдрал бол ердөө л алхаж яваа сүүдэр,
　Тайзан дээр гарснаа санаа зовон холхиж
　Цагаа барах муухан жүжигчин.
　Тэгээд сураггүй алга болно: амьдрал бол
　Тэнэгээр яриулсан элдэв чимээ, уцаар ихтэй үлгэр,
　Утга учир гэх юм үгүй.

Сайн уу, муу юу аль вэ хө?

　　Барагцаалж хэлбэл эртээ урдын цагт, нарийн ярьвал 200 жилийн тэртээ Германы Оберндорф хотод Йозеф Мор хэмээх лам аж төрөн амьдран сууж байв. Амгалан сайхан амьдарч байтал азгүй явдал тохиолдсон гэнэ. Сүүмийнх нь хуучин орган хөгжмийг огтоно мэрж идээд дуу гаргах хөгжим биш дуугүй баахан мод болгосныг Йозеф лам 1818 оны 12 сарын яг 24-ний орой мэдсэн гэнэ. Жирийн нэг өдөр бол бас ч яахав. Гэтэл маргааш сүсэгтэн олон лам багшийн сургааль, зул сарын дуу сонсохоор үй олноор цуглах учир ийм золгүй явдал тохиолдсонд ламтан ихэд гуниглав. Гэвч гунигласан ч гуниад суух зав ер байсангүй. Ламбугай хоёр жилийн өмнө бичсэн нэг шүлгээ санаад, хөгжмийн багш Франц Грубер дээр хамаг хурдаараа харайлган очиж шүлгэнд нь "a cappella" (хөгжимгүй дангаар), эсвэл ганц гитар хөгжимтэй дуулж болох энгийн ая зохиож өгөхийг гуйсан гэнэ. Ийнхүү 100 гаруй хэлэнд орчуулагдсан зул сарын хамгийн нэртэй дуу "Намуун шөнө" ("Silent night") зохиогджээ.

　　Золгүй явдал эерэгээр эргэсний үр дүнд бий болсон энэ дуу зуугаад жилийн дараа бас нэг төстэй үйл явдал дагуулсан аж. Дэлхийн нэгдүгээр дайнд герман, англи цэрэг ид үзэлцэж байсан 1914 оны 12 сард Ипр хотын дэргэд байрлаж байсан герман цэргүүд зул сарын баяраа тэмдэглэж сүлд модоо чимээд

　　　Stille Nacht, heilige Nacht!
　　　Alles schläft, einsam wacht
　　　Nur das traute hochheilige Paar,
　　　Holder Knabe mit lockigem Haar,
　　　Schlaf in himmlischer Ruh,
　　　Schlaf in himmlischer Ruh.

гэж дуулахад нөгөө талаас англи цэргүүд түрэн дэмжээд

　　　Silent night, holy night,
　　　All is calm, all is bright
　　　Round yon virgin mother and Child.
　　　Holy Infant, so tender and mild,
　　　Sleep in heavenly peace,
　　　Sleep in heavenly peace.

гэж дуулсан гэдэг. Дайтаж байсан талууд байлдахаа түр больж, эгэл жирийн цэргүүд нөгөө талын цэргүүдтэй уулзан танилцаж, идээ будаагаар бие биенээ дайлж, ар гэрийнхнийхээ зураг хөрөг үзүүлэн ярилцаж бас хоорондоо хөл бөмбөгийн тэмцээн явуулсан алдарт "Christmas Truce" буюу зул сарын баярыг тохиолдуулж хийсэн албан ёсны бус түр найрамдал ийнхүү дуугаар эхэлжээ (*).

　　Аль аль талын цэргүүд "түр найрамдлын бүс" дээр уулзахдаа дайн дуусч гэртээ харихыг хамгаас илүү хүсч байсан нь мэдээжийн хэрэг. Гэвч дайн үргэлжилсээр байлаа... Таван сарын дараа буюу 1915 оны 4 сард Германы арми Ипр хотын дэргэд дэлхийн түүхэнд анх удаа химийн зэвсэг хэрэглэсний улмаас(**) олон англи цэрэг хорт хийнд амиа алдаж, дайны эмгэнэл нэг хуудсаар нэмэгдсэн түүхтэй (тэр үед хэрэглэсэн хийг хожим хотын нэрээр иприт гэж нэрлэсэн). Харин сонин түүх гэвэл, азаар амьд үлдсэн англи цэргийн нэг нь нутагтаа ирж эмчид үзүүлтэл эмчийн нүд орой дээрээ гарч, мэл гайхаж цэл хөхрөх гэгч болсон гэнэ. Учир нь, залуу дайнд явахдаа тухайн үед эмчлэгдэшгүй хорт хавдартай байсан атал дайнаас буцаж ирэхэд хавдар нь ор мөргүй алга болсон байж. Ийнхүү орчин үеийн анагаах ухаанд химийн эмчилгээ хэмээх нэгэн салбар бий болжээ.

　　Юм гэдэг дандаа хоёр талтай гэдгийг энэ хоёр түүх харуулах болов уу...

----------------------------------------------------------------------------------

* алдарт “Christmas Truce”-ийг би арай амархан тайлбарлав. Цэргүүд идээ будаагаа хуваалцаж хөл бөмбөг тоглосон нь үнэн боловч илүү нарийн түүхийг мэдмээр байвал гүүгэлдэхийг хүсье.

** далийж хэлэхэд, дэлхийн түүхэнд анх бөгөөд цорын ганц удаа бактереологийн зэвсгийг Монголын нутаг дэвсгэрт Халх голын дайны үеээр хэрэглэсэн юм.

Нүдэнд тань хүүхэд... эсвэл хүүхэн

Хүүхэн харааг оросоор юу гэдэг бол?

Алдарт Далийн орос хэлний тайлбар толиноос харвал: "Зрачок, зорочок, зеница, зенко, глядельце, зеркальце, человечек в глазу, круглая прорешка среди радужной перепонки" гэж байна. Орчин үед "зрачок" гэх боловч Далийн толинд "человечек в глазу" буюу "нүдэн дэх бяцхан хүн" гэсэн үг байх нь өөрийн эрхгүй анхаарал татна. Яагаад гэвэл... яахав дээ, зүгээр л сонин учраас. Anyway, яриагаа цааш үргэлжлүүлбэл маш олон хэлэнд хүүхэн харааг "хүүхэд", "бяцхан хүн" гэсэн үгээр илэрхийлдэг юм байна:

англи: pupil – сурагч, хүүхэд, хүүхэн хараа
таджик: mardumak – бяцхан хүн, одой хүн, хүүхэн хараа
санскрит: kanīnaká – эрэгтэй хүүхэд, kanīnaka – хүүхэн хараа (энэ хоёр үгний зөвхөн өргөлт нь өөр)
лезгин хэл (Дагестан): нини – хүүхэлдэй, вилин нини – хүүхэн хараа
караим хэл: бэбэк – хүүхэлдэй, бэбэй – хүүхэн хараа
япон: 瞳 ханз "нүд" + "хүүхэд" гэсэн хоёр ханзнаас бүрдэнэ

Бас нэг сонирхолтой ажиглалт гэвэл нэлээд олон хэлэнд хүүхэн харааг "охин", "бүсгүй" гэсэн утгатай үгээр илэрхийлж байна:

эртний грек: κόρη – бүсгүй, хүүхэн хараа
латин: pupa – охин, хүүхэлдэй, pupilla – өнчин охин, хүүхэн хараа
итали: pupilla (дээрх латин үгнээс гаралтай бөгөөд англи хэлний pupil ч энэ үгнээс гаралтай)
португаль: menina – охин, menina do olhos – хүүхэн хараа
испани хэл: niña – охин, niña del ojo – хүүхэн хараа

Ингэхэд европ ямар ертөнцийн төв биш, уул далайг алхасвал:

сарыколь хэл (иран хэлний бүлэг; Шинжаан Уйгуур болон хил залгаа Пакистаны нутаг): γoc – бүсгүй, хүүхэн хараа
вах хэл (Памир хэлний бүлэг): rərčodə'k – охин, хүүхэн хараа
брахуи хэл (дравид хэлний бүлэг; Пакистан, Афганистан болон Ираны хил залгаа уулархаг нутаг): dutk – охин, хүүхэн хараа
малаялам (дравид хэлний бүлэг, Энэтхэгийн өмнөд хэсэг): kuṭṭi – хүүхэд, охин хүүхэд, зулзага, хүүхэн хараа

За, ер нь хол яваад хэрэггүй, монгол хэлэнд юу гэдэг билээ... Орос тольноос олж харсан "человечек в глазу", монгол хэлний "хүүхэн хараа" сонин санагдаад энэ бүхнийг уул нь судалсан юм шдээ. Гэхдээ миний судлах гэж юу байхав, хэл шинжлэлийн мэдлэг ноль, чаддаг ганц эрдэм нь гүүгэлдэх. Тиймээс дээр бичсэн бүхнийг миний судалгаа гэж андууруузай, эндүүрүүзэй. Жинхэнэ сураад судлаад, шинжлээд бичээд нийтэлсэн хүн нь энд байна: http://privetkavkaz.0bb.ru/viewtopic.php?id=1159

Гол нь яагаад ийм олон хэлэнд хүүхэн харааг "бяцхан хүн", "хүүхэд", "охин" , "хүүхэн" гэх үгээр хэлдэг юм болааааа гэж баахан бодов. Гэхдээ "хүүхэд" болон "бяцхан" гэж хэлдгийн учир тун энгийн байж магад. Хүний өөдөөс харж суухад хүүхэн хараанд нь өөрийн тань бяцхан дүр тусаж харагддаг даа... тэгээд л тэр байх. Simple! Дээрх нийтлэлийг бичсэн хүн ч тэгж боддог юм байна. Yes!

Харин яагаад охин болон бүсгүй гэсэн утгатай үгээр хэлдэг юм бол... гоо сайхан ертөнцийг аврана, бүсгүйчүүл хамгаас сайхан, хөөрхөн, хиргүй тунгалаг нүдтэй учраас ?! гэж бодоод өнөөдрийн тэмдэглэл бичив. Ямар азаар хүүхэн болж төрсим... кк

41 чулуу...

Хүүгийнхээ хүрээд ирэхийг хоног тоолон хүлээж суусан өвөө минь 41 чулуу сайн татдаг найзындаа очиж ирэх өдрийг нь асууж гэнэ. Тэгсэн найз нь чулуу татсан даруйдаа уулга алдан год үсэрч босоод "Бушуул, түргэл, гэртээ харьж цайгаа чана!" гээд бөөн сандрал болсон гэнэ. Аав харин яг тэр мөчид гэрийнхээ гадаа бууж байсан гэдэг. Ер нь 41 чулуу татах, дал шатаах хоёрыг хамгийн ортой мэрэг гэлцэнэ. Ингээд, хоёр нүдээрээ үзээгүй учир “болсон явдал” гэж бүлтэрч арай боломгүй, домог гэхэд дэндүү саяхан, дайны өмнөхөн байна уу, дараахан болсон нэгэн яриа сонирхуулъя:

Хэдэн сайн эр азрага адуу хулгайлж Алтайн уулсыг давуулан хөөж гэнэ. Мэдээжийн хэрэг, араас нь дутуугүй сайн эрс алдсан адуугаа буцаахаар мордсон гэнэ. Үйл явдал Монголын баруун хязгаар, сүрлэг сайхан Алтайн уулсад өрнөх учир аль аль тал 41 чулуу татдаг хүн дагуулж явсан гэнэ.

Морьдынхоо хойноос нэхэн давхисан хүмүүсийн мэргэч замдаа бууж 41 чулуу татаад "За, бид ч гүйцэхээсээ өнгөрсөн байна. Жин үдийн нар зулай төөнөж байна, энд хэсэг зуур амраад харья. Буухдаа харин бүгдээрээ эмээлээ буруу харуулж тохоорой" гэсэнд бүгд үг дуугуй мориноосоо бууж хэлсэн ёсоор гүйцэтгэв. Жаал амарсаны дараа мэргэч дахин 41 чулуу татсанаа "Бушуулаарай, хамаг хурдаараа давхицгаа, одоо бид яг дээрээс нь бууна" гэв. Бүгд эмээлээ зөв тохон довтолгоод, үнэхээр амарч байсан хулгайч нарын яг дээрээс нь буусан гэнэ.

Учрыг тайлбал, зугтааж явсан хулгайч нарын мэргэч 41 чулуу татаад "Нэхэл дагуул тун ойрхон ирсэн байна, гэхдээ азын тэнгэр биднийг ивээж амжихгүй нь гээд тэд буцчихлаа" гэсэн байж. Тийнхүү хулгайч нар уул хад давахаасаа наана жаахан амрах санаатай гал түлж, цай чанаж байгаад баригдсан гэнэ.

Зарим үед эрийн сайн, хүлгийн хурд биш 41 чулуу татах хүний ухаан заль бүгдийг шийднэ ээ гэж. Далийхад, өнөө үед гар утас, мэс мэйлээр хэн хэзээ ирэхийг хэн нэгнээс асуултгүй мэдчихдэг нь та бидний аз ч юм шиг, хааяа гэхдээ үгүй ч юм шиг...

Хамгийн гунигтай дуу

Миний мэдэх хамгийн гунигтай япон дуу. Үг нь гунигтай, ая нь гунигтай, гуниг шингэсэн нэг л сонин хоолой... Дуу нь зөөлөн боловч хүчтэй. Дууныхаа ая, үгийг өөрөө зохиож байсан цөөн дуучдын нэг.

Doji Morita "Bokutachi no Shippai"　



　　　春のこもれ陽の中で　君のやさしさに
　　　うもれていたぼくは　弱虫だったんだよね・・

Өрөм хусам

Их сургуульд дөрөв, таван жил сурахад оюутнуудын ихэнхи нь хөөрүүлсэн сайхан сүү болж, цөөн хэд нь хусам болж, бүр цөөн нь өрөм болж төгсөнө гэх.

Одоо бодоход энэ үг сургууль төгссөн оюутнуудаас илүү анхныхаа ажилд ороод аахилан уухилан, эсвэл аяланхан дууланхан гурав, дөрвөн жил болж буй залуучуудад илүү хамаарах мэт. Гэхдээ нөгөө талаас, хийж буй ажилдаа мэргэшиж өрөм болно гэдэг тухайн хүний хүсэл зорилт, үлгэр жишээ болох удирдагч гээд олон зүйлээс шалтгаалах тул ингэж хамаагүй ангилж бас болохгүй ч юмуу...

Anyway, үүнийг бичсэн учир нь - сайхан монгол зүйрлэл байгааз :)

P.S. Асуух хэрэггүйэээ... нуруу нам, хараа муутай Сүрэн урд хавийн ширээнд үлэмж хичээмтгий дүр эсгэн сууж байсан ч үнэн хэрэгтээ үргэлж үүрмэглэнэ, үндсэндээ байнга зүүрмэглэнэ...үр дүнд нь тэгээд үнэхээрийн түлэнхий хусам болсон.

Дэрний дэргэдэх тэмдэглэл

Японы улсын эртний уран зохиолоос миний хамгийн дуртай нь Сэй Шёонагон авхайн "Дэрний дэргэдэх тэмдэглэл". Энэ зохиолын япон нэр нь 枕草子, англи нэр нь "The Pillow Book", орос нэр нь "Записки у изголовья". Сэй Шёонагон мянгаад жилийн тэртээ, дэлхийн орчин цагийн анхны роман буюу "Гэнжиийн туульс"-ыг бичсэн алдарт Мурасаки Шикибүтэй нэгэн үед амьдарч байв. Далийхад, Мүрасаки авхай өдрийн тэмдэглэлдээ Шёонагоныг муулж бичээд мянган жилийн турш "муухай баагий вэ" гэгдэж байгаа... хамаг юмыг хадгалж үлддэг энэ улсад хамаагүй хүн цааснаа муулж болохгүй шүү. Гэхдээ өнөөдөр энэ хоёрын харилцаа биш Сэй Шёонагоны нэрийг түүхэнд мөнхөлсөн цорын ганц зохиолынх нь тухай бичихийг хүсэв.

Сэй Шёонагон ганц л зохиолоороо Японы болон дэлхийн уран зохиолын түүхэнд дархан цаазат байр суурьтай болж, Хэйан үеийн Япон улсын уран зохиолын төвшин, эмэгтэйчүүдийн авъяас боловсролыг харуулж чадсан нэгэн. Тэр ганц зохиол нь "Дэрний дэргэдэх тэмдэглэл". Харамсалтай нь, монгол орчуулга хараахан байхгүй учир зохиолын нэрийг өөрийнхөөрөө ийнхүү буулгав. Сэй Шёонагон энэ тэмдэглэлдээ байгаль дэлхий, жилийн дөрвөн улирал, ордоны амьдрал, мода загвар, сэтгэл хөдлөл, баяр хөөр, эгдүүцэл дургүйцэл гээд юм юмны тухай тун эвлэгхэн бичиж үлдээсэн төдийгүй, Япон улсыг төлөөлөх уран зохиолын нэгэн төрлийг үндэслэсэн гэж болно.

Хальт харахад бүсгүй хүний өдрийн тэмдэглэл мэт боловч үйл явдлын дараалал тун чөлөөтэй, урд хойноо орсон тул өдрийн тэмдэглэл гэж арай боломгүй. Бичсэн төрөл жанрыг нь эрхэм уран зохиол судлаачид хожим хойно "зүйхицү"（随筆）буюу үгчилж орчуулбал "бийрээ дагаад" гэж нэрлэсэн агаад Шёонагоныг энэхүү төрлийн эхлэлийг тавьсан гэж үздэг. Зүйхицү бол зохиогч санаанд орсоноо тэр чигээр нь, чөлөөтэй цаасанд буулгахыг хэлнэ. Толгойдоо "бодож бясалгаж гашилгасан" бус, тухайн мөчид бичмээр санагдсанаа ямар нэгэн дотоод цензургүй, сэтгэлийн хөдөлгөөнөө даган тэр чигээр нь бичнэ. Тиймээс гар биш бийр түрүүлж хөдлөх мэт байдгаас "бийрээ дагаад" гэж нэрлэсэн болов уу.

Сэй Шёнагоны тэмдэглэлд хатан хааны ордоны амьдрал нэлээд том хэсгийг эзэлнэ. Тэрээр өдөр тутмын жижиг сажиг явдлаас гадна баяр ёслолын үйл ажиллагаа гээд Хэйан үеийн ордоны амьдралыг нүдэнд буухаар "кино үзэж байгаа мэт" дүрсэлнэ. Гэхдээ ордон дахь амьдралын нарийн ширийнийг дүрслэхийг гол болгоогүй нь уншсан хэн бүхэнд ойлгомжтой. Учир нь Сэй Шёонагон аливаа үйл явдал биш тэдгээрийн төрүүлсэн сэтгэгдэлд гол анхаарлаа хандуулна. Бүсгүйн анхаарлыг энгийн юм татах агаад өөрийн гэсэн онцгой нүдний шил зүүсэн мэт жирийн биднээс арай ондоо байдлаар орчноо харж ажиглана. Зарим тэмдэглэлийн нэрийг иш татвал: “Хоорондоо үл таарах зүйл”, “Гуниг төрүүлэх зүйл”, “Инээд төрүүлэх зүйл”, “Сонсоход хэцүү зүйл” гэх мэт санаанд оромгүй, сонин ажиглалт маш олон. Ер нь тун сэргэлэн, шогч, шулуун зантай, ажигч гярхай бүсгүй байсан гэж бодогдоно.

"Дэрний дэргэдэх тэмдэглэл"-ийг хэдхэн үгээр тодорхойбол байгалийн дүрслэл, сэтгэл хөдлөл, түмэн юмсын төрүүлсэн сэтгэгдэл гэж болно. Харин нэг үгээр тодорхойл гэвэл би БЛОГ гэж хэлнэ (гайхамшигтай тул өөрийн эрхгүй том үсгээр бичмээр болох). Сэй Шёонагоны тэмдэглэл өнөө үеийн бидний амтархан унших & бичих дуртай блог гээч зүйлийг өөрийн эрхгүй санагдуулна. Мянган жилийн тэртээ амьдарч байсан маш авьястай бүсгүйн уран сайхан блог. Бүсгүй 21-р зуунд амьдарч байсан бол дэрнийхээ дэргэд бийр бариад биш дэлгэцний өмнө товчлуур балбаад сууж байхсан болов уу.

Сэй Шёонагон хатан хаанаас сайн чанарын цаасан дэвтэр бэлгэнд аваад тэмдэглэлээ хөтөлж эхэлсэн түүхтэй. Өөрийн эрхгүй бийр барин үг үсэг эвлүүлж суумаар санагдах сайхан цагаан цаас. Санаандгүй авсан бэлэг дэлхийн уран зохиолын өв санг ийнхүү баяжуулжээ.

Мөрөөдөл

Налж суусан нарс модноос асуув:
　- Та нар юуг хүсэж, юун төлөө оршдог вэ?
　Хөгшин нарс салхиар дамжуулан шивнэв:
　- Бид тэнгэр өөд тэмүүлж, дэлхий ээжийн холын оддод ойртох мөрөөдлийг биелүүлж явна.

Далийв

　Хэрвээ би жил байсан бол, би илүү сартай жил байх байсан

　Хэрвээ улирал бол намрын эхэн
　Хэрвээ сар бол есөн сарын дунд
　Хэрвээ гариг бол хагас сайны орой
　Хэрвээ өдөр бол үүрийн гэгээ

　Хэрвээ хот бол үлгэрийн хотхон
　Хэрвээ гудамж бол захын замын уулзвар
　Хэрвээ барилга бол алсыг харагч
　Хэрвээ үүд бол цоожгүй хөх хаалга

　Хэрвээ мод бол голын бургас
　Хэрвээ жимс бол ногоон алим
　Хэрвээ жимсгэнэ бол улаан чацаргана
　Хэрвээ өвс бол агь таана

　Хэрвээ цаг агаар бол намуун бороо,
　заримдаа гэхдээ Катарина хуй салхи
　Халуун хүйтэн гэвэл жаргах нарны илч
　Дулаан бүлээн гэвэл дөнгөж бүрэлдсэн тараг

　Хэрвээ уянга бол амар хуурын эгшиг
　Хэрвээ дуу бол уулын цууриа
　Хэрвээ чимээ бол шөнийн аниргүй
　Хэрвээ шивнээ бол тэрийг хэлэхгүй

　Хэрвээ амт бол гашуун шоколад
　Хэрвээ шингэн бол хайлсан цас
　Үнэр гэвэл аргалын утаа,
　заримдаа гэхдээ борооны чийг

　Хэрвээ унаа бол ногоон галт тэрэг
　Хэрвээ өнгө бол шаргал saffron
　Хэрвээ цэцэг бол хаврын яргуй
　Хэрвээ хувцас бол хуучин дан дээл

Үнэр танар учиртай

Ноднин Москва явахдаа анх метронд суусан өдрөө мартамгүй. Хүнд хаалга түлхэн ортол өөдөөс нэг л дасал болсон үнэр сэнхийв. Бүр өөртөө итгэмгүй бөөн гайхал болж хэсэгтээ метроны үнэр үнэрлэж зогсов. Өөрийгөө Москвагийн метроны үнэр цээжилчихсэн явна гэж ёстой санаа ч үгүй байж ээ. Тэгтэл метронд оронгуут "Хүлээгээрэй, байзаарай, энэ чинь метроны үнэр байна... мөн байна... хэвээрээ байна... багад ямар байсан яг тэр хэвээрээ байна!" гээд тэрүүхэндээ хөөрч хөөрхөн баярлав.

Эрдэмтэд хүний ойг “харааны ой”, “дууны ой”, “үнэрийн ой” гэж ялгадаг ба эдгээр дундаас хүний үнэрийн ой хамгийн эртний, хамгийн “араатан амьтны” шинжтэй бөгөөд хамгийн хүчтэй гэсэн агуулга бүхий нийтлэл саяхан нэг сэтгүүлээс олж уншаад өөрийн эрхгүй үнээээээн, яах аргагүй үнэээээн гэж толгой дохив.

Толгой дохингоо Японд таван жил болоод нутаг буцсан австрали найзынхаа яриаг санав. Найз маань “Эхнэр бид хоёр жилдээ нэг, хоёр удаа заавал харьж байсан, гэрийхэнтэйгээ байнга холбоотой байсан. Найз нөхөд олон, ажил хичээл сайн, олон газраар явж аялаад Японд бид яах аргагүй сайхан байсан. Тиймээс огтхон ч нутгаа санаж сүйд болоогүй. Зарим хүмүүс homesick болж гэрээ санаж гиюүрдгийг “онолын” хувьд л ойлгож мэдэх төдий. Гэхдээ нэг удаа Ёкохамагийн австрали цэргийн шарил очиж үзсэн юм. Тэгсэн тэр цэцэрлэг нэг л сайхан санагдаж, тэнд байгаад баймаар санагдаад, тэгээд эргэн тойрноо сайн ажтал шарилын дагуу эвкалипт мод тарьсан байсан. Бид хоёр эвкалиптын үнэрээр нутгаа санаж, гэр орон ээж ааваа ихэд санаснаа тэгж анх мэдсэн” гэж ярьж байв.

Бас нэг найз бүсгүй нэгэн газар урд сууж байсан залуугийн сүрчигний үнэрээр эксээ санаад, тэр хоёрын мартагдсан дууль эхлэл, өрнөл, төгсгөл юүтэйгээ нүднийх нь өмнө гэрлийн хурдтай өнгөрч харагдаад, тэнд юу хийж яах гэж ирснээ мэдэх сөхөөгүй болчихсон байсан гэж ярихыг сонсоод сүрчигний үнэрээр ингэж байвал цамцыг нь үнэрлэвэл бүр ч хэцүү юм болох нээ гэж бодож сууснаа санав.

Хэрвээ хүнд орон гэрийнх нь ч юмуу, ажлын газар сургууль ч юмуу, өдөр бүр барьдаг цүнх ч юмуу дасал болсон газар, юмтай нь адил төстэй боловч жаахан ондоо зураг үзүүлэхэд ихэнхи хүмүүс айхтар сайн нягталж харахгүй л юм бол ялгааг нь мэдэхгүй,  ихэнхдээ "мөн байна" гэж толгой дохидог гэсэн. Харин дасал болсон үнэртэй нь үл ялиг ондоо юм үнэртүүлэхэд шууд л биш байна гэж толгой сэгсэрдэг ажээ.

Тймээс монгол хүний үрээ үнэрлэж, аргалын утаа адуу малын чимээгээ санадаг нь тун учиртай. Нээрээн, бяцхан дүү маань гэрээсээ анх холдож гадаадад сурахаар яваад хагас жил болж байсан нэгэн орой хичээлээ тараад харьтал ээж аав хоёр бөөн уярал болчихсон зэрэгцэн сууж байна. Учрыг асуутал дүүгээс ээж аавын цамц явуул, гэрээ санаад байна, орой унтахаараа үнэрлээд дэрлээд унтана гэсэн захиа ирсэн байж :)