2009/12/15

Нүдэнд тань хүүхэд... эсвэл хүүхэн

Хүүхэн харааг оросоор юу гэдэг бол?

Алдарт Далийн орос хэлний тайлбар толиноос харвал: «Зрачок, зорочок, зеница, зенко, глядельце, зеркальце, человечек в глазу, круглая прорешка среди радужной перепонки» гэж байна. Орчин үед "зрачок" гэх боловч Далийн толинд "человечек в глазу" буюу "нүдэн дэх бяцхан хүн" гэсэн үг байх нь өөрийн эрхгүй анхаарал татна. Яагаад гэвэл... яахав дээ, зүгээр л сонин учраас. Anyway, яриагаа цааш үргэлжлүүлбэл маш олон хэлэнд хүүхэн харааг "хүүхэд", "бяцхан хүн" гэсэн үгээр хэлдэг юм байна:

англи: pupil - сурагч, хүүхэд, хүүхэн хараа
таджик: mardumak - бяцхан хүн, одой хүн, хүүхэн хараа
санскрит: kanīnaká - эрэгтэй хүүхэд, kanīnaka – хүүхэн хараа (энэ хоёр үгний зөвхөн өргөлт нь өөр)
лезгин хэл (Дагестан): нини - хүүхэлдэй, вилин нини - хүүхэн хараа
караим хэл: бэбэк - хүүхэлдэй, бэбэй - хүүхэн хараа
япон: 瞳 гэсэн ханз "нүд" + "хүүхэд" гэсэн хоёр ханзнаас бүрдэнэ

Бас нэг сонирхолтой ажиглалт гэвэл нэлээд олон хэлэнд хүүхэн харааг "охин", "бүсгүй" гэсэн утгатай үгээр илэрхийлдэг юм байна:

эртний грек: κόρη – бүсгүй, хүүхэн хараа
латин: pupa – охин, хүүхэлдэй, pupilla - өнчин охин, хүүхэн хараа
итали хэлний pupilla гэдэг үг дээрх латин үгнээс гаралтай   бөгөөд ижил утгатай (англи хэлний pupil ч гэсэн энэ үгнээс гаралтай)
португаль: menina – охин, menina do olhos – хүүхэн хараа
испани хэл: niña – охин, niña del ojo – хүүхэн хараа

Ингэхэд европ ямар ертөнцийн төв биш, уул далайг алхасвал:

сарыколь хэл (иран хэлний бүлэг; Шинжаан Уйгуур болон хил залгаа Пакистаны нутаг): γoc – бүсгүй, хүүхэн хараа
вах хэл (Памир хэлний бүлэг): rərčodə'k – охин, хүүхэн хараа
брахуи хэл (дравид хэлний бүлэг; Пакистан, Афганистан болон Ираны хил залгаа уулархаг нутаг): dutk – охин, хүүхэн хараа
малаялам (дравид хэлний бүлэг, Энэтхэгийн өмнөд хэсэг): kuṭṭi – хүүхэд, охин хүүхэд, зулзага, хүүхэн хараа

За ер нь хол яваад хэрэггүй, монгол хэлэнд юу гэдэг билээ... Орос тольноос олж харсан "человечек в глазу", монгол хэлний "хүүхэн хараа" сонин санагдаад энэ бүхнийг уул нь судалсан юм шдээ. Гэхдээ миний судлах гэж юу байхав, хэл шинжлэлийн мэдлэг ноль, чаддаг ганц эрдэм нь гүүгэлдэх. Тиймээс дээр бичсэн бүхнийг миний судалгаа гэж андууруузай, эндүүрүүзэй. Жинхэнэ сураад судлаад, шинжлээд бичээд нийтэлсэн хүн нь энд байна: 
http://privetkavkaz.0bb.ru/viewtopic.php?id=1159

Гол нь яагаад ийм олон хэлэнд "бяцхан хүн", "хүүхэд", "охин" , "хүүхэн" гэх үгээр хэлдэг юм болааааа гэж баахан бодов. "Хүүхэд" болон "бяцхан" гэж хэлдгийн учир тун энгийн байж магад. Хүний өөдөөс харж суухад хүүхэн хараанд нь өөрийн тань бяцхан дүр тусч харагддаг даа... тэгээд л тэр байх. Simple ! Дээрх нийтлэлийг бичсэн хүн ч тэгж боддог юм байна. Yes !

Харин яагаад охин болон бүсгүй гэсэн утгатай үгээр хэлдэг юм бол... бүсгүйчүүл ертөнцийг аврах хамгаас сайхан, хөөрхөн, хиргүй тунгалаг нүдтэй учраас ?? гэж бодоод өнөөдрийн тэмдэглэл биччихлээ. Ямар азаар хүүхэн болж төрсим... hehe

2009/12/11

41 чулуу...

Хүүгийнхээ хүрээд ирэхийг хоног тоолон хүлээж суусан өвөө маань нэгэн өдөр 41 чулуу сайн татдаг найзындаа очиж ирэх өдрийг нь асууж гэнэ. Найз нь 41 чулуу татсан даруйдаа уулга алдан год үсэрч "бушуул, түргэл, харьж цайгаа чана" гээд бөөн сандрал болсон гэдэг. Яг тэр үед аав гэрийн гадаа бууж байсан гэх. Ер нь 41 чулуу татах, дал шатаахыг хамгийн ортой мэрэг гэлцэх. Ингээд, хоёр нүдээрээ үзээгүй тул “болсон явдал” гэж арай бүлтэрч боломгүй, домог гэхэд дэндүү саяхан, дайны дараахан болсон гэх нэгэн яриаг сонирхуулъя:

Хэдэн сайн эр азрага адуу хулгайлж Алтайн уулсыг давуулан хөөж гэнэ. Мэдээжийн хэрэг араас нь дутуугүй сайн эрс алдсан адуугаа буцаахаар мордсон гэнэ. Үйл явдал монголын баруун хязгаар, сүрлэг сайхан Алтайн уулсад өрнөх тул аль аль тал 41 чулуу татдаг хүн дагуулж явсан гэнэ.

Морьдынхоо хойноос давхисан хүмүүсийн мэргэч замдаа бууж 41 чулуу татаад "За бид ч гүйцэхээсээ өнгөрсөн байна. Жин үдийн нар зулай төөнөж байна, энд хэсэг зуур амраад харья. Буухдаа харин бүгдээрээ эмээлээ буруу харуулж тохоорой" гэхэд бүгд үг дуугуй мориноосоо бууж хэлсэн ёсоор гүйцэтгэсэн гэнэ. Жаал амарсаны дараа мэргэч дахиж 41 чулуу татсанаа "Бушуулаарай, эмээлээ зөв тохоод хамаг хурдаараа давхицгаа, одоо бид яг дээрээс нь бууна" гэхэд үнэхээр амарч байсан хулгайч нарын яг дээрээс нь буусан гэдэг.

Учрыг тайлбал, зугтааж явсан хулгайч нарын мэргэч 41 чулуу татаад "Нэхэл дагуул тун ойрхон ирсэн байж, гэхдээ азын тэнгэр биднийг ивээж амжихгүй нь гээд тэд буцчихлаа" гэсэн байж. Тийнхүү хулгайч нар Алтай давахаасаа наана жаахан амрах санаатай гал түлж цай чанаж байгаад баригдсан гэдэг.

Зарим үед эрийн сайн, хүлгийн хурд биш 41 чулуу татах хүний ухаан заль бүгдийг шийдэнэ гэж. Далийхад өнөө үед гар утас, мес мэйлээр хэн хэзээ ирэхийг хэн нэгнээс асуултгүй мэдчихдэг нь та бидний аз ч юм шиг, хааяа гэхдээ үгүй ч юм шиг...

2009/11/13

Хамгийн гунигтай дуу

Миний мэдэх хамгийн гунигтай япон дуу. Үг нь гунигтай, ая нь гунигтай... гуниг шингэсэн нэг л сонин хоолой... дуу нь зөөлөн боловч хүчтэй... дууныхаа ая, үгийг өөрөө зохиож байсан цөөн дуучдын нэг.

  Doji Morita "Bokutachi no Shippai" 

  

   春のこもれ陽の中で 君のやさしさに
   うもれていたぼくは 弱虫だったんだよね・・

Өрөм хусам

Их сургуульд дөрөв, таван жил сурахад оюутнуудын ихэнхи нь хөөрүүлсэн сайхан сүү болж, цөөн хэд нь хусам болж, бүр цөөн нь өрөм болж төгсөнө гэх.

Одоо бодоход энэ үг сургууль төгссөн оюутнуудаас илүү анхныхаа ажилд ороод аахилан уухилан, эсвэл аяланхан дууланхан гурав, дөрвөн жил болж буй залуучуудад илүү хамаарах мэт. Гэхдээ нөгөө талаас, хийж буй ажилдаа мэргэшиж өрөм болно гэдэг тухайн хүний хүсэл зорилт, үлгэр жишээ болох удирдагч гээд олон зүйлээс шалтгаалах тул ингэж хамаагүй ангилж бас болохгүй ч юмуу...

Anyway, үүнийг бичсэн учир нь - сайхан монгол зүйрлэл байгааз :)

P.S. Асуух хэрэггүйэээ... нуруу нам, хараа муутай Сүрэн урд хавийн ширээнд үлэмж хичээмтгий дүр эсгэн сууж байсан ч үнэн хэрэгтээ үргэлж үүрмэглэнэ, үндсэндээ байнга зүүрмэглэнэ...үр дүнд нь тэгээд үнэхээрийн түлэнхий хусам болсон.

2009/11/10

Дэрний дэргэдэх тэмдэглэл


Японы эртний уран зохиолоос хамгийн дуртай нь Сэй Шёонагоны “Дэрний дэргэдэх тэмдэглэл”. Япон нэр нь 『枕草子』, англи нь "The Pillow Book", оросоор "Записки у изголовья". Монгол орчуулга байхгүй тул ингэж орчуулав. Сэй Шёонагон мянган жилийн тэртээ, дэлхийн анхны роман "Гэрэлт Гэнжиг" бичсэн алдарт Мурасаки Шикибүтэй нэгэн үед амьдарч байсан бүсгүй бөгөөд энэ хоёр хоорондоо эв түнжин тун муутай байж. Гэхдээ өнөөдөр энэ хоёрын харилцаа биш Сэй Шёонагон гэдэг нэрийг түүхэнд мөнхөлсөн цорын ганц зохиолынх нь тухай бичих гэсэн болно.

Сэй Шёонагон ганц л зохиолоороо японы болон дэлхийн уран зохиолын түүхэнд мөнхөрсөн. Тэр нь “Дэрний дэргэдэх тэмдэглэл”. Энэхүү тэмдэглэлдээ байгаль дэлхий, жилийн дөрвөн улирал, ордоны амьдрал, үзэж харсан дуулж сонссон зүйл, тухайн үеийн мода fashion, үзэл бодол, сэтгэл хөдлөл, баяр хөөр, эгдүүцэл дургүйцэл гээд юм юмны тухай тун эвлэг, амтархан уншмаар бичсэн байдаг. Хальт харахад бүсгүй хүний өдрийн тэмдэглэл мэт боловч үйл явдлын дараалал тун чөлөөтэй, урд хойноо орсон тул өдрийн тэмдэглэл гэхэд арай л биш. Бичсэн жанр төрлийг нь эрхэм уран зохиол судлаачид зүйхицү (随筆) буюу үгчилж орчуулбайл “бийрээ дагаад” гэж нэрлэсэн агаад Шёонагонг энэхүү жанрын эхлэлийг тавьсан гэж үздэг. Зүйхицү бол зохиогч санаанд орсон зүйлээ тэр чигээр нь, чөлөөтэй цаасанд буулгахыг хэлнэ. Толгойдоо “бясалгаж гашилгасан” бус зүгээр санаанд орсон, бичмээр санагдсан зүйлээ тухайн үеийн сэтгэлийн хөдөлгөөнөө даган бичих тул гар биш бийр нь түрүүлж хөдлөх мэт байдгаас “бийрээ дагаад” гэж нэрлэсэн болов уу.

Сэй Шёнагоны тэмдэглэлд хатан хааны ордон дахь амьдрал нэлээд том хэсэг эзлэнэ. Тэрээр өдөр тутамын жижиг сажиг явдлаас гадна баяр ёслолын үйл ажиллагаа зэрэг Хэйан үеийн ордоны амьдралыг нүдэнд буухаар тод томруун дүрсэлжээ. Гэхдээ ордон дахь амьдралын нарийн ширийнийг дүрслэхийг гол болгоогүй нь уншсан хэн бүхэнд ойлгомжтой. Учир нь Сэй Шёнагоны зохиолд үйл явдал биш тэдгээрийн төрүүлсэн сэтгэгдэл гол байр суурь эзлэнэ. Бүсгүйн анхаарлыг энгийн юм татах агаад өөрийн гэсэн онцгой нүдний шил зүүсэн мэт жирийн биднээс арай ондоо байдлаар эргэн тойрноо харна. Зарим тэмдэглэлийн нэрийг иш татвал: “Хоорондоо үл таарах зүйл”, “Гуниг төрүүлэх зүйл”, “Инээд төрүүлэх зүйл”, “Сонсоход хэцүү зүйл” гэх мэт санаанд оромгүй, сонин ажиглалт маш олон. Ер нь тун сэргэлэн, шогч, шулуун зантай, ажигч гярхай бүсгүй байсан гэж бодогдох.

“Дэрний дэргэдэх тэмдэглэл”-г хэдхэн үгээр тодорхойбол байгалийн дүрслэл, сэтгэлийн хөдлөл, сэтгэгдэл гэхэд л хангалттай. Харин нэг үгээр тодорхойл гэвэл БЛОГ гэж хэлнэ (гайхамшигтай тул өөрийн эрхгүй том үсгээр бичмээр болох юм). Сэй Шёонагоны тэмдэглэл өнөө үеийн бидний амтархан унших & бичих блог гээч зүйлийг хамгийн их санагдуулна. Мянган жилийн тэртээ амьдарч байсан маш авьястай бүсгүйн уран сайхан блог. Бүсгүй 21-р зуунд амьдарч байсан бол дэрнийхээ дэргэд бийр бариад биш дэлгэцний өмнө товчлуур балбаад сууж байсан болов уу.

Сүүлд хэлэхэд Сэй Шёонагон хатан хаанаас сайн чанарын цаасан дэвтэр бэлгэнд аваад тэмдэглэлээ бичиж эхэлсэн гэх. Өөрийн эрхгүй бийр барин үг үсэг эвлүүлж суумаар санагдах сайхан цагаан цаас. Санаандгүй авсан бэлэг дэлхийн уран зохиолын өв санг ийнхүү баяжуулжээ.

2009/11/09

Мөрөөдөл


 Налж суусан нарс модноос асуув:
 - Та нар юуг хүсч юун төлөө оршдог вэ?
 Хөгшин нарс салхиар дамжуулан шивнэв:
 - Бид тэнгэр өөд тэмүүлж, дэлхий ээжийн холын оддод ойртох мөрөөдлийг биелүүлж явна.

2009/11/08

Далийв

 Хэрвээ би жил байсан бол, би илүү сартай жил байх байсан

 Хэрвээ улирал бол намрын эхэн
 Хэрвээ сар бол есөн сарын дунд
 Хэрвээ гариг бол хагас сайны орой
 Хэрвээ өдөр бол үүрийн гэгээ

 Хэрвээ хот бол үлгэрийн хотхон
 Хэрвээ гудамж бол захын замын уулзвар
 Хэрвээ барилга бол алсыг харагч
 Хэрвээ үүд бол цоожгүй хөх хаалга

 Хэрвээ мод бол голын бургас
 Хэрвээ жимс бол ногоон алим
 Хэрвээ жимсгэнэ бол улаан чацаргана
 Хэрвээ өвс бол агь таана

 Хэрвээ цаг агаар бол намуун бороо,
 заримдаа гэхдээ Катарина хуй салхи
 Халуун хүйтэн гэвэл жаргах нарны илч
 Дулаан бүлээн гэвэл дөнгөж бүрэлдсэн тараг

 Хэрвээ уянга бол амар хуурын эгшиг
 Хэрвээ дуу бол уулын цууриа
 Хэрвээ чимээ бол шөнийн аниргүй
 Хэрвээ шивнээ бол тэрийг хэлэхгүй

 Хэрвээ амт бол гашуун шоколад
 Хэрвээ шингэн бол хайлсан цас
 Үнэр гэвэл аргалын утаа,
 заримдаа гэхдээ борооны чийг

 Хэрвээ унаа бол ногоон галт тэрэг
 Хэрвээ өнгө бол шаргал saffron
 Хэрвээ цэцэг бол хаврын яргуй
 Хэрвээ хувцас бол хуучин дан дээл

Үнэр танар учиртай

Ноднин Москва явахдаа анх метронд суусан өдрөө мартамгүй. Хүнд хаалга түлхэн ортол өөдөөс нэг л дасал болсон үнэр сэнхийв... Бүр өөртөө итгэмгүй бөөн гайхал болж хэсэгтээ метроны үнэр үнэрлэж зогсов. Өөрийгөө Москвагийн метроны үнэр цээжилчихсэн явна гэж ёстой санаа ч үгүй байж. Тэгтэл метронд оронгуут “хүлээгээрэй, байзаарай, энэ чинь метроны үнэр байна... мөн байна... хэвээрээ байна... багад ямар байсан яг тэр хэвээрээ байна !” гэж бөөн баяр болов :)  

Эрдэмтэд хүний ойг “харааны ой”, “дууны ой”, “үнэрийн ой” гэж ялгадаг ба эдгээр дундаас хүний үнэрийн ой хамгийн эртний, хамгийн “араатан амьтны” шинжтэй бөгөөд хамгийн хүчтэй гэсэн нийтлэл саяхан нэг сэтгүүлээс олж уншаад өөрийн эрхгүй үнээээээн, яах аргагүй үнэээээн гэж толгой дохив.

Толгой дохингоо японд таван жил болоод нутаг буцсан австрали найзынхаа яриаг санав. Найз маань “эхнэр бид хоёр жилдээ нэг юмуу хоёр удаа заавал харьж байсан, гэрийхэнтэйгээ байнга холбоотой байсан. Найз нөхөд олон, ажил хичээл сайн, олон газар явж аялаад японд бид яах аргагүй сайхан байсан. Тиймээс огтхон ч нутгаа санаж сүйд болоогүй. Зарим хүмүүс homesick болдгийг “онолын” хувьд л ойлгож мэдэх төдий. Гэхдээ нэг удаа Ёкохамагийн австрали цэргийн шарил очиж үзсэн юм. Тэгсэн тэр цэцэрлэг нэг л сайхан санагдаж, тэнд байгаад баймаар санагдаад… тэгээд эргэн тойрноо сайн ажтал шарилын дагуу эвкалипт мод тарьсан байсан. Бид хоёр эвкалиптын үнэрээр нутгаа санаж, гэр орон ээж ааваа ихэд санаснаа тэгэж анх мэдсэн” гэж ярьж байсан.

Бас нэг найз бүсгүй маань нэгэн газар, урд сууж байсан нэгэн залуугийн сүрчигний үнэрээр эксээ санаад, тэр хоёрын мартагдсан дууль нь эхлэл, өрнөл, төгсгөл бүхэнтэйгээ нүднийх нь өмнө гэрлийн хурдтай өнгөрч тэнд юу хийж яах гэж ирсэнээ мэдэх сөхөөгүй болчихсон байсан гэж ярьж байсан. Яриаг нь сонсоод сүрчигний үнэрээр ингэж байвал цамцыг нь үнэрлэвэл бүр ч хэцүү юм болох нээ гэж бодож сууснаа санав.

Хэрвээ хүнд орон гэрийнх нь ч юмуу, ажлын газар сургууль ч юмуу, өдөр бүр барьдаг цүнх ч юмуу дасал болсон газар, юмтай нь адил төстэй боловч жаахан ондоо зураг үзүүлэхэд ихэнхи хүмүүс бүр айхтар сайн нягталж харахгүй л юм бол ялгааг нь мэддэггүй гэсэн. Харин дасал болсон үнэртэй нь үл ялиг ондоо юм үнэртүүлэхэд шууд л биш байна гэж толгой сэгсэрдэг гэсэн.

Тймээс монгол хүний үрээ үнэрлэж, аргалын утаа адуу малын чимээгээ санадаг нь тун учиртай :) Нээрээ, бага дүү маань гэрээс анх холдож гадаадад сурахаар яваад хагас жил болж байсан нэгэн орой, хичээлээ тараад харьсан чинь ээж аав бөөн уярал болчихсон зэрэгцэн сууж байна. Учрыг асуутал дүүгээс ээж аавын цамц явуул, гэрээ санаад байна, орой унтахаараа үнэрлээд дэрлээд унтана гэсэн захиа ирсэн байсан :)

2009/11/06

Зурагт, дүү, дайн, NHK

2008/12/09

Монголд япон хэл сурч байхдаа зурагтны удирдлагын төлөө дайн дажин гээчийг гөө мөн уйгагүй явуулдаг байж. Байлдааны халуунд нөгөө дордын дорд үзэж долоон үгээр муу хэлж долоовор хуруугаа гозойлгон байж шүүмжилдэг ану, хятад нараас дутахааргүй муухай арга хэрэглэнэ. Ялалт байгуулсан үедээ NHK чөлөөтэй үзэх эрх эдлэх бөгөөд чадаж буй юманд арга үгүй гэсэн байртай дэвэн дэлхийг эзэлсэн мэт бардам ихэмсэг загнана. Ялагдсан үедээ үгүй шүү хө, эцсээ хүртэл үзнэ гээд гэрийн ажил хийх амлалт, чихэр печени мэтийн хээл хахууль, яагаад би үзэж болдоггүй юм гэсэн “япон хэл сурч буй хүний эрхийн ” тухай гал дөл болсон илтгэл, хамгийн сүүлдээ удирдлага нуух зэрэг арга заль, айлгалт сүрдүүлгийг эрээ цээргүй хослон хэрэглэнэ. Нэг муу нэвтрүүлэг зурагт үзэхийн төлөө хөөрхий муу дүүгээ хичнээн ч удаа нус нулимсын заагт хүргэсэн юм бол бүү мэд.

Одоо тэгсэн японд нэг хэсэг сурчихсан, нэг хэсэг ажиллачихсан... тэр үеийн тэр их сурах тэмүүлэл, дайн дажин хийх хүч энерги хаашаа замхран одсоныг бүү мэд. Одоо гэрт тоомоос том bilingual зурагт байх ч түгээр зөвхөн NHK л гарна. Фүжи, Ниттэрэ болон бусад бүх суваг “ноу шүү” дээ гээд элэг доог хийж буй мэт эрэлзэж жирэлзэхээс өөр юмгүй. NHK, BS болж байхад бусад сувал яагаад болохгүй байна... сэжигтэй санагдаж байрны жижүүрээс асуухад зүв зүгээр байна хуучин антенаа л солих хэрэгтэй гэсэн. Тэрийг нь авахын тулд гэрээс гарч дэлгүүр яваад, түрийвч гарган худалдаж аваад, богоонд сууж гэртээ ирээд, гэрэл асааж өөрөөндөө ороод, уут савнаас урж гаргаад хуучин антенаа сугалж хаяад... зэрэгн антэн солихтой холбоотой хамаг ажиллагааг бодохоор бүр залхуу хүрэм. Тиймээс эрэлзэж жирэлзэх нь дээвэр дээр сүрэг олон муур амьдардагийнх, shooganai ... гэж бодохоор шийдсэн хэхэ

Тэгээд ч зурагт үзэх онцын сонирхол оюутан ахуй үеийнхээс хамаагүй буурсан болохоор надад NHK-ийн нэг суваг, BS-ийн хоёрхон суваг гардаг одоогийн байдал илүүднэ гэхээс дутахгүй. Ажлын газрын хүүхнүүдийн geinojin news, сүүлийн үеийн драма, хэн хэнтэй суусан, хэн хэнээс салсан мэтийн ярианд оролцох боломжгүй нь хэрэггүй юмаар тархиа дарамтлахгүй, бас дэлдэн хоёр чих минь амраад сайхан.

Гагцхүү хааяа хааяа, зөвхөн NHK үзэх боломжтой өнөөгийн байдлаа бодохоор “хүссэн юм хүзүү орооно” гэдэг үг санаанд орж монголд байгаа муу дүү минь муухай их бодогдоно.

2009/11/04

Дуунд мөнхөрсөн хотууд


Хотуудын тухай "Москва слезам не верит", "Улаанбаатрын үдэш", "NY state of mind" гээд тоолж баршгүй олон сайхан дуу бий. Гэхдээ өнөөдөр дунд сургуулийн хичээл биш, дэлхийн газрын зураг биш, дуунаас анх нэрийг нь сонссон сонин содон хотуудын тухай 5 дуу орууллаа. Газар дээр ийм хот байдгийг дуунаас анх мэдэж хэзээ нэгэн цагт өөрийн нүдээр харах юмсан гэж бодож яваа мөрөөдлийн хотууд.

  Мандалай (Мянмар)

   

Мянмагийн энэ эртний хот орох замын тухай дуу “best of Robbie” листэд бас явж байгаа. Ялангуяаа тэр бам бам бааам гэдэг хэсэг нь гоё :) Хэзээ нэгэн цагт очих хувь тохиолдвол энэ дууг сонсонгоо явна даа...

  Robbie Williams "Road to Mandalay"

  Everything I touched was golden
  Everything I loved got broken
  On the Road to Mandalay
  Every mistake I've ever made
  Has been rehashed and then replayed
  As I got lost along the way

  

Scarborough (Англи)


   
Англи ардын дуу. 1253 онд Генрих III хааны зарлигаар Scarborough хотод эхэлсэн ярмарк худалдаа жилд нэг удаа нэг сар явагддаг байж. 400 орчим жил үргэлжилсэн энэ ярмарк 1788 онд хаагдсан ч хүмүүс одоо хэр Scarborough fair-г санах бөгөөд жил болгон дундад зууны хувцас өмсч тэмдэглэдэг гэнэ.

Бодоод байхнээ, хүмүүс дээр үеэс зах зээлийн газар юм худалдаж авах далимаар уулзаж болздог байж. Жишээ нь, энэ дууны монгол хувилбар нь: 

  Улаан бууртай тэмээгээр ирнэ гэсэн чинь яалаа даа
  Улаан хүрэнгийн зах дээр уулзана гэсэн чинь яалаа даа

Гэхдээ ийм газар эхэлсэн дурлал үл бүтэх жамтай байж магад. Scarborough Fair ч гэсэн тийм нэгэн хайрын тухай дуу. Мөн бие биедээ машид ихээр тунирхаж гомдсон хоёрын дуу. Учир нь бүрэн эхээрээ энэ дуу харилцаа дуу бөгөөд залуу:

  Tell her to make me a cambric shirt,
  Parsley, sage, rosemary, and thyme;
  Without any seam or needlework,
  Then she shall be a true love of mine.

гэж дуулахад бүсгүй:

  Tell him to buy me an acre of land,
  Parsley, sage, rosemary, and thyme;
  Between the salt water and the sea sand,
  Then he shall be a true lover of mine.

гэж хариулна. Гүй нээрээ, яаж туньж гомдож хатуурхахаараа нэг нь "оёдолгүй, зүү утасны ор мөргүй цамц оёх"-ыг нэхэж, нөгөөх нь "давст далайн ус, эргийн элсний хооронд акр газар авч өгөх"-ийг шаардаж, тэгж чадах аваас "чи миний жинхэнэ амраг" гэж байх вэ? Манайхан ардын дууны үгийг урт, богино гэлтгүй их андуурч эндүүрдэг. Англи ч ялгаагүй юм санж. Учир нь цамц оёх тухай хэсгийг энэ бүсгүй "tell him to make me a cambric shirt" гэж эндүүрч байна, гэхдээ л гоё дуулжээ:

  Англи ардын дуу "Scarborough Fair"

  Are you going to Scarborough Fair
  Parsley, sage, rosemary and thyme
  Remember me to one who lives there
  He once was a true love of mine

  

Marrakesh (Морокко)

   
Мороккогийн хоёр хот дуунд мөнхөрсөн.
Нэг нь хүн бүхний мэдэх Casablanca, нөгөө нь миний хүсэх Marrakesh.

  Goombay Dance Band "Marrakesh"

  Marrakesh, come to Marrakesh
  to the city of gold near the sky
  Marrakesh, come to Marrakesh
  where the troubles of life drift on by

  Where is my home, where is my land? (way down in Africa)
  Where is my love, where are my friends? (way down in Africa)

  Marrakesh, come to Marrakesh
  says my heart when I feel all alone.
  Marrakesh, come to Marrakesh
  you will find peace of mind in Marrakesh

  

Тимбукту (Мали)

   

Секрет хамтлагийн хөөрхөн дуу. Багадаа "алс холын Тимбухту боомт" хаана байдаг юм бол гэж баахан бодож билээ. "Тэнд Сара Барабу амьдардаг" гэхээр орос хүнээс арай ондоо, шар толгойтой цэнхэр нүдтэй гадаад хүн төсөөлнө. "Тэнд абрикос, банан, сармагчин байдаг" гэхээр африк бодогдоно. Бас тэр "му" гэж мөөрдөг үхрээс гадна байнга "му" гэж үглээд байдаг Марабу нь юу юм бол, тоть юм болов уу... гээд л хүүхдийн толгойг хөөрхөн эргүүлсэн дуу байж билээ.

Бүүр сүүлд Тимбухту биш Тимбукту гэдэг хот африкийн Мали улсад байдгийг мэдэв. Дууны үг нь Норвеги улсын хүүхдийн зохиолч Синкэн Хоппын нэгэн алиа шүлгийн орос орчуулга болохыг мэдэв. Зохиолч бүсгүй газар зүйн мэдлэг ноль гэдгийг ч давхар мэдэв. Учир нь Тимбукту хот юуун тэр далай, боомт... элсэн Сахара цөлд байж байгаам чинь.

Тимбукту хот цагийн сайханд худалдаа наймааг цэцэглүүлэн мандаж, Сахарагийн сувд хэмээн нэрлэгдэж байсан ч одоо бол хүний хөл тасарсан жижигхэн хот ажээ. Google гайхлаас мэдсэн бяцхан тривиа буюу хэнд ч хэрэггүй мэдлэг: "Have you ever heard about Timbuktu? If you are Donald Duck lovers, this will sound familiar to you. It is a name of a city where Donald wants to escape everytime he has a problem" гэнэ... hehe

P.S. надад одоо ч гэсэн ТимбуКту биш ТимбуХту гэж сонсогдохим... сонсгол маань багынхаас бараг өөрчлөгдөөгүй бололтой.

  Секрет хамтлаг "Сара Барабу"

  В далекой бухте Тимбукту
  Есть дом у Сары Барабу.
  Сара Барабу, Сара Барабу,
  У нее корова Му.

  А в Тимбукту везде растут кокосы,
  Орехи, ананасы, абрикосы.
  Над ними вьются бабочки и осы,
  Жуют бананы обезьяны в бухте Тимбукту.

  

Шахрисабз (Узбекистан)


2700 жилийн өмнө үүссэн хот гэж бодохоор нэг л ер бусын, эерэг бөгөөд сонин энергитэй газар байх болов уу гэж санадаг юм. Доголон Төмөр хааны төрсөн нутаг, түүний эцэг, хөвгүүдийг хөдөөлүүлсэн хот гэдгээрээ алдартай юм билээ. Хотын төв нь Юнэскогийн дэлхийн өвд бүртгэгдсэн учир үзэж сонирхох юмтай л хот. Очих заяа байгаасай :)

  Ялла хамтлаг "Шахрисабз"

  
 

2009/11/03

Япон компани, монгол бүсгүй, орос залуу

2008/03/15

Өнөөдөр ажил дээр Москва оффисээс түр хугацаагаар ирсэн орос залуутай танилцаж ярилцав. Намайг анх хараад л аягүй монголжуу гэж бодсон гэнэ. Учир нь монголд гурван удаа, тус бур 3 долоо хоног аялж байсан . Монгол сайхан, байгаль сайхан, хүмүүс сайхан гээд өдрийн цайны цагаар монгол явсан тухайгаа ярьж хүүрнэв.

Ярианаас нь хамгийн санаанд үлдсэн нь :
  • Говьд эзгүй хээр газраар явж байгаад санаандгүй нэгэн хийд олж очсон. Байшин барилгын ул мөр энд тэнд харагдах тул эртний томоохон сум хийдийн ул суурь бололтой. Сэргээж барьсан жижиг модон хийдэд улаан нөмрөгтэй зургаан лам ном уншиж байх юм. Намайг дайлж цайлаад сүйд болсон. Орой харин унтаж амар гээд өөрсдөө лааны гэрэлд улаан бэхээр судар ном бичиж эхэлсэн. Хааяа нэг шөнийн аниргүйд шувууд дуугарана... лааны гэрэлд улаан нөмрөгтэй лам нар сууна… тооноор одод харагдана… харь гариг дээр байгаа ч юм шиг, үлгэрт орсон ч юм шиг... ямар сонин, ямар сайхан байсан гэж санана... Маргааш лам нар бүрээ үлээж ном уншиж эхэлсэн. Сүрэн чи төсөөл дөө, эргэн тойронд хэн ч байхгүй, жижигхэн сүмд лам нар ном уншина, тэдний дууг би ганцаараа сонсон сууна... унэн бодит гэдгийг мэдрэхийн тулд өөрийгөө нэг чимхээд авсан шүү.
  • Нэг удаа хөвсгөлийн ууланд ганцаараа явж байгаад баавгайтай тааралдсан. Аз болж би биш баавгай турүүлж зугтааса :) Хөвсгөл далайн ус ямар цэвэр тунгалаг гэж бодно! Би Иран, Казахстан, Оман, Иемэн, Пакистан, Афганистан, Норвеги… олон л газраар явсан, харин тийм тунгалаг ус амьдралдаа анх удаа үзсэн. Одоогийн Байгаль нуур бол Хөвгөлийн хаана нь ч хүрэхгүй, энд тэнд эрэг дагуу элдэв бусын үйлдвэр комбинат барьчихсан учраас.
  • Ховдод жижиг жим дагаад явж байсан чинь гол тулаад тасарчихав. Нөгөө эрэг рүү харсан чинь жим маань ургэлжилж байна. Газрын зургаа харсан чинь “брод” (гарам) гэсэн бичиг байна. Тэгээд яахав, гутлаа тайлаад гартаа нэг урт мод бариад гаталж эхлэв. Брод гэхээр ус сайндаа л өвдөг татах байх гэж бодсон чинь бүсэлхий хүрч байна. Голын дунд орчим гэнэт цээж шүргэж эхлэв. Уулын гол болохоор урсгал хурдан, жаахан л тэнцвэрээ алдвал авч явчих гээд байсан. Ганцаар явсаныг хэлэх үү, айсан гэж жигтэйхэн. Арайхийж нөгөө эрэг дээр гарахад хамаг бие чичрээд шүд мүд тачигнаад... Би “брод” гэдгийг сүүлд ойлгосон, тэр чинь над шиг явган биш моритон монголчуудын “брод”! Явган биш моритой гатлах ёстой байж дээ.
  • Хөдөөний хүмүүсийн эрүүл чийргийг гайхсан шүү. Жимс ногоо иддэггүй тул европын ухаанаар яаж ч бодсон “витаминоз” буюу төрөл бүрийн витамины дутагдалд орж турь муутай байх ёстой атал сайхан сайхан хөрслөг чийрэг хүмүүс. Шүдээ сүйдтэй угааж харагдаагүй атлаа ямар гоё, цагаан, том, зурайсан сайхан шүдтэй гэж бодно. Би найзтайгаа тувт хүмүүсийн шуд харж гайхаж явсан. Бас хүүхнүүд ! Кровь с молоком ! Хоёр гурван хүүхэд төрүүлсэн гэхэд ямар сайхан чадалтай бяртай, хурдан хөдөөлгөөнтэй гэж санана ! Сэргэлэн нүдтэй, авхаалж самбаатай атлаа амгалан тайван царайтай. Мне бы такую ! (нэг ч хүүхэд гаргаагүй атлаа нойр дутуу, ажил ихтэй байна, ядарч байна гэж үе үе ярьдаг Сүрэн бүсгүй ихэд ичив).
  • Ховдод нэгэн орой хээр хонож байсан хүмүүстэй таарч тэдэнтэй хамт хонохоор болов. Тэр их сонин газар байсан, би тэр болтол устай газар гэхээр гол, цөөрөм, нуур, худаг, булаг л байдаг гэж бодож байлаа. Харин тэр газар их сонин, хэсэг газар тэр чигээрээ 3 см орчим усан бурхүүлтэй, доороо увс ургамалтай. Гэхдээ намаг биш, ойр орчим гол, цөөрөм, булаг байхгүй. Орой хүмүүс морьдоо тэнд тавьж идээшлүүлэхэд аниргүйн дунд зөвхөн морьдын усан дундаас ногоо зулгаах шов шов гэсэн зөөлөн дуу сонсдоно :)
Гарам жим хүртэл заасан ямар газрын зураг авч явсан бэ гэхэд социализмын үеийн геологич нарын хэрэглэж байсан 500 мэтрийн нарийвчлалтай зураг авч явсан гэсэн. Бас хоёр дахь удаагаа монгол явахаасаа өмнө Москва хотын Рэрихийн музэй орж, музэйн ажилтнаас эртний монголын газрын зураг гуйж байгаад хуучин сүм хийд байсан газруудыг өөрийнхөө газрын зураг дээр тэмдэглэж аваад явсан, Рэрихийн тэмдэглэл нэлээд уншсан гэж байсан.

Монголд байхад хэцүү ч юмуу, эвгүй санагдсан юм байв уу гэхэд тийм юм огт байгаагүй, замын машинд согтуу хөлчүү залуучууд суухад л тиймэрхүү байсан, бусдаар бол хэцүүдсэн юм огтхон ч байгаагүй гэсэн. Гэхдээ инээдтэй хөгжилтлэй юм бол зөндөө тохиолдсон. Хөдөөний нэгэн буудал дээр богоон ирэхэд хүмүүс уралдаж түлхэлдэж бөөн байлдаан болж сууцгаасан. Харин 20 минутын дараа богоон хагас хоосон чигээрээ тэндээ зогсч л байсан … Нээрээ монгол бабушка нарын чадлыг гайхсан шүү, жулдрай залуучуудыг бол зүгээр нэг түлхээд л түрүүлж орж байгаам чинь ..

Гэх мэт Денис залуу монголын тухай дурсамжаасаа хараамгүй хуваалцаж хууч хөөрөв. Хорвоо гэдэг жаахан юм, арлын японд ажлын оффист ийм орос хүнтэй таарч танилцана гэж санаа ч үгүй явлаа …

Монголд хүний гар хүрээгүй, аж үйлдвэрээр бохирдоогүй, онгон байгалиараа байгаа газар тун олон. Модоо тайраад энд тэнд гадныхантайгаа хамтраад үйлдвэр босгоод эхэлбэл ямар харамсалтай вэ. Үүнд л очих бүрд сэтгэл зовж эмзэглэх юм. Монголын өвөрмөц бүхэн байгальтайгаа хамт алдагдчих вий гэж айх юм... хамгийн сүүлд хэлсэн үг нь хамгийн тод сэтгэлд үлджээ.

2009/11/01

Дурсамж

 Николай Доризо "Воспоминания"
 Из сборника "Звенья"

 
 Вкладывайте деньги в воспоминания,
 Вкладывайте деньги в чудеса.

 Помню, летел я к тебе на свидание
 Из Ростова в Москву лишь два часа.
 Это пришло, как прозренье к поэтам.
 Вмиг отмахнулся от тысячи дел.
 Я еще утром не думал об этом,
 А в полдень к тебе скорым рейсом летел.

 - Напрасная трата денег, - друзья говорили,-
 Студентик, купил бы уж лучше себе костюм выходной.-
 Но сколько за все эти годы костюмов они износили,
 Воспоминаниям нету износа.
 Они и доныне со мной.
 Влюбленный,
 Счастливый,
 Я вырвался в небо из будней.
 Достал до тебя я заоблачным сильным крылом.
 В любви
 Чем ведешь ты себя безрассудней,
 Тем памятней это с годами, потом.

 И я повторяю как заклинанье:
 Нет, не в сберкассу идите,
 Свои сбереженья неся, -
 Вкладывайте деньги в воспоминания,
 Вкладывайте деньги в чудеса!

    Орчуулга: Булдруу

    Дурсамж жаргалын төлөө мөнгөө үр хүмүүс ээ,
    Дуулим гайхамшгийн төлөө бүү харамла хөрөнгөө

    Охин чамтайгаа уулзахаар Москва руу
    Ростов хотоос хоёр цаг нисч байснаа санам би.
    Ядуухан амьдралыхаа зовлон зүдгүүрээс салж
    Яруу найрагчийн онгод орох шиг баярласан билээ
    Өглөөхөн би энэ тухай бодож байгаагүй ч
    Өдөр нь чамтайгаа уулзаад инээн зогсож билээ
    Оюутан минь, чи энэ мөнгөөрөө
    Олигтойхон хувцас авбал дээргүй юү гэж хүмүүс хэлж байсан
    Олон хувцас элээж үзлээ би,
    Олоод харчхаар дурсамж ер алга аа
    Хайрт чамтайгаа уулзсан тэр мөч
    Харин одоо ч хүртэл миний санаанд байна.
    Аз жаргалдаа автсан би гэдэг амьтан,
    Алаг хорвоог мартсан байлаа хөөрхий.
    Хайр дурлалынхаа төлөө галзууран буцалж явсан өдрүүд чинь
    Хамгийн сайхан дурсамж болж үлдэнэ.

    Эд хөрөнгө хураах гэж бүү яар хүмүүс ээ
    Энэ орчлонгийн утга өөр юманд байна.
    Дурсамж жаргалын төлөө бүгдийг нь үр,
    Дурлаж хайрлахын төлөө цөмийг нь зориул!

2009/10/30

Эцсийн захиа

"Зуун жилийн ганцаардал", "Хурандаад захидал үл ирнэ" зэрэг зохиолоороо дэлхийд нэртэй Габриэль Гарсиа Маркэсийн "Эцсийн захиа"-г орчуулж үзэв:

  Gabriel Garcia Marquez "A Farewell Letter"
  Орчуулга: Сүрэн, С. Наранжаргал (англи хэлнээс)

Бурхан намайг чихмэл хүүхэлдэй гэдгийг агшин зуур умартаад хормын ч болов амьдрал хайрлавал би бодсон бүхнээ ярих бус, юу ярихаа бодох байсан.
Аливааг би үнээр нь бус утгаар нь цэгнэх байсан.
Ганцхан минут нүдээ анихад ертөнцийн гэрэл гэгээнээс жаран хором тасрахыг ухаарч, бага унтаж ихийг мөрөөдөх байсан.

Бусдыг эргэлзэн зогсох үед би урагшлан давшлах байсан.
Бусдыг унтах үед би сэрүүн, сэргэг байх байсан.
Бусдыг ярих үед би сонсох байсан, бас шоколадтай мөхөөлдсийг амтархан идэх байсан!
Бурхан надад жаахан ч атугай амьдрал хайрлавал би энгийн хувцас өмсөх байсан. Ургах нарыг угтан золгож, бүх бие төдийгүй зүрх сэтгэлээ ч наранд нээх байсан.
Бурхан минь, зүрхэнд шингэсэн үзэн ядалтаа би мөс болгон хөлдөөгөөд наран гарч ирэхийг хүлээх байсан.
Оддын гэрэлд Ван Гохтой зураг зурж, Бэнэдэттийн шүлэг уншин мөрөөдөж, Серрагийн дууг саран авхайд серенад болгон өргөх байсан.
Өргөс хатгах өвдөлт, цэцгэн дэлбээний улаахан үнсэлтийг мэдрэхийн тулд би сарнайн цэцэгсийг нулимсаараа услах байсан.

Бурхан надад хэсэгхэн ч атугай амьдрал бэлэглэсэн бол...
Би өдөр болгон элэг дотны бүх хүмүүстээ хайртай гэдгээ хэлэх байсан.
Эр, эм хүн болгонд тэднийг хайрлан биширдгээ итгүүлэх байсан. Хайрыг хайрлаж, хайраар жигүүрлэн амьдрах байсан.
Хөгшрөх цагт хайр үгүй болно хэмээн итгэх хүмүүст эндүүрч байна гэдгийг ойлгуулах байсан. Хүн хайрлахаа байсан цагт л хөгширч эхэлнэ гэдгийг ухааруулах байсан!
Бяцхан хүүхдэд би даль жигүүр өгнө. Дүүлэн нисэхийг харин өөрөө сураасай гэж хүснэ.
Өвгөн буурлуудад үхэл гэдэг нас ахих бус умартан мартахаас эхтэй гэж хэлнэ.

Хүмүүс минь дээ, та нараасаа яасан ч ихийг сурав даа...

Бүгд уулын оройд амьдрахыг хүсэх боловч жинхэнэ аз жаргал дээш доош хэрхэн өгсөж уруудахад оршихыг үл ухаарна.
Саяхан мэндэлсэн улаан нярай бяцхан гараараа эцгийнхээ хурууг атгахад насан үүрдийн уяа үүсдэг ажээ.
Өрөөл нэгнийгээ хөл дээрээ босоход туслах ганцхан тохиолдолд хүн хүнээ дээрээс доош харж болдгийг мэдлээ.
Хүмүүс та нараасаа олныг сурлаа, гэвч энэ бүхэн хэрэггүй зүйлс ажээ. Учир нь аяныхаа богцыг эдгээр зүйлсээр дүүргээд би, одоо харуусан та нараасаа хагацах гэж байна.

-------------------------------------------------------

2009/10/29

Солонгон гүүр

Тамүра Шигэрү "Мөрөөдлийн аян"
Орчуулга: Сүрэн (япон хэлнээс)

Нэгдүгээр хэсэг: Гүүр

Ранслот робот гүн хавцал руу өнгийн хараад
  - Зам энд тасарч байна гэв.
  - Сонин юм даа, дурангаар харахад хавцлын нөгөө талд энэ замын үргэлжлэл харагдах юм. Гэвч энд гүүр байсан ул мөр алга...

   Эрдэмтэн доктор Фүүп, Ранслот робот хоёр археологийн судалгаа хийхээр дундад Азийг зорин явах замд энэ гүнзгий хавцал таарсан агаад яаж давж гарахаа мэдэхгүй аргаа бараад байлаа.

  - Доктор оо, араас хүн ирж байх шиг. 
  
   Эргэж харвал тэр хоёрын ирсэн замаар үндэсний хувцас өмссөн, араг үүрсэн нэгэн эр алхаж ирэв. Тэрээр Ранслотыг харж баясгалантай инээгээд, Фүүп докторт бяцхан мэхийж ёслов. Тэгээд нүдээ жаахан аниад хавцлын зүг хөнгөн шингэн, сонин алхаагаар алхаж эхлэв. Фүүп доктор, Ранслот хоёр сандран

  - Болгоомжтой!
  - Хөөе!

гэж уулга алдан дуудах хооронд эрийн хөлийн үзүүрээс хавцлын нөгөө тал хүртэл долоон өнгөөр туяарах солонго гүүр болон татагдсан байлаа. Эрэгтэй эгэл жирийн явдал мэт ажиг ч үгүй солонго өөд алхаж гараад хавцлын нөгөө талд очиж буухад солонгон гүүр нэг л мэдэхнээ алга болсон байв.

  - Сая юу болсныг харсан уу?
  - Харлаа доктор оо. Энэ хоёр нүдээрээ харлаа.
  - Хавцлын нөгөө талд гарахын тулд солонго татуулах хэрэгтэй юм байна.
  - Тийм юм шиг байна.
  - Бид бас чадах болов уу?

   Ийнхүү доктор Фүүп, Ранслот робот хоёр нөгөө эрийг дуурайн солонгон гүүр татуулах дасгал хийж эхлэв. Тэр хоёрыг солонго гаргах гэж янз бүрээр оролдох хооронд илжиг хөтөлсөн бяцхан жаалхүү, тод өнгийн үндэсний хувцастай, нярай хүүхэд тэвэрсэн залуухан бүсгүй, таяг тулсан цагаан сахалт өвгөн гээд янз бүрийн хүмүүс хавцал дээгүүр өөр өөрийн солонгон гүүр татуулан нөгөө талд гарч аян замаа үргэлжлүүлж байв. 

   Хүмүүс хавцлын наад, цаад талаас нааш цааш чөлөөтэй ирж явж байлаа. Доктор Фүүп заримаас нь солонгон гүүр татуулах арга барилын тухай асуусан боловч бүгд мэдэхгүй гэж хариулав. Агаар амьсгалахтай адил эгэл жирийн явдал тул бодож амжаагүй байтал хүн бүрийн өмнө солонгон гүүр гарчихдаг бололтой. Зарим нь тэр хоёрын төлөө хавцлыг нааш цааш хэд хэдэн удаа гаталж, солонгон гүүр татуулж үзүүлсэн боловч тэр хоёрт солонгон гүүр гаргаж өгч даанч чадсангүй.

   - Доктор оо, энэ нэлээд хэцүүхэн ажил бололтой.
   - Харин ээ... Энэ хавцлыг давахын тулд цагаан цайлган, хүүхэд мэт гэнэн сайхан сэтгэлтэй байх хэрэгтэй болов уу. Эндэхийн хүмүүс бүгд үнэхээрийн сайхан сэтгэлтэй хүмүүс байна. Хоёулаа энэ гүнзгий хавцлын цаад талыг энэ чигээрээ үзэхгүй өнгөрөх нь зөв байх аа. Гэхдээ дэлхий дээр ийм газар үлдсэнд би маш их баяртай байна гэж доктор хэлэв.

   Ийнхүү Фүүп доктор, Ранслот робот хоёр хавцлын нөгөө талд гарах оролдлогоо болиод ирсэн замаараа буцахаар шийдэв. Буцах алхаа нь энэ нутгийн хүмүүсийн алхаа шиг хөнгөн шингэн, сонин айзамтай болсныг тэр хоёр анзаарсангүй. Мөн хавцал дээгүүр хоёр тод солонго үлэмжийн сайхан долоон өнгөөр туяаран буйг ч анзаарсангүй.

2009/10/28

Солипсист

Фредерик Браун science-fiction зохиолч боловч зөгнөлт зохиолын хажуугаар алиа алиа юм их бичнэ, бичнэ гэнэ, бичиж байлаа. Өгүүллэгүүд нь богинохон боловч хөөрхөн юм бодуулна. Anyway, нэг бяцхан өгүүллэг орчууллаа:

  Fredric Brown "Solipsist" 1953
  Орчуулга: Сүрэн (англи хэлнээс)

  Уолтэр Б. Иегова – энэ түүний жинхэнэ нэр тул би энэ нэр хэрэглэсний төлөө уучлал гуйхгүй – бүх насаараа бүрэн итгэлт солипсист байв. Солипсист гэгч, хэрвээ та мэдэхгүй бол, зөвхөн өөрийгөө цорын ганц оршихуй гэж итгэдэг хүнийг хэлнэ. Бусад хүмүүс болон хорвоо ертөнц тэр чигээрээ түүний бодол төсөөлөлд оршдог агаад солипсист энэ бүхнийг ургуулан дүрслэхээ больчихвол бүгд оршин тогтнохоо болино гэж итгэнэ.

  Нэгэн өдөр Уолтэр Б. Иегова солипсизмыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлэхэд хүрсэн билээ. Нэгхэн долоо хоногийн дотор эхнэр нь хаанахын ч юм бэ хархүүтэй зугтан алга болж, тэр өөрөө ачааны түшмэл ажлаасаа халагдаж, мөн замыг нь хөндлөн гарах гэж байсан муу хар муур хөөж байгаад хөлөө хугалсан байлаа.

  Тиймээс эмнэлэгт хэвтэж байхдаа энэ бүхнийг эцэс төгсгөл болгохоор шийджээ.

  Цонхноосоо од ширтэж байгаад алга болоосой гэж хүсэхэд од мичид үгүй болов. Дараа нь бүх хүмүүсийг алга болоосой гэж хүсэхэд эмнэлэг маш сонин, эмнэлэг гэхийн аргагүй чимээ аниргүй болов. Араас нь бүх дэлхийг үгүй хийгээд нэг мэдэхнээ тэрээр оргүй хоосонд дүүжлээстэй мэт хөвж байлаа. Зовлонт биеэсээ амархан ангижраад хамгийн сүүлийн алхам буюу өөрийнхөө оршин тогтнолыг үгүй хийхийг хүслээ.

  Гэвч юу ч өөрчлөгдсөнгүй.

  Сонин юм аа гэж Уолтэр Б. Иегова бодоод солипсизмд хязгаар байна гэж үү гэж гайхшрав.
  Нэгэн дуу "Тийм" гэж хариулав.
  - Та хэн бэ?
  - Чиний үгүй хийсэн орчлон хорвоог бүтээсэн нь би байна. Харин одоо чи миний байрыг эзлэн авсан тул – тэрээр гүнзгий гээч нь санаа алдав – би ашгүй, оршин тогтнохоо дуусгавар болгож, хийж бүтээхийг чамд шилжүүлж өгнө гэв.
  - Гэхдээ би өөрөө яаж оршин тогтнохоо болих вэ? Би чинь зөвхөн үүнийг л хүсээд байгаа юм шүү дээ?
  - Тийм ээ, би мэдэж байна гэж дуу хариулав. Би яасан, чи яг тэгэх л хэрэгтэй. Орчлон хорвоог бүтээн бий болго. Чиний итгэсэнд итгээд бүтээсэн бүхнийг чинь үгүй болгох хүн гарч ирэхийг хүлээ. Тэгээд түүнд бүхнээ шилжүүлэн өгөөд өөрөө явдгаараа яв. Одоо харин баяртай.

  Ингээд дуу алга болов.

  Уолтэр Б. Иегова оргүй хоосонд гав ганцаар үлдсэн тул түүнд хийж чадах ганцхан л зүйл байлаа. Тэрээр хурмаст тэнгэр, газар дэлхийг бүтээв. Энэ ажилд зөвхөн долоохон хоног зарцуулав.

----------------------------------------------------------------------

2009/10/23

Нэгэн өдрийн баяр

2008 07/27

Өчигдөр найзуудтайгаа далай явж, давстай давалгаанд хэд сайн цохиулаад ирлээ. Алиа найзуудтайгаа арзайтлаа инээж алтан наранд боорцог шиг борлоод ирлээ. Өнөөдөр бүх бие жаахан хүндвэртэй ч нэг л сайхан амарсан шинжтэй. Нэгэн яриаг минь нэгэн найз маань бич бич бич гэж ятгасан тул here we go :

Хүний сайхан сэтгэл өөрт чиглэсэн ч бай өрөөлд чиглэсэн бай ч аягүй их баярлана Хүний сэтгэлийг санаандгүй мэдэж таних үед бүр ч их баярлана. Хааяа хааяа тэнгэр бурхан намайг ивээж тийм учрал явуулна. Хоромхон зуур болоод өнгөрсөн явдал ч гэлээ сэтгэлд гэгээ татаад хэсэгтээ баяр мишээлээр дүүрэн байна.

Икегами шугамын Икегами буудлаас арван мин алхах зайнд эртний том сүм бий. Гол сүм нь уулын орой дээр, шатаар нэлээд өгсөж байж хүрнэ. Хэд хэдэн жижиг сүм, мөргөлийн газар доор байх бөгөөд сард нэг удаа цайны ёслол сурч байхдаа хажуугаар нь өнгөрдөг байв.

Намрын нэгэн өдөр мөргөлийн сүмийн хажуугаар явж байтал нэг залуу нүдэнд тусав. Анх хальт хараад өнгөрсөн ч нэг л юм анхаарал татаж дахин сайн харав. Ажиглаваас дөнгөж 25 гарав уу гэмээр залуу. Хэдий залууг өөдөөс нь биш хажуунаас харж буй ч бүх бие сэтгэлээрээ мөргөж буй нь илт. Хоёр нүдээ тас анин, хоёр гараа таг нийлүүлэн жаахан урагшаа бөхийж бүх биеэ чангалаад, сэтгэл зүрхээ төвлөрүүлээд залбирч буй нь хараагүй хүнд хүртэл мэдрэгдмээр. Дахиад сайн хартал залуугийн яг дээр 安産 (*) гэсэн бичиг... Уншингуут дүр зураг улам тодорч сэтгэл нэг л тайван, дэлгэр болж билээ. Чимээгүй баяр гэж хэлвэл илүү онох болов уу.

Сүмийн хажуугаар өнгөрөх нэг юмуу хоёрхон минутын хооронд л болсон явдал. Тэрүүхэн зуур анхны хүүхэд нь болов уу, гэр бүл болоод удаагүй болов уу, удахгүй амаржих болов уу, арай дөхөөгүй болов уу... гээд дотроо нэлээд юм бодож таамаглаад. Эхнэрийнхээ төлөө эсэн мэнд амаржаасай гээд сэтгэл зүрхээрээ залбирч буй үл таних залууг хэсэгтээ санаж баярлаж явлаа. Одоо ч гэсэн санах болгонд нэг л гоё болдог. 本当にいいもの見せてもらったと感謝する。

Тэр өдөр давхар бүх эрчүүд залуучуудад аягүй их баярласан өдөр байлаа. Хайртай дуртай гэж дэвэн дэлхийгээр зарлахгүй ч, бэлэг цэцгээр бөмбөгдөж бөс даавуунд бөөцийлэхгүй ч хамаг сайхан сэтгэл нь хаая хаая хальт харагдана. Тэр үед хайр эгдүү зэрэг хүрч 男の子って何か可愛いなぁ гэж бодогдоно.

-----------------------------------------------------------------------------------
* 安産 эсэн мэнд амаржих гэсэн утгатай үг, японы зарим сүм мөргөх зорилгоос (өвчин эдгээх, элсэлтий шалгалтанд тэнцэх, хань ижилтэй болох г.м ) хамааран мөргөх газар нь тусдаа байдаг.

2009/10/20

Bombardiers & санхүүгийн хямрал

  ... The numbers on the Resolution Trust offering totaled $145 billion, which was to help shut down a few dozen bankrupt savings and load. All of the unpayable debt was being moved off the balance sheets of the government-insured thrifts and into the fineprint footnotes of the government-backed Resolution Trust. It was a perfectly legal accounting transaction that would make the S&Ls' embarrassing $145 billion loss disappear from the public eye, and though the government had done nothing yet to figure out how it was going to pay back the bonds, it did discover that the Federal Reserve could print enough money to pay the interest until it was all figured out.

  The bonds didn't come due for thirty years, and everyone had confidence that by the year 2024 the United States government would be such a bloated, gargantuan scarfing pig, that it'd never notice this little $145 billion invoice. That would be loose change in 2024. It would be nothing compared to radioactive-uranium storage barrels, which were scheduled to be dug out of the Utah desert in 2020 and atomically defused. It would seem like small potatoes compared to the cost of cleaning up all our river and lakes, which private industry had polluted for 110 years before the government stepped in and told them that what they were doing was perfectly legal. Well heck, the S&Ls had only five or six years to pollute the financial system before the government stepped in and told them that it would bail out all their losses.

  But still, $145 billion was such a gargantuan, monstrous, scandalous sum that the salespeople couldn't take it seriously and joked about how the RTC ate money like Godzilla ate Tokyo.
  "They are asking for gillion zillions", Lisa Lisa explained to Honolulu Federal.
  "A jillion trillions," surmised Regis Reed.
  "A dillion fillions," Nickel Sansome piped in proudly……..


  Энийг уншсан хүнд өнөөгийн бүх дэлхийг хамарсан банк санхүүгийн хямрал болон санхүүгийн компаниудыг улсын мөнгөөр аварч буй тухай хорон үгээр ёжилж бичжээ гэж бодогдох байх. Ерөнхийдөө тийм боловч "Bombardiers" он цагийн хувьд аль дивангарын 1995 онд бичигдсэн зохиолын хэсэг гэвэл... давхар бас ондоо зүйл бодогдох болов уу.

  Өнөөгийн санхүүгийн хямралын гол шалтгааны нэг бол шунал (greed) гэж сонин хэвлэлээр шуугиж байгаа ч аль дээр үеэс л хүн гэдэг амьтан мөнгөнд дуртай байсан, "яахаараа яг одоо шуналаас болж үүссэн хямрал" гэж яриад байнаа... гэх зэрэг энэ бүхэн нэг л бууж өгөхгүй хүмүүс байгаа болов уу. Тэгвэл дээрхийг хэсэгчлан авсан "Bombardiers" зохиол нь санхүүгийн компаниудын гол цөм, өдөрт сая сая долларын худалдаа хийх трэйдэр хүмүүүсийн ажил, цаашилбал ажлынхаа улмаас амьдралгүй болж буй эмгэнэлийг тун ёжтой, хорон үгээр гаргасан зохиол. Өнөөгийн санхүүгийн хямралын цаана ямар хүмүүс ямар систем байгааг олгой толгой онол биш 感覚で ойлгох болно. Мөн америк маягийн капитализмыг хөгжлиийн туйл гэж үздэг хүмүүст хөөрхөн сэргээш болно.

  Нэмж хэлэхэд зохиолч Po Bronson өөрийнхөө хэдэн жил трэйдэрээр ажилласан туршлагандаа тулгуурлаж бичсэн fiction зохил юм. Багаасаа математикийн олимпиадад оролцож байсан тоонд гаргуун Po компанидаа гэрэлт ирээдүйтэй, 30 орчим насандаа долоон оронт долларын цалинтай гэгдэж байсан боловч зохиолч болох хүсэлдээ хөтлөгдөн ажлаасаа гарсан аж. 30 орчин насандаа баян болоогүй ч мөрөөдөл нь биеэлж "What should I do with my life", "Why do I love these people" зэрэг дэлхийд bestseller болсон ном бичиж хэвлүүлсэн. Btw, энэ хоёр номыг заавал уншаарай гэж санал болгоё. Харин Bombardiers бол чөлөөт цаг байгаад "зад авч задаргах" англи хэллэг сурая гэсэн хүнд recommend.

2009/10/19

Рильке, Намар

И. Левитан "Намрын өдөр"
Нэлээд дээхэн Рилькегийн нэг шүлэг толгойноос гардаггүй... ямар сайндаа алсын германд амар тайван суух Аттилагийн (http://attila.blogmn.net/) амгалан байдлыг алдуулан үг, өгүүлбэр бүрийн утгыг хэлж өгөөч гэж гуйж байх вэ. Энэ шүлгийн юу нь яагаад таалагдсаныг онцолж хэлж мэдкү. Ер нь шүлэг, уран зохиол гэдэг сэтгэлд эсвэл хүрнэ эсвэл үгүй, зүрхний нэг гохонд эсвэл тээглэнэ эсвэл үгүй ...

Шалтгаан энэ тэрийг хойш тавиад яриагаа шүлэг рүү шилжүүлбэл Рилькегийн "Намар"-ын англи, орос, япон өч төчнөөн орчуулга байдаг юм байна. Ер нь ихэх шүлэг найраглалыг бүрэн дүүрэн орчуулах амаргүй & аргагүй. Утгыг нь хадгалахаар хэмнэл алдагдана, хэмнэлийг хадгалахаар утга алдагдана гэдэг бол наад захын асуудал. Тиймээс хэд хэдэн орчуулга уншиж байж цаад шүлэг жинхэнэ утгаараа "бууж" байх жишээтэй. Шүлгийн англи, орос, япон орчуулга тавилаа. Мөн Aттилагийн ачаар Рильке-гийн Намрыг монголоор толилуулж байна.

  Rainer Maria Rilke (1875-1926)
  Herbst

  Die Blätter fallen, fallen wie von weit,
  als welkten in den Himmeln ferne Gärten;
  sie fallen mit verneinender Gebärde.

  Und in den Nächten fällt die schwere Erde
  aus allen Sternen in die Einsamkeit.

  Wir alle fallen. Diese Hand da fällt.
  Und sieh dir andre an: es ist in allen.

  Und doch ist Einer, welcher dieses Fallen
  unendlich sanft in seinen Händen hält.


    Р. М. Рильке "Намар"
    Орчуулга: Сүрэн

    Навчис унаж байна, тэртээ дээрээс унаж байна
    Тэнгэрийн цэцэрлэг гандсан мэт
    Унаж буйгаа үгүйсгэх мэт

    Шөнө болохуй, хүнд дэлхий минь унана
    Гариг оддоос холдон ганцаардлын ангал уруу унана

    Бид бас унаж байна, нэг гарын араас нөгөө гар
    Эргэн тойрноо харваас эргүүлэгт буй мэт унаж байна

    Гэвч энэ бүх уналтыг Хэн нэгэн
    Энэрэлт зөөлөн алган дээрээ тосон тогтоож байна.


    Fall  transl. by Guntram Deichsel

    The leaves are falling, falling as from far
    Where distant with'ring gardens grace the skies,
    Theyr'e falling with a gesture that denies.

    And in the nights the heavy earth falls by
    Into the loneliness, from a far star.

    We all are falling. This hand falls, as it extends.
    And take a look at others. It's in them all.  

    And yet there's One, holding this fall
    With endless gentleness in both his hands.

    Harvest (Autumn)   transl. by A.W. Tüting 

    The leaves are falling as if from afar,
    as if from distant gardens withering in heaven;
    with gestures saying nay they fall.

    And in the nights, lost out of all,
    the heavy earth falls down - a lonely star.

    We all are falling. Nor this hand there stands.
    And see all others: bound to this calling.

    And still, there's Someone holding all this falling
    with tenderness unending in his hands.


    Осень   пер. Александр Шапиро

    Листы летят, летят издалека
    Увядшие в саду небесном, дальном,
    И тихим «нет» качаются печально,  

    А ночью, в одиночестве астральном
    Тяжелый шар спускается в века.

    Мы падаем. Вслед за одной рукой —
    Другая. Лишь Единый за веками

    Непреходяще нежными руками
    Приемлет все падения в покой.

    ----------------------------

    И падает, и падает листва,
    как если бы с небес она спадала
    и с жестом отрицанья увядала.

    В ночи планета падает устало,
    со звездами не чувствуя родства.

    Мы падаем. И падает рука.
    Взгляни же вновь: паденье неизбежно.

    Но есть Один: так ласково и нежно
    Он держит все падения в веках.

    
    秋  飯吉光夫 訳 

    木の葉が落ちる 落ちる 遠くからのように
    空はるかにある庭が枯れたように
    いやいやの身ぶりをしながらも 落ちる

    そして この重い地球も 夜々に
    ほかの星たちからはなれて
    さびしいところへ落ちる

    ぼくらはみんな落ちる このぼくの手も落ちる
    まわりをごらん なにもかもが落ちる

    でも ただひとり この落ちるみんなを
    両方の手でこよなくやさしく
    うけとめるものがいる

    秋  山口四郎訳

    樹の葉が落ちて来る
    何処か遠くから落ちて来るみたいだ
    遠い天上の庭で
    樹々が末枯(すが)れているのかもしれぬ
    なんだかみんな
    否(いな)むような素振りをしながら落ちて来る
    重いこの地球も
    こうして夜ごと
    すべての星たちの間から
    孤独の中に落ちてゆく
    われわれはみな落ちてゆく
    ほら、この手だって落ちる
    凝(じ)いっと他のものを見て見給え
    これがすべてのものの運命なのだ
    だが何処かに
    こうしてすべてが落ちてゆくのを
    無限にやさしく
    その手に受け止めているものがある

2009/10/18

Ха-ха-ха чадчихлаа


  

Ха-ха-ха чадчихлаа гээд ирландын тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгч Артур О’Коннор английн шоронгоос суллагдахдаа элгээ хөштөл инээсэн нь гарцаагүй.

Артур О’Коннор 1798 оны Ирландын их бослогын (Irish rebellion) үеэр францын засгийн газраас тусламж эрэхээр Парис явах замдаа баривчлагдан "эзэн хааныхаа эсрэг босч их гүрний эв нэгдлийг бусниулсан" хэргээр шороонд хоригдож байжээ. Тэрээр шоронд байхдаа доорх шүлгийг бичсэн агаад хийсэн хэрэгтээ гэмшсэн төдийгүй "хүний эрх", "эрх чөлөө" -ний тухай үзэл баримтлалыг жигшин зэвүүцэж эзэн хаандаа "үнэнч" үлдсэн мэт английн эрх мэдэгч нарт итгүүлж чаджээ.

Шүлгийн эхний бадгийг товчилбол "хэн хүнээс илүү эзэн хаанаа магтан дуулна би" гэсэн утгатай. Хоёрдугаар бадагт "Томас Пэйн тонилох болтугай, эрх чөлөө, хуульт ёсыг мандуулсан франц улс сөнөх болтугай" гэсэн тул английн эрх мэдэгч нар омог бардам ирланд тэмцэгчийг буулгаж авлаа гэж баярласан нь гарцаагүй.

   The pomp of courts, and pride of kings,
   I prize above all earthly things;
   I love my country, but my king,
   Above all men his praise I’ll sing.
   The royal banners are display’d,
   And may success the standard aid:

   I fain would banish far from hence
   The Rights of Man and Common Sense.
   Destruction to that odious name,
   The plague of princes, Thomas Paine,
   Defeat and ruin seize the cause
   Of France, her liberty, and laws.

Харин энэ шүлэг нэг "но"-той нь хоёр бадгийг зэрэгцүүлж уншвал шүлгийн утга 180 градус эргэж, яруу найрагч англи түшмэдийг хууран мэхэлж чадсан нь илт:

   Arthur O’Connor 
   (1765-1852)


   The pomp of courts, and pride of kings,
       I fain would banish far from hence

   I prize above all earthly things;
       The Rights of Man and Common Sense.

   I love my country, but my king,
       Destruction to that odious name,

   Above all men his praise I’ll sing.
       The plague of princes, Thomas Paine,

   The royal banners are display’d,
       Defeat and ruin seize the cause

   And may success the standard aid:
      Of France, her liberty, and laws.

Энэ шүлэг яагаад "one of the cleverest political poems" гэж нэрлэгдэх болсон нь илт болов уу. Нэмж хэлэхэд шүлэгт дурдагдаж буй Томас Пэйн 1776 онд америкийн эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэлд түлхэц өгсөн "Common Sense" –ийг бичсэн бөгөөд тэр нь хожим "Эрх чөлөөний тунхаглал"-д тусгалаа олсон юм. Мөн түүний 1791 онд бичсэн "Хүний эрх" нь либерализмын үндэс суурь болсон бүлгээ.

  Link(s) to this post: 

2009/10/17

The More Loving One

Хаанаас ч юм олж уншсан “if equal affection cannot be, let the more loving one be me” гэсэн мөр сэтгэлд хоногшоод удаж байсансан. Харин саяхан google гайхлын ачаар жинхэнэ эхийг нь олоод, зохиогч нь Одэн байсныг мэдээд internet, PC, IT зэргийг хөгжүүлсэн залууст асар их хайр хүрэв :)

Нэмж далийхад “go to hell”, “give a damn” гэх мэт хэллэг өнөө үед олонтаа хэрэглэгдэх ч шүлэг зохиогдсон 60-д онд ийм үг цаасан дээр буулгана гэдэг нэлээд тэрслүү, чөлөөт сэтгэлгээтэй хүний шинж болов уу. Аль эсвэл вьетнамын дайн, харуудын сонгуулийн эрхийн төлөө тэмцэл, олон улсын оюутны хөдөлгөөн, хүйтэн дайн, социализм коммунизм... амьсгалах агаарын атом молекул бүрт idea, ideal шингэж орон орны залуучууд энэ дэлхийдээ сайн сайхан нийгэм цогцлон байгуулахын төлөө бодож маргаж тэмцэж байсан цаг үеийн илрэл болов уу...

Бас цааш нь далийхад, амархан үг хэллэгтэй атал Одэны шүлгүүд орчуулахад аягүй хэцүү санагддаг. Дээхэн оруулсан цаазаар авах ялын өмнө Тичборны бичсэн шүлэгтэй харьцуулахад энэ шүлэг илүү хэцүү мэт... Гэхдээ хэмжээ хязгаараа мэдэх тул орчуулна гэж санах ч үгүй л дээ.

 The More Loving One
 W.H. Auden

 Looking up at the stars, I know quite well
 That, for all they care, I can go to hell,
 But on earth indifference is the least
 We have to dread from man or beast.

 How should we like it were stars to burn
 With a passion for us we could not return?
 If equal affection cannot be,
 Let the more loving one be me.

 Admirer as I think I am
 Of stars that do not give a damn,
 I cannot, now I see them, say
 I missed one terribly all day.

 Were all stars to disappear or die,
 I should learn to look at an empty sky
 And feel its total dark sublime,
 Though this might take me a little time.

2009/10/15

Тичборн... ойлгов


Өмнөх бичлэгтээ танилцуулсан Тичборны шүлэг хэсэгтээ толгойд эргэлдээд...
Мөн шүлгийн сүүлийн хоёр мөр нэг л “бууж өгөхгүй” толгой гашилгаад. Тэгээд яахав, юун төлөө орчин цагт гүүгл гэгч буянт сайхан юм байгаа билээ, будаа идэхдээ сайн хүн сурсан ганц эрдмээрээ search хийж үзэв. Үр дүнгээс нь хуваалцвал:

Мунхаг миний англи хэлний мэдлэг муу тул сүүлийн хоёр мөрний glass гэдэг үгийг анхандаа стакан, хундага гэж ойлгож байсан. Тиймээс "My glass is full, and now my glass is run" мөрийг “хундаг минь дүүрэн байснаа дундарч дууслаа” буюу “үхэх цаг ойртлоо” гэсэн утгатай зүйрлэл гэж ойлгосон ухаантай.

Glass гэдэг үгний миний мэдэх хэдэн утга гэвэл 1) шил 2) стакан 3) нүдний шил, линз
тэгээд л гүйцээ. Тэгсэн захын англи-япон хэлний толиноос харахад 砂時計(элсэн цаг) 、温度計(термометр)、晴雨計(барометр) зэрэг үгнүүд жирийж байх юм. Ийнхүү англи хэлэнд элсэн цагийг sandglass гэж хэлдэг ч hourglass, glass зэрэг ондоо хэллэг ч олонтаа хэрэглэгддэгийг мэдэв. Ер нь дээр үед зурган дээрх элсэн цагийг ихэвчлэн hourglass гэдэг байж: http://en.wikipedia.org/wiki/Hourglass

Дундад зуун болон сэргэн мандалтын үеийн европын уран зураг, урлагт элсэн цаг нь хүний амьдрал дэндүү богино, харвасан сум шиг агшин зуур өнгөрөхийн билэгдэл байсэн гэнэ. Тиймээс шүлгийн сүүлчийн мөрийн “my glass is run” бол “my time has run out” гэсэн утгатай ажээ.

Тичборны эллеги



Цаазаар авах ял сонссон хүний сэтгэл зүйн байдал... доорх шүлгийг унших бүр энэ тухай бодно. Сократ хийгээд Бруно шиг "ял оноож буй та нар яллуулж буй надаас ч илүү айн чичирч байна" хэмээх эрэлхэг зоригтон байх. Айдас солиорлын заагт очих нэгэн байх. Амьдралаа эргэцүүлэн бодож ганцхан удаа өөрийг нь магтсан багшдаа захиа бичсэн япон залуу ч байх. Ямар үйл, юу хийснээс үл хамааран хувь хүн “ямар хүн” болох нь хамгийн тод томруунаар танигдах мөч болов уу.

Тэгж бодохоор алаг хорвоод амьд явах хугацаа өдрөөр биш цагаар багасч, үхэл хагацлын ирмэг хором хормоор ойртон буй энэ үед шүлэг бичнэ гэдэг... нэг бодлын дэндүү emotional шүлэг гараас гарах аюултай, аль эсвэл хэт бардам, хатуу үг зонхилох нигууртай. Мэдээж сэппүкү, харакири хийхийнхээ өмнө танка бичдэг эртний уламжлалтай, дайчин хүн хэрхэн амьд явахаас хэрхэн үхэх нь хамгаас чухал гэж насаараа заалгасан самурай хүний сэтгэл зүйн байдал нэг өөр. Хубилай хааны үед японд цаазлагдсан монгол элч Туушины бичсэн шүлэг ч бас өөр:

   Илд исгэрэхэд энэхэн бие өмхөрч одно
   Их хэргийн санааг гэвч
   Энэ илд хорихгүй.
   Салхи исгэрэхэд үүлс хуйларч одно.
   Санаа зориг хоёрыг гэвч
   Салхи ч, илд ч мохоохгүй.
   Наран мандахаас
   Шингэх хязгаар хүртэл
   Их Юан улс ялан дийлсээр байх болно.

Харин дорно биш өрнө гэвэл миний хувьд цаазаар авах ялын өмнө бичсэн шүлгийн хоёрхон оргил байна. Нэг нь “Удахгүй муу хүзүү минь бөгсний хүндийг мэдэх болно” гэсэн тэрслүүт Вийоны алдарт ёгт дөрвөн мөр. Нөгөө нь Тичборны (Chidiock Tichborne) бичсэн доорх эллеги болно. Гэхдээ мэдээжийн хэрэг ийм шүлгэнд оргил тогтооно гэдэг... тиймэрхүү л дээ.

16-р зууны Англид амьдарч байсан католик шашинтай Тичборн нь Элизабет хатан хааны нууц аллага зохион байгуулахад оролцсон хэргээр цаазаар авахуулж шотландын Мэри Стюартын (Mary Queen of Scots) төлөө амиа золиосолсон олон эрчүүдийн нэг болсон юм. Дундад зууны Англид эзэн хааны эсрэг хуйвалдааныг treason гэх бөгөөд хүн алах, хулгай хийх гэмт хэргээс ч хамаагүй хатуу харгисаар шийтгэдэг байв. Treason-ы ял нь "hanged, drawn and quartered" (дүүжилсний дараа гэдэс дотрыг нь гаргаж мөчлөх) тул цаазын орой шүлгээ бичиж суусан Тичборныг юу хүлээж байсныг бодохоор арын үс босмоор аймаар.

Цаг үеийн хатуу ширүүнд олон хүн шийтгүүлсэн ч цаазын индэрт гарахаасаа өмнө бичсэн ганц шүлэг нь Тичборныг олноос онцолж, он цагийн нугалаанд мартагдахааргүй болгож мөнхрүүлжээ. Залуу хүний авьяас ганцхан шүлэгт зангирч, одоогоор хараахан амьд боловч тун удахгүй агаар амьсгалах хувьгүй болохоо “And now I live, and now my life is done” гэсэн нь нэг л аймаар, цөвүүн атлаа нэг л тайван...

   Chidiock Tichborne (1558-1586)

   My prime of youth is but a frost of cares,
   My feast of joy is but a dish of pain,
   My crop of corn is but a field of tares,
   And all my good is but vain hope of gain;
   The day is past, and yet I saw no sun,
   And now I live, and now my life is done.

   My tale was heard and yet it was not told, 
   My fruit is fallen, and yet my leaves are green,
   My youth is spent and yet I am not old,
   I saw the world and yet I was not seen;
   My thread is cut and yet it is not spun,
   And now I live, and now my life is done.

   I sought my death and found it in my womb,
   I looked for life and saw it was a shade,
   I trod the earth and knew it was my tomb,
   And now I die, and now I was but made;
   My glass is full, and now my glass is run,
   And now I live, and now my life is done.

P.S. Шүлгийн эхэнд Tychbornes Elegie, written with his owne hand in the Tower before his execution (цаазын өмнөх шөнө Тауэр цамхагт өөрийн гараар бичсэн болно) гэсэн тайлбар байна.

P.S.S Шүлгийн орос орчуулгыг эндээс уншаарай:
http://www.loscuadernosdejulia.com/p/julie-delvaux-poetic-translations.html

2009/10/13

Үхэшгүй мөнхийн туульч




Өмнөх блог болон өнөө маргаашаас бичихээр зэхэж байгаа тэмдэглэлээ бодохоор өөрийн эрхгүй Шекспирийг бүрэн дүүрэн ойлгоно гэдэг мань мэтийн хазаж дийлэхгүй "хатуу боорцог" мэт санагдана. Гэхдээ яахав, роботуудын тухай цуврал өгүүллэгээрээ алдартай Азимовын энэ алиа өгүүллэгийг уншихаар "хазаж дийлэхгүй" нь би ганцаар биш юм байна гээд тайширчихна...






Isaac Asimov "The Immortal Bard", 1957
Орчуулга: Сүрэн (англи хэлнээс)

- Тийм шүү гэж хэлснээ доктор Финеас Уэлч үгээ үргэлжлүүлэн "Би нэрт хүмүүсийн сүнсийг дуудаж чадна" гэв.
Финеас Уэлч хальт халамцуу байсан л даа, үгүйсэн бол юу гэж ийм юм хэлэх вэ дээ. Гэхдээ зул сарын баярын үдэшлэг дээр ганц хоёр хундага хөнтрүүлж, жаахан халж согтоход буруудах юм бас юу байхав. Гэхдээ л англи хэл, уран зохиолын залуу багш Скотт Робертсон нүдний шилээ зассанаа "юу сонсчих нь энэ вэ" гэсэн байдалтай эргэн тойрноо тойруулж харав.
- Доктор Уэлч, та үнэнээсээ ярьж байна уу?
- Мэдээжийн хэрэг. Зөвхөн сүнсийг нь биш биеийг нь ч бас авчирна шүү.
- Гэхдээ тэгэх боломжгүй биз дээ гээд Робертсон уруулаа жимийлгэв.
- Яагаад боломжгүй гэж. Ердөө л цаг хугацаанд байр байршлаа өөрчлөх асуудал.
- Та цаг хугацаанд аялах тухай яриад байна уу? Гэхдээ тэр чинь... ер бусын зүйл биз дээ.
- Аргаа мэдэж байвал ч амархан л даа.
- Доктор Уэлч, та ямар арга ярина вэ?
- Ингээд л хэлчихнэ гэж санаа юу? – Физикийн багш асуултыг асуултаар хатуу хариулаад эргэн тойрноо харж архитай хундага хайсан боловч нэгийг ч олж харсангүй.

- Би нэлээд хэдийг манайд авчирч байсан шүү гэж тэрээр яриагаа үргэлжлүүлэв. Архимед, Ньютон, Галилей... Хөөрхий амьтад!
Робертсон багшид энэ яриа хөгжилтэй санагдаж эхэлсэн бололтой,
- Манай цаг үе тэдэнд таалагдаагүй гэж үү? Орчин үеийн шинжлэх ухаан, техникийн ололт амжилтыг хараад ёстой мэл гайхсан байх даа гэв.
- Мэдээж. Мэдээжийн хэрэг гайхалгүй яах вэ. Ялангуяа Архимед. Багадаа албадуулан байж чүү чаа сурсан грек хэлээр хэдэн юм тайлбарлаад өгсөн чинь баярласандаа галзуурчих вий гэж айсан шүү. Гэлээ ч...
- Юу болсон бэ?
- Юу ч болоогүй ээ. Зүгээр л өөр орчин, өөр соёл. Тэд бидний амьдрал, орчин үеийн хэв маягт дасаж ерөөсөө чадаагүй юм. Маш их ганцаардаж бас айж эмээцгээж байсан... Тэгээд л тэднийг буцаахаас өөр аргагүй байлаа.
- Харамсалтай л юм.
- Хэлээд юу гэх вэ. Сод ухаантай алдар суутнууд. Даанч уян хатан сэтгэлгээ тэдэнд үгүйлэгдэж байв. Тийм л учраас би Шекспирийг авчрахаар шийдсэн юм даа.
- Хэнийг гэнэ ээ! – уран зохиолын багш тул Роберсон өөрийн эрхгүй уулга алдав.
- Залуу минь, дуугаа аяд. Олны газар эвгүй юм биш үү?
- Та Шекспирийг манайд авчирсан гэсэн үү?
- Тэгсээн, Шекспирийг авчирсан. Төгс сэтгэлгээтэй хүнийг л авчрах хэрэгтэй байсан юм. Хүмүүсийн мөн чанарыг сайн мэддэг, хүнийг таньж чаддаг, өөрийн цаг үеэс хэдэн зуун жилээр холдсон ч алзахгүй амьдрах чадвартай – тийм хүн хэрэгтэй байлаа. Шекспир бол яах аргагүй тийм хүн мөн. Нээрээн, надад түүний гарын үсэг байгаа шүү, дурсгал болгож авсан юм.
- Танд одоо байна уу? – ийн асуухад Робертсоны нүд нь гялалзаж байлаа.
- Энд байгаа гэснээ Уэлч халаасаа уудлан Робертсонд хатуу дөрвөлжин цаас сунгав. Цаасны нэг талд "Л. Кейн ба хөвгүүд. Бөөний худалдаа" гэсэн бичиг, нөгөө талд нь тод бөгөөд томоор "Уилм Шекспир" гэсэн гарын үсэг зурсан байв.

Гэнэт түгшүүрт гэмээр нэгэн таамаг санаанд нь орж ирэхэд Робертсон:
- Түүний гаднах төрх ямар байв? гэж сандран лавлав.
- Зурган дээр байдгаас тэс ондоо шүү. Хав халзан бөгөөд хачин муухай сахалтай. Чамин сайхан аялгаар ярина. Мэдээжийн хэрэг манай эрин үе таалалд нь нийцээсэй гэхдээ би чадах бүхнээ хийсэн. Түүний жүжгүүдийг бид өндрөөр үнэлж өдий хүртэл театрт тоглож буй тухай хэлсэн. Уран бүтээл нь англи төдийгүй дэлхийн уран зохиолын өв санг баяжуулсан тухай ярьж өгсөн.
- Тийм үү, сайн байна, сайн байна – Робертсон амьсгаа даран чагнаж байлаа.
- Тэгээд зогсохгүй хүмүүс жүжгийн бүтээлийг нь задлан шинжилж, хэд хэдэн боть тайлбар ном бичсэн тухай ярьтал өөрийн нүдээр үзэхийг хүссэн тул номын сан хүртэл дагуулж явсан гээч.
- Тэгээд?
- Өө, ёстой мэл гайхаж байсан. Мэдээж, өнөөгийн бидний үг хэллэг, 1600 оноос хойш тохиолдсон түүхэн үйл явдал зэргийг ойлгоход хэцүү л байсан байх, гэхдээ би тусалсан юм. Хөөрхий амьтан! Өөрийг нь ингэж магтаж мандуулна чиг бодоо ч үгүй байсан юм билээ. "Бурхан минь! Энэ таван зуун жилийн дотор үгийг ингэтэл эргүүлнэ гэж! Хүн хүсвэл нэг муу нойтон даавууг үер ус урстал базаж дөнгөх юм байна" гээд л байн байн давтаж хэлээд байсан.
- Шекспир тийм юм хэлнэ гэж байж боломгүй.
- Яагаад үгүй гэж? Шекспир жүжгүүдээ маш хурдан бичдэг байсан гэсэн. Товлосон хугацаанд амжиж дуусгахын тулд. "Гамлетыг" бол хагас жил хүрэхгүй хугацаанд л бичсэн гэнэ лээ. Хуучин сэдэв байсныг зүгээр жаахан зүлгэсэн юм гэж байсан.
- Зүлгэвэл жирийн шил хүртэл од гариг харах дурангийн линз болдог! – англи хэл, уран зохиолын багш ихэд эгдүүцсэн аястай ийн хэлэв. Даанч физикийн багш түүнийг сонсох сөхөөгүй байлаа. Тэрээр барны тавцан дээр хүний гар хүрээгүй хундага коктэйль олж хараад сэмхэн тийш нь дөхөж эхэлснээ,
- Үхэшгүй мөнхийн туульчдаа би одоогийн их сургуулиудад Шекспирийн сургалт курс хүртэл байдаг тухай ярьсан гэв.
- Тийм, би тийм сургалт хичээл заадаг.
- Мэднээ хө. Би түүнийг таны заадаг оройн хичээлд оруулсан юм. Вилли шиг хойч үеийнхэн өөрийг нь хэрхэн үнэлснийг мэдэх гэж мэрийсэн хүн би лав хараагүй. Ёстой хичээсэн шүү, танай тэр муу дамжаанд.
- Та Уильям Шекспирийг миний хичээлд суулгасан гэв үү? – Робертсон амандаа бувтнаж хэлээд энэ бүхэн согтуу хүний солиорол байлаа ч толгой эргэмээр юм гэж бодов. Гэхдээ солиорол гэж үү? Робертсон сонин дуудлагатай, халзан толгойтой хүн дамжаанд нь байсныг санаж эхлэв…

- Мэдээж би түүнийг ондоо нэрээр бүртгүүлсэн л дээ. Хөөрхий амьтан, хэрхэн зовсныг нь ярих хэрэг байна уу… Би ч том алдаа хийсэн дээ. Маш том алдаа. Хөөрхий Вилли! гээд Уэлч багш хундага дарсаа нэг гартаа барин толгой сэгсрэв.
- Яагаад алдаа байсан гэж? Юу болсон бэ?
- Би түүнийг 1600 он уруу буцаах болсон! – ийнхүү уцаарлангуй хэлэхэд Уэлч багшийн дуу өөрийн эрхгүй чангарав. "Хүнийг ер тэгтэл дооглож, доромжилж болох уу?!"
- Та юун тухай, ямар доромжлол ярина вэ?
Доктор Уэлч хундага дарсаа нэг амьсгаагаар ууснаа,
- Ямар гэнэ ээ! Жаал минь чи улирлын шалгалт авахдаа Шекспирийг унагаачихсан! гэв.

2009/10/12

Зургаан Ричмонд



Англид хоёр л хаан дайны талбарт амь үрэгдсэний нэг нь Шекспирийн ачаар түүх төдийгүй уран зохиолд мөнхөрсөн Йорк удмын сүүлчийн хаан Ричард юм. Түүнийг 1845 онд Bosworth-ын тулалдаанд алуулахад английн хаан ширээнд Тюдорын удмынхан заларч 30 жил үргэлжилсэн Улаан ба Цагаан сарнайн дайн дууссан ажээ.

Оршлоо үүгээр өндөрлөөд гол яриандаа орвол Шекспирийн “Ричард III” жүжгийн төгсгөлд Bosworth-ын тулалдаанд Ричард хаан эр зоригийн гайхамшгийг гарган байлдах тухай хэсэг байдаг(*):

CATESBY
Rescue, my lord of Norfolk, rescue, rescue!
The King enacts more wonders than a man,
Daring an opposite to every danger.
His horse is slain, and all on foot he fights,
Seeking for Richmond in the throat of death.
Rescue, fair lord, or else the day is lost!

KING RICHARD
A horse, a horse, my kingdom for a horse!

CATESBY
Withdraw, my lord. I’ll help you to a horse.

RICHARD
Slave, I have set my life upon a cast,
And I will stand the hazard of the die.
I think there be six Richmonds in the field;
Five have I slain today instead of him.
A horse, a horse, my kingdom for a horse!

Ричард хаан "ганц морины төлөө газар улсаа өгөхөд бэлэн байна" гэснийг олон хүн зарц Catesby-ийн адил андуурч ойлгон “хаан дайны талбараас зугтаж амиа аврахыг зорьсон өчүүхэн хэрэг” гэж дүгнэх боловч тэр нь “my kingdom for a horse!” гэсэн нэг л мөрөөр хийсэн эндүү ташаа дүгнэлт юм. Үргэлжлүүлэн уншихад зарцдаа хэлж буй үгнээс Ричард хаан эцсээ тултал дайтахаар шийдсэн нь илт болов уу. За энэ ч яахав, та нар андуураад байна, андуураад байна, залхууралгүй гүйцэд унш гэхэд ойлгомжтой болох асуудал. Харин Ричард хааны

I think there be six Richmonds in the field;
Five have I slain today instead of him.

гэсэн үг үнэхээрийн толгой гашилгам. Уул нь нөгөө талд нэг л Ричмонд гэдэг хүн байгаа, түүнийг алах нь хааны гол зорилго болоод байгаа. Яахаараа, газрын хаанаас дайны талбарт ЗУРГААН Ричмонд гараад ирдэг байнаа?! гэж баахан гайхаж оройнхоо хэдэн үрчлээг олс ээрэх мэт чангалж байгаад give up болж билээ. Sorry, миний thinking process хэнд ч сонирхолгүй тул яриандаа эргэж оръё.

Утас зүүгээ дагана, унтаахай зүүдээ дагана гэдэг шиг морьтон монголчууд бидэнд дундад зууны дайн дажин гэхээр бөөн морь унаж давхисан, нум сум харвасан дүр зураг буух байх. Ричард хаан эцсийн тулаандаа байлдаж байсан нь монголд Мандухай сэцэн хатан, Батмөнх Даян хаан улс гүрнээ нэгтгэхийн төлөө үзэж тарж байсан үетэй давхцах тул арга ч үгүй байх. Угаасаа монгол хэлэнд “дайнд мордох”, “цэрэгт мордох” гэх хэллэг байдгийг ч хэлэх үү... Anyway, дахиад далийх нь.

Дундад зууны үеийн англид морь гэгч худалдаж авахад үнэтэй, тэжээж сургахад үнэтэй, зардал чирэгдэл ихтэй амьтан байж. Ердийн үед тэжээж тордох хүн хэрэгтэй, дайны үед тусгай хуяг дуулга хэрэгтэй. Тиймээс зөвхөн баян язгууртан хүмүүс л хүлэг морь тэжээх бололцоотой байсан гэнэ. Мөн дайн дэгдэхэд жирийн харц цэрэг явган, ихэс дээдэс морьтой байлддаг байж. Язгууртнууд нүүр биеийг битүү далдалсан хуяг дуулгатай байлдах тул (дээрх зураг) хэнтэй үзэлцэж хэнийг алснаа тулааны халуунд мэдэхгүй тохилдол нэлээд гарна. Энэ бүхнийг Шекспирын төрөл бүрийн зүйрлэл хийгээд зүйр үг хэрэглэх "хобби"-той нийлүүлэн бодоход “зургаан морьтоны” утга аяндаа тодроод ирнэ.

Ричард хаан “дайны талбарт зургаан Ричмонд байсны тавыг нь би аллаа” гэж буй нь хуяг дуулгатай зургаан морьтны хэн нь ч Ричмонд байж мэдэх тул “таван морьтон” буюу язгууртан аллаа гэсэн зүйр үг юм. Амийг нь хөнөөгөөд дуулгыг нь сөхөж үзэхэд таван морьтон тавуулаа Ричмонд биш байж. Тиймээс, одоо үлдсэн ганц морьтон гарцаагүй Ричмонд мөн, нэг морины төлөө эзэнт гүрнээ өгөөд ч хамаагүй түүнийг хөнөөнө гэсэн утгатай ажээ.

---------------------------------------------------------------------------

2009/10/11

Шатар, Шекспир & маньякууд



Голландын зураач Карел ван Мандер 1603 онд нэг жил англид амьдрахдаа шатар тоглож буй хоёр хүний зураг зуржээ. Өнөө үед нэлээд олон судлаачид зурган дээрх хоёр шатарчны нэг нь Бен Жонсон нөгөө нь Уильям Шекспир гэж дүгнэх аж.

Шатрын ч юмуу, зургийн ч юмуу, Шекспирын ч юмуу... энивэй, зарим "маньяк" баагийнууд дээр үед шатрын хөлгөн ямар байсныг сайтар гэгчийн судласан гэнэ. Судлаад барахгүй дууриалган тоглож үзсэн гэнэ. Тийнхүү хар тэмээгээр C3 уруу нүүвэл цагаан мад болохыг тогтоосон гэнэ. Тиймээс энэ зураг бол Шекспир гартаа хар тэмээ барин муун Жонсонг мадлах агшинг мөнхрүүлсэн зураг ажээ.

Энэ бүхнийг судалж суудаг баагийнууд яах аргагүй маньякууд.
Шатрын тоглоомыг ягштал зурсан Мандер ч бас тэрүүхэндээ... маньяк юм гэж бодогдов...хэхэ

Мандер Шекспирийн "Өвлийн үлгэр" зохиолын үйл явдал Богем нутгийн (одоогийн Чех улс) тэнгис далайн эрэгт өрнөхийг шүүмжилж, Богем далайд гарцгүй тул зохиолоо засч залруул гэж жижиг сажиг олон юмны тухайд Шекспирийг зэмлэдэг байж. Гэхдээ хэнэггүй найзынхаа агуу авьяасыг асар өндрөөр үнэлэх агаад нас барахад нь "Анд чамдаа" шүлэг зориулжээ.

P.S. I know, энэ тэмдэглэл шүлэг зохиолтой ямар ч холбоогүй. Гэхдээ яахав, шүлэгч хүнтэй холбоотой гэж бодоод оруулав.

Цайнд дуртай чамдаа...



   白居易(772—846)

   坐して酌む 冷冷の水
   看て煎る 瑟瑟の塵
   一盞を持して
   茶を愛する人に寄與するに由無し
     
   Бо Цзюйи

   Перевод: Л. Эйдлин


   У ручья зачерпнул
   быстробьющей, журчащей воды.
   Как вскипает, гляжу —
   бирюзово-зеленая пыль.
   Только, жаль, не могу
   чашку вкусного чаю налить
   И послать далеко —
   человеку, влюбленному в чай.

2009/10/10

Хайрлах уу, эс хайрлах уу

Alfred Edward Housman (1859-1936)

  When I was one-and-twenty
  I heard a wise man say,
  ‘Give crowns and pounds and guineas
  But not your heart away;
  Give pearls away and rubies
  But keep your fancy free.’
  But I was one-and-twenty,
  No use to talk to me.

  When I was one-and-twenty
  I heard him say again,
  ‘The heart out of the bosom
  Was never given in vain;
  ’Tis paid with sighs a plenty
  And sold for endless rue.’
  And I am two-and-twenty,
  And oh, ’tis true, ’tis true.

Хальт уншихад энэ шүлгийн утга тун энгийн. Алт мөнгө, алмаз эрдэнээ хүнд өгч болно, гагцхүү хамгийн нандин эрдэнэ болох зүрх сэтгэлээ л хэнд ч өгч үл болно гэсэн сургааль аятай шүлэг. Нэгэн залуу 21 насандаа ухаант хүний хэлсэн үнэхүү сургаалийг нэг чихэрээ оруулаад нөгөөгөөрөө гаргана. Харин 22 насандаа дурлал нь бүтэхгүй болмогц үнэн үг байжээ гэдгийг ухаарна. Тэгээд л болоо. Монголоор бол “байдаг л бараа”, оросоор бол “банальность”гэмээр шүлэг. Гэвч бяцхан "но" байна...

Алфрэд Хаусман одоогоос зуугаад жилийн тэртээ англид аж төрөн амьдран сууж шүлэг зохиолоо туурвиж байсан тул шүлгийнх нь үг хэллэг үл ялиг хуучирсан нь мэдээж. Гэсэн хуучирсан ч гэлээ орчин цагийн англи хэлнээс онцын ялгагдах юмгүй. Тиймээс сүүлийн нэг мөр буюу ’tis true, ’tis true тун сонин сондгойрч харагдана. Мөн Хаусмэн шиг хүн "зүрх сэтгэлээ харамла, хүнийг бүү хайрла" гэх утга бүхий шүлэг бичнэ гэдэг бүр ч сонин.

Гүүглээр "when i was one-and-twenty analysis" гээд хайгаад үзэхэд 6,000,000 хариу гарч ирэх бөгөөд ихэнхи нь... за, үнэнийг хэлэхэд би "ихэнхи"-ийг нь уншаагүй, зүгээр эхний хэдэн нүүрний дүнгээс харахад "хайр сэтгэлээ хэн нэгэнд зориулахда тун болгоомжтой байх хэрэгтэй хэмээн сургажээ" гэж энэ шүлгийг дүгнэсэн нь олон (*) . Мөн шүлгийн орос орчуулга ч тийм утгатай байна.

Харин утга учир, үнэний эрэлээ эцэс төгсгөлөөс нь эхлэх буюу нөгөө сонин санагдаад байгаа"’tis true, ’tis true"– гээ гүүглээр хайгаад үзвэл энэ нь Шекспирийн "Гамлет" жүжгийн мөр болох нь эхний линкнээс л тодорхой болно. Ингэхэд Гамлетэд энэ мөрийг хэн хэлдэг билээ?

  Polonius 
  Your noble son is mad:
  Mad call I it, for to define true madness,
  What is't but to be nothing else but mad?
  But let that go.

  Queen
  More matter with less art. 

  Polonius
  Madam, I swear I use no art at all
  That he's mad, 'tis true, 'tis true 'tis pity,
  And pity 'tis 'tis true—a foolish figure,
  But farewell it, for I will use no art.

Polonius буюу Полоний гэгч хөгшин өөрийгөө цэцэн мэргэнд тооцох тул Гамлетын ээжид "хүү тань галзуу солиотой" гэж худал хэлэхдээ энгийн үгээр биш уран үгээр хэлэхийг оролдоно. Ямар сайндаа хатан хаан "More matter with less art" буюу "Уран үгээ хасаад учрыг хэлээд аль" гэж дургүйцэж байхав. Полоний “хүү чинь солиотой” гэж худал хэлснийхээ дараа 'tis true, 'tis true буюу "үнэнийг" өгүүлж байна гэдгээ дахин дахин баталж хэлнэ. Тэгээд Гамлетын Офелияд бичсэн хайрын захидлыг хатан хаанд уншиж өгнө.

Полоний гэгч хөгшин ямар дүр болох нь ойлгомжтой тул ’tis true, ’tis true гэх энэ л мөр Хаусмэны шүлгийг тэс өөр утгатай болгож буй санагдана. 21 насны хайр нь бүтээгүй ч гэлээ зүрх сэтгэлээр хүнд өгөхөд буруудах юм байхгүй - гэдэг л энэ шүлгийн гол санаа гэж бодогдном.

Ер нь Шекспир английн уран зохиолын оргил тул Шекспирээс авсан ишлэл, хэллэг, хэлц үг маш олон. Shakespeare quotes гэж гүүглэхэд түм буман зүйл гарч ирэх бөгөөд тэдгээр нь жирийн яриа, сонин сэтгүүл, ном зохиолд олонтаа хэрэглэгдэнэ. Мөн өөрийгөө сэцэн мэргэнд тооцох Полоний хөгшин хайрын тухай ярьж байгаа нь Хаусмэны шүлгийн "wise man"-тэй адил тул " ’tis true, ’tis true" бол Гамлэтээс авсан ишлэл гэдэг нь эргэлзээгүй болов уу.

За тэгээд

  To love or not to love
  That's the question-г хүн болгон өөртөө зөвөөр шийднэ биз дээ :)

----------------------------------------------------------------------------------
(*) Шүлгийн анализын жишээ:

Шатар, шүлэг, орчуулга



Янз бүрийн зохиол уншиж байхад шатартай холбоотой ишлэл зүйрлэл элбэг бөгөөд ихэнх нь шатрын тухай ерөнхий ойлголттой байхад ойлгож ядах юмгүй. Гэхдээ зарим "но"-той зүйрлэлийг огт мэдэлгүйгээр ондоо утгаар ойлгож явах бяцхан аюултай. Тодруулж нэгэн жишээ дурдвал:

Шекспирын “Зөрүүд хүүхнийг номхотгосон нь” зохиолд номхон дөлгөөн зантай, хөөрхөн бүсгүй Бианкад дурласан хоёр залуу (нарийн ярьвал нэг нь залуу, нөгөө нь хөгшин баагий) түүний гэрт бэр гуйхаар очиход аав нь адайр муухай аашаараа аймаг хотдоо алдартай том охин Катеринаг ханьтай болсны дараа л бага охиноо хадамд гаргана гэж хариулна. Бас болоогүй ээ, "Ер нь манай энэ Катерина ямар вэ?" гээд хоёр залууд Катеринаг санал болгоход Катерина яаж дуугай байх вэ, даруй

  I pray you sir, is it your will,
  To make a stale of me amongst these mates?

гэж хариулна. Махчилж орчуулбал “Эцэг минь өршөө, та эдгээр залуучуудад (mates) намайг өгөөш (stale) болгох гээ юү?” гэсэн утгатай хоёр мөр. Хальт уншихад Катерина аавдаа номхон даруугаар хариулж буй мэт. Гэхдээ Шекспир далд утгатай нарийн зүйрлэл олонтаа хэрэглэдгийг санаад, дараах хоёр үгний утгыг тухайн үеийн шатрын дүрэмтэй харьцуулж бодвол Катеринагийн хариулт тэс ондоо өнгө аястай болно:

* "Checkmate" буюу товчлоод "mate" – мад
* "Stalemate" – жид. Ноён хөдлөх боломжгүй байдалд орохыг хэлнэ (зургийн хар ноён).

Орчин цагийн шатрын дүрмээр stalemate буюу жид болчихвол талууд тэнцэнэ. Харин – анхаар! – Шекспирын үеийн Англид stalemate-д орсон тал хожно гэсэн дүрэмтэй байв. Тиймээс зөрүүд Катерина наанаа номхон мэт загнавч давхар утгатай үгээрээ хоёр залууг доош нь хийж "би илүү" гэсэн санааг чадамгай гэгчийн гаргаж буй хэрэг. Үүнийг өөр хэл үрүү шууд буулгаж орчуулах аргагүй тул мэдээжийн хэрэг, ондоо үг зүйрлэлээр ижил төстэй санааг гаргахаас өөр аргагүй.

Ийнхүү шүлэг найраглал орчуулна гэдэг зүгээр нэг хэлний мэдлэгээр бүтэх ажил хэрхэвч биш юм. Зохиолч хүний авьяас, мэдрэмж хэрэгтэйгээс гадна аливаа зохиол бичигдсэн цаг үеийн тухай түүх, соёлын нарийн мэдлэг шаардсан хүнд гэхэд дэндүү хүнд ажил. Элэг нэгтнүүддээ гадаад уран зохиолын дээжийг хүргэх гэж үйлээ үздэг орчуулагч нарыг бишрээд энэхүү тэмдэглэлээ бичив. Нэмж хэлэхэд, жидээр талууд тэнцэнэ гэсэн өөрчлөлтийг шатрын дүрэмд 19-р зуунд оруулсан ажээ.

Шатар, шүлэг, орчуулга



Янз бүрийн зохиол уншиж байхад шатартай холбоотой ишлэл зүйрлэл элбэг бөгөөд ихэнх нь шатрын тухай ерөнхий ойлголттой байхад ойлгож ядах юмгүй. Гэхдээ зарим "но"-той зүйрлэлийг огт мэдэлгүйгээр ондоо утгаар ойлгож явах бяцхан аюултай. Тодруулж нэгэн жишээ дурдвал:

Шекспирын “Зөрүүд хүүхнийг номхотгосон нь” зохиолд номхон дөлгөөн зантай, хөөрхөн бүсгүй Бианкад дурласан хоёр залуу (нарийн ярьвал нэг нь залуу, нөгөө нь хөгшин баагий) түүний гэрт бэр гуйхаар очиход аав нь адайр муухай аашаараа аймаг хотдоо алдартай том охин Катеринаг ханьтай болсны дараа л бага охиноо хадамд гаргана гэж хариулна. Бас болоогүй ээ, "Ер нь манай энэ Катерина ямар вэ?" гээд хоёр залууд Катеринаг санал болгоход Катерина яаж дуугай байх вэ, даруй

  I pray you sir, is it your will,
  To make a stale of me amongst these mates?

гэж хариулна. Махчилж орчуулбал “Эцэг минь өршөө, та эдгээр залуучуудад (mates) намайг өгөөш (stale) болгох гээ юү?” гэсэн утгатай хоёр мөр. Хальт уншихад Катерина аавдаа номхон даруугаар хариулж буй мэт. Гэхдээ Шекспир далд утгатай нарийн зүйрлэл олонтаа хэрэглэдгийг санаад, дараах хоёр үгний утгыг тухайн үеийн шатрын дүрэмтэй харьцуулж бодвол Катеринагийн хариулт тэс ондоо өнгө аястай болно:

* "Checkmate" буюу товчлоод "mate" – мад
* "Stalemate" – жид. Ноён хөдлөх боломжгүй байдалд орохыг хэлнэ (зургийн хар ноён).

Орчин цагийн шатрын дүрмээр stalemate буюу жид болчихвол талууд тэнцэнэ. Харин – анхаар! – Шекспирын үеийн Англид stalemate-д орсон тал хожно гэсэн дүрэмтэй байв. Тиймээс зөрүүд Катерина наанаа номхон мэт загнавч давхар утгатай үгээрээ хоёр залууг доош нь хийж "би илүү" гэсэн санааг чадамгай гэгчийн гаргаж буй хэрэг. Үүнийг өөр хэл үрүү шууд буулгаж орчуулах аргагүй тул мэдээжийн хэрэг, ондоо үг зүйрлэлээр ижил төстэй санааг гаргахаас өөр аргагүй.

Ийнхүү шүлэг зохиол орчуулна гэдэг зүгээр нэг хэлний мэдлэгээр бүтэх ажил хэрхэвч биш юм. Орчуулагч хүнд авьяас, мэдрэмж хэрэгтэйгээс гадна аливаа зохиол бичигдсэн үеийн түүх, соёлын тухайн нарийн мэдлэг шаардсан хүнд гэхэд дэндүү хүнд ажил. Элэг нэгтнүүддээ гадаад уран зохиолын дээжийг хүргэх гэж үйлээ үздэг орчуулагч нарыг бишрээд энэхүү тэмдэглэлээ бичив. Нэмж хэлэхэд, жидээр талууд тэнцэнэ гэсэн өөрчлөлтийг шатрын дүрэмд 19-р зуунд оруулсан ажээ.